Τι σημαίνει για την Ευρώπη η ενεργοποίηση του Άρθρου 42 της Συνθήκης της ΕΕ

Η Γαλλία απο­φά­σισε να επι­κα­λε­στεί το Άρθρο 42 (7) της Συν­θή­κης της ΕΕ –που θεσπί­ζει ότι οι χώρες της ΕΕ πρέπει να παρά­σχουν “βοήθεια και συν­δρομή” σε ομόλογό τους κράτος-μέλος που πλήτ­τε­ται από ένοπλη επίθεση. Ο Vincenzo Scarpetta του Open Europe εξε­τά­ζει τι συνέ­πειες μπορεί να έχει αυτή η κίνηση.

Οπως σημειώ­νει, η κίνηση της Γαλλίας είναι πραγ­μα­τικά σημα­ντική –αν μη τι άλλο διότι είναι η πρώτη φορά που ενερ­γο­ποιεί­ται αυτή η ρήτρα από τότε που εισήχθη, στο πλαίσιο της Συν­θή­κης της Λισ­σα­βό­νας. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να “ξεφεύ­γουμε” σχετικά με το τι σημαί­νει αυτό για το μέλλον μιας ενιαίας ευρω­παϊ­κής αμυ­ντι­κής πολι­τι­κής –ιδιαί­τερα από τη στιγμή που μένει να δούμε τι ακριβώς θα γίνει από το αίτημα αυτό.

Τι ανα­φέ­ρει το Άρθρο 42 (7)

“Εάν ένα κράτος-μέλος είναι θύμα ένοπλης επί­θε­σης στο έδαφός του, τα άλλα κράτη-μέλη θα πρέπει να έχουν απέ­να­ντί του μια υπο­χρέ­ωση βοή­θειας και συν­δρο­μής με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους, σύμφωνα με το Άρθρο 51 του Κατα­στα­τι­κού Χάρτη των Ηνω­μέ­νων Εθνών. Αυτό δεν θα πρέπει να θίγει τον ειδικό χαρα­κτήρα της πολι­τι­κής ασφά­λειας και άμυνας ορι­σμέ­νων κρατών-μελών. Οι δεσμεύ­σεις και η συνερ­γα­σία σε αυτό τον τομέα θα πρέπει να είναι σύμ­φω­νες με τις δεσμεύ­σεις απέ­να­ντι στο ΝΑΤΟ, το οποίο, για εκείνα τα κράτη που είναι μέλη του, παρα­μέ­νει το θεμέλιο της συλ­λο­γι­κής άμυνας και το όργανο της εφαρ­μο­γής της”.

Η Γαλλία γίνεται δια­κυ­βερ­νη­τική

Εκτός από αυτή την “ρήτρα αμοι­βαίας άμυνας”, η Συνθήκη της Λισ­σα­βό­νας περι­λαμ­βά­νει επίσης και μια “ρήτρα αλλη­λεγ­γύης” -Άρθρο 222 της Συν­θή­κης για την λει­τουρ­γία της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης (TFEU). Μια βασική διαφορά μεταξύ των δύο είναι πως η τελευ­ταία ανα­φέ­ρει ρητά ότι “η ΕΕ και τα μέλη της θα πρέπει να δράσουν από κοινού” -ως εκ τούτου προ­βλέ­πο­ντας έναν ειδικό ρόλο για τα θεσμικά όργανα της ΕΕ- εάν ένα κράτος μέλος “είναι το αντι­κεί­μενο μιας τρο­μο­κρα­τι­κής επί­θε­σης ή το θύμα μιας φυσικής ή ανθρω­πο­γε­νούς κατα­στρο­φής”. Με άλλα λόγια, η Γαλλία έχει επι­λέ­ξει την περισ­σό­τερο δια­κυ­βερ­νη­τική από τις δύο δια­θέ­σι­μες επι­λο­γές –αντί­στοιχα με την ιστο­ρική προ­τί­μηση της χώρας.

Το σημα­ντικό συμπέ­ρα­σμα είναι πως σχεδόν τα πάντα θα λάβουν χώρα σε διμερές επίπεδο. Η Γαλλία θα εξη­γή­σει στους ομο­λό­γους της στην ΕΕ ποιους τύπους υπο­στή­ρι­ξης εξε­τά­ζει και κάθε κράτος-μέλος της ΕΕ θα δώσει την δική του υπό­σχεση –σύμφωνα με τις δυνα­τό­τη­τες και στρα­τη­γι­κές απόψεις. Δεν θα ξεκι­νή­σει καμία απο­στολή της ΕΕ στο πλαίσιο της Ενιαίας Πολι­τι­κής Ασφά­λειας και Άμυνας (CSDP). Η ΕΕ θα ενερ­γή­σει μόνο ως “δια­με­σο­λα­βη­τής”.

