Τρεις αναλύσεις για αιγιαλίτιδα ζώνη και χωρικά ύδατα

Από τους ΑΓΓΕΛΟ Μ. ΣΥΡΙΓΟ, ΧΡΗΣΤΟ ΡΟΖΑΚΗ, ΠΑΥΛΟ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗ

Αιγια­λί­τιδα ζώνη, όσα πρέπει να γνω­ρί­ζουμε

ΑΓΓΕΛΟΣ Μ. ΣΥΡΙΓΟΣ*

Τι είναι η αιγια­λί­τιδα ζώνη;

Η αιγια­λί­τιδα ζώνη (γνωστή και ως χωρικά ύδατα ή χωρική θάλασσα) είναι μια θαλάσ­σια ζώνη που βρί­σκε­ται δίπλα ακριβώς στις ακτές ενός κράτους. Περι­λαμ­βά­νει το νερό, τον βυθό και το υπέ­δα­φος και τον υπερ­κεί­μενο εναέριο χώρο. Στη ζώνη αυτή, το παρά­κτιο κράτος ασκεί πλήρη κυριαρ­χία. Μονα­δι­κός περιο­ρι­σμός της κυριαρ­χίας είναι το δικαί­ωμα της αβλα­βούς διε­λεύ­σεως, που μπορούν να ασκούν πλοία τρίτων κρατών χωρίς την προη­γού­μενη συγκα­τά­θεση του κράτους. Από τις αρχές της δεκα­ε­τίας του 1970 μέχρι σήμερα, όλα τα κράτη του κόσμου (πλην της Ελλάδας…) επέ­κτει­ναν τα χωρικά τους ύδατα στα 12 μίλια. Ο εθι­μι­κός αυτός κανόνας απο­τυ­πώ­θηκε και στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασ­σας.

Ποιο είναι το εύρος της ελλη­νι­κής και της τουρ­κι­κής αιγια­λί­τι­δας ζώνης;

Το 1936 η Ελλάδα καθό­ρισε το εύρος των χωρικών της υδάτων στα 6 ναυτικά μίλια από τις ακτές. Παράλ­ληλα, από το 1931 είχε θεσπί­σει εναέριο χώρο 10 μιλίων. Η Τουρκία το 1964 επέ­κτεινε την αιγια­λί­τιδα ζώνη της από τα 3 στα 6 μίλια. Παράλ­ληλα, όρισε ότι, εάν οι έναντι των τουρ­κι­κών ακτών χώρες είχαν χωρικά ύδατα μεγα­λύ­τερα των 6 μιλίων, τότε και τα τουρ­κικά χωρικά ύδατα καθο­ρί­ζο­νταν βάσει της αρχής της αμοι­βαιό­τη­τας. Eκτοτε η Τουρκία έχει χωρικά ύδατα 6 μιλίων στο Αιγαίο και 12 μιλίων στον Εύξεινο Πόντο και στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο.

Τι σημαί­νει casus belli;

Η Τουρκία, αντι­λαμ­βα­νό­μενη τη σημασία της επε­κτά­σεως των χωρικών υδάτων, δήλωσε από το 1974 ότι «επέ­κταση της ελλη­νι­κής αιγια­λί­τι­δας ζώνης στα 12 μίλια θα σήμαινε ελληνoτουρκικό πόλεμο», γνω­στό­τερο με τη λατι­νική φράση casus belli (αιτία πολέμου). Η απειλή πήρε τη μορφή ψηφί­σμα­τος από την τουρ­κική Εθνο­συ­νέ­λευση το 1995. Αντί­κει­ται κατά­φωρα στον θεμε­λιώδη κανόνα του διε­θνούς δικαίου, που ορίζει ότι στις σχέσεις μεταξύ κρατών δεν επι­τρέ­πε­ται η βία ή απειλή χρήσεως βίας.

Τι άλλο επι­κα­λεί­ται η Τουρκία για να απο­τρέ­ψει την Ελλάδα από την επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας;

Η Τουρκία ανα­φέ­ρει ότι τα 12 μίλια απο­τε­λούν το μέγιστο όριο επε­κτά­σεως των χωρικών υδάτων ενός κράτους. Δεν είναι υπο­χρε­ω­τικό για ένα κράτος να επε­κτεί­νει τα χωρικά του ύδατα πλήρως. Το Αιγαίο είναι μία περιοχή με ξεχω­ρι­στές γεω­γρα­φι­κές συν­θή­κες (που ονο­μά­ζει η Τουρκία «ειδικές περι­στά­σεις»), οι οποίες δεν επι­τρέ­πουν την αύξηση της ελλη­νι­κής αιγια­λί­τι­δας ζώνης στα 12 μίλια. Σε άλλη περί­πτωση, το Αιγαίο θα μετα­τρα­πεί σε «ελλη­νική λίμνη». Κάτι τέτοιο είναι αντί­θετο προς τα «ζωτικά συμ­φέ­ρο­ντα» της Τουρ­κίας στην περιοχή. Επι­πλέον επι­μέ­νει ότι ειδικώς σε κλει­στές ή ημί­κλει­στες θάλασ­σες, όπως το Αιγαίο, η αύξηση των χωρικών υδάτων θα έπρεπε να γίνεται με συναί­νεση των παρά­κτιων κρατών.

Εχουν βάση οι τουρ­κι­κές θέσεις;

Οι νομικές θέσεις της Τουρ­κίας είναι εξαι­ρε­τικά αδύ­να­μες. Η ευρεία πρα­κτική των κρατών, όπως δια­μορ­φώ­θηκε από τη δεκα­ε­τία του 1960, οδήγησε στη δημιουρ­γία ενός κοινά απο­δε­κτού εθι­μι­κού κανόνα του διε­θνούς δικαίου 12 μιλίων, όσον αφορά το εύρος της αιγια­λί­τι­δας ζώνης. Η ίδια η Τουρκία έχει επε­κτεί­νει από το 1964 τα χωρικά της ύδατα σε Εύξεινο Πόντο και Μεσό­γειο. Το Αιγαίο πράγ­ματι απο­τε­λεί κλειστή ή ημί­κλει­στη θάλασσα. Σε κλει­στές ή ημί­κλει­στες θάλασ­σες υπάρχει υπο­χρέ­ωση συνερ­γα­σίας των παρά­κτιων κρατών μόνον σε θέματα περι­βάλ­λο­ντος και θαλάσ­σιας επι­στη­μο­νι­κής έρευνας. Εξάλλου, υπάρ­χουν πολλές περιο­χές του πλανήτη που απο­τε­λούν κλει­στές ή ημί­κλει­στες θάλασ­σες. Τα κράτη της Βαλ­τι­κής δια­σχί­ζουν τα δανικά, σου­η­δικά ή γερ­μα­νικά χωρικά ύδατα προ­κει­μέ­νου να φθάσουν στη Βόρειο Θάλασσα. Από τα Στενά του Ορμούζ, στην είσοδο του Περ­σι­κού Κόλπου, περνά το 50% του πετρε­λαίου που μετα­φέ­ρε­ται ετησίως με πετρε­λαιο­φόρα. Καμία χώρα δεν δια­νο­ή­θηκε να ισχυ­ρι­σθεί ότι το Ιράν ή το Ομάν (που είναι τα δύο παρά­κτια κράτη στα Στενά) δεν είχαν δικαί­ωμα να αυξή­σουν τα χωρικά τους ύδατα στα 12 μίλια επειδή η ναυ­σι­πλοΐα στο συγκε­κρι­μένο στρα­τη­γικό πέρασμα θα περ­νούσε υπο­χρε­ω­τι­κώς από τα χωρικά τους ύδατα.

Γιατί ενοχλεί τόσο την Τουρκία η αύξηση των ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων;

Πιθανή επέ­κταση των ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων στα 12 μίλια θα έχει κατα­λυ­τικά απο­τε­λέ­σματα στις περισ­σό­τε­ρες από τις τουρ­κι­κές διεκ­δι­κή­σεις στο Αιγαίο:

• Η περιοχή της υφα­λο­κρη­πί­δας του Αιγαίου που θα απο­μεί­νει να διεκ­δι­κεί­ται από τα δύο κράτη θα περιο­ρι­σθεί μόλις στο 5% του Αιγαίου. Αυτό θα κατα­στή­σει τη διαφορά άνευ σημα­σίας.