Πώς θα μπο­ρούσε να μοιάζει αυτή η “βοήθεια και συν­δρομή”;

Θεω­ρη­τικά, στήριξη μπορεί να έλθει με όλα τα είδη των δια­φο­ρε­τι­κών μορφών –από μεγα­λύ­τερη συνερ­γα­σία στον τομέα των πλη­ρο­φο­ριών μέχρι σε τεχνική βοήθεια και αερο­πο­ρι­κές επι­θέ­σεις. Ο Γάλλος υπουρ­γός Άμυνας, Jean-Yves Le Drian δήλωσε σε δημο­σιο­γρά­φους στις Βρυ­ξέλ­λες, ότι η Γαλλία θα ήταν ικα­νο­ποι­η­μένη είτε εάν δεχόταν βοήθεια στη Συρία είτε σε άλλα θέατρα επι­χει­ρή­σεων στα οποία ασχο­λεί­ται αυτή τη στιγμή. Πιθανώς θα γνω­ρί­ζουμε περισ­σό­τε­ρες λεπτο­μέ­ρειες μετά από τον γύρο αυτών των διμερών συνα­ντή­σεων που σχε­διά­ζει να πραγ­μα­το­ποι­ή­σει η Γαλλία με όλους τους εταί­ρους της στην ΕΕ.

Ένα πράγμα είναι σίγουρο: το Άρθρο 42 (7) της TEU δεν σημαί­νει ότι τα κράτη-μέλη της ΕΕ μπορεί να υπο­χρε­ω­θούν να διε­ξά­γουν αερο­πο­ρι­κές επι­θέ­σεις στη Συρία ή να στεί­λουν στρατό επί τόπου παρά την θέλησή τους. Θα είναι ενδια­φέ­ρον να δούμε πώς θα αντα­πο­κρι­θούν οι άλλες χώρες της ΕΕ όταν έλθει η ώρα να συζη­τη­θούν οι λεπτο­μέ­ρειες της “βοή­θειας και συν­δρο­μής” που ανα­μέ­νε­ται τώρα να παρά­σχουν στην Γαλλία.

Γιατί όχι το ΝΑΤΟ;

Έχουν επίσης δημιουρ­γη­θεί ερω­τή­ματα σχετικά με το για ποιο λόγο η Γαλλία δεν ενερ­γο­ποί­ησε το Άρθρο 5 της Συν­θή­κης του ΝΑΤΟ αντί αυτού. Και πάλι, δεν θα πρέπει να βια­στούμε να κατα­λή­ξουμε στο συμπέ­ρα­σμα ότι η Γαλλία προ­σπα­θεί να σνο­μπά­ρει το ΝΑΤΟ και να το αντι­κα­τα­στή­σει με κάποιου είδους οργα­νι­σμό κοινής ευρω­παϊ­κής άμυνας. Αυτό είναι απίθανο να βρεθεί στα σκαριά κάποια στιγμή σήμερα. Επι­πλέον, το Άρθρο 42 (7) της TEU καθιστά σαφές ότι το ΝΑΤΟ “παρα­μέ­νει το θεμέλιο” της συλ­λο­γι­κής άμυνας εκείνων των κρατών-μελών της ΕΕ που είναι επίσης μέλη του ΝΑΤΟ.

Μπορεί κανείς πραγ­μα­τικά να υπο­στη­ρί­ξει ότι το Παρίσι προ­σπα­θεί να απο­δεί­ξει ότι οι ευρω­παϊ­κές χώρες μπορούν να αντα­πο­κρι­θούν στην κρίση στη γει­το­νιά τους από μόνες τους –που με δυσκο­λία το λέει κανείς ένα περί­εργο μήνυμα, προ­ερ­χό­μενο από την Γαλλία, αλλά ενδε­χο­μέ­νως ένα δυνη­τικά σημα­ντικό. Έτσι, οι ΗΠΑ εμπλέ­κο­νται ήδη στη Συρία –επο­μέ­νως υπό αυτή την έννοια η Γαλλία μπορεί ήδη να βασί­ζε­ται στην υπο­στή­ριξή της χωρίς να πρέπει να πάει μέσω της δια­δρο­μής του ΝΑΤΟ. Εάν δεν είχαν εμπλα­κεί ήδη οι ΗΠΑ, ίσως τα πράγ­ματα να ήταν δια­φο­ρε­τικά.

Υπάρχει επίσης ένα τελευ­ταίο ερώτημα σχετικά με το τι περισ­σό­τερο σημαί­νει στην πραγ­μα­τι­κό­τητα η ενερ­γο­ποί­ηση του Άρθρου 42 (7) της TGEU. Με άλλα λόγια, φαί­νε­ται προ­φα­νές ότι όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ θα είχαν προ­σφερ­θεί να βοη­θή­σουν την Γαλλία σε κάθε περί­πτωση. Θα οδη­γή­σει αυτό άλλες χώρες της ΕΕ να φέρουν κάτι άλλο στο τραπέζι ή να ασκή­σουν επι­πλέον πίεση σε αυτές για να ανα­λά­βουν περαι­τέρω δράση; Είναι δύσκολο να πούμε, αλλά δεδο­μέ­νων κάποιων προει­δο­ποι­ή­σεων και των πολλών πολι­τι­κών ευαι­σθη­σιών και ζητη­μά­των που είναι στο παι­χνίδι (για παρά­δειγμα γύρω από τις αερο­πο­ρι­κές επι­θέ­σεις στη Συρία), είναι αμέσως σαφές ότι θα γίνει.

Για την ώρα, η ενερ­γο­ποί­ηση του Άρθρου 42 (7) TEU δημιουρ­γεί περισ­σό­τερα ερω­τή­ματα παρά απα­ντή­σεις. Δηλαδή, γιατί η Γαλλία να ακο­λου­θή­σει αυτόν τον δρόμο και πώς θα αντι­δρά­σουν τα άλλα κράτη-μέλη της ΕΕ; Μόνο ο χρόνος θα δείξει.