• Το πρό­βλημα του δια­φο­ρε­τι­κού εύρους του ενα­ε­ρίου χώρου (10 μίλια) εν σχέσει προς το εύρος των χωρικών υδάτων (6 μίλια) θα πάψει να υφί­στα­ται.

• Τα όρια του FIR Αθηνών και τα όρια της Ζώνης Ερευνας και Δια­σώ­σεως στο Αιγαίο θα περι­λαμ­βά­νουν περιο­χές ελλη­νι­κής κυριαρ­χίας σε ποσοστό 72% από τη θαλάσ­σια επι­φά­νεια του Αιγαίου (έναντι 43% σήμερα). Η Τουρκία θα απο­νο­μι­μο­ποι­η­θεί εντελώς στην προ­σπά­θειά της να αλλάξει τα όρια.

• Οι λεγό­με­νες «γκρίζες ζώνες» κυριαρ­χίας στο Αιγαίο ετέ­θη­σαν από την Τουρκία για να κατα­στή­σει τη δικα­στική οριο­θέ­τηση της υφα­λο­κρη­πί­δας δεύτερο κατά σειράν θέμα μετά τη δια­πί­στωση της κυριό­τη­τας επί κάποιων νησιών στο Αιγαίο. Μετά την αύξηση των χωρικών υδάτων, η τουρ­κική αμφι­σβή­τηση θα έχει μόνον συμ­βο­λικό χαρα­κτήρα.

Παρα­μέ­νουν ως ζητή­ματα που θέτει η Τουρκία το καθε­στώς απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­ή­σεως των ανα­το­λι­κών νησιών του Αιγαίου και η αμφι­σβή­τηση της υφα­λο­κρη­πί­δας του συμπλέγ­μα­τος της Μεγί­στης (Καστελ­λό­ριζο).

Πρέπει να συμ­φω­νή­σουν τα δύο κράτη για να προ­χω­ρή­σει η Ελλάδα στην αύξηση της αιγια­λί­τι­δας ζώνης;

Στο άρθρο 3 της Συμ­βά­σεως για το Δίκαιο της Θάλασ­σας (που απο­τυ­πώ­νει κανόνα εθι­μι­κού δικαίου και συνεπώς δεσμεύει και την Τουρκία) ορί­ζε­ται ότι «κάθε κράτος έχει το δικαί­ωμα να καθο­ρί­σει το εύρος της χωρικής του θάλασ­σας». Επο­μέ­νως, η επέ­κταση των ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων απο­τε­λεί απο­κλει­στικό δικαί­ωμα της Ελλάδος. Δυστυ­χώς στο παρελ­θόν η Ελλάδα, κατά τις λεγό­με­νες διε­ρευ­νη­τι­κές συνο­μι­λίες, δέχθηκε να συζη­τή­σει με την Τουρκία τον τρόπο ασκή­σεως του συγκε­κρι­μέ­νου (μονο­με­ρούς) δικαιώ­μα­τος. Οι δύο πλευρές συζή­τη­σαν, χωρίς να κατα­λή­ξουν, εάν σε κάποιες νησιω­τι­κές περιο­χές που βρί­σκο­νται κοντά στην Τουρκία γινόταν περιο­ρι­σμένη επέ­κταση των χωρικών υδάτων ή σε κάποια σημεία δεν υπήρχε καμία επέ­κταση.

Για ποιο λόγο η Ελλάδα δεν έχει προ­χω­ρή­σει στην αύξηση των χωρικών της υδάτων;

Πάντοτε υπήρχε κάποιος λόγος (συνήθως σοβαρός). Το 1973, που πρω­το­συ­ζη­τή­θηκε το θέμα, είχαν μόλις ξεκι­νή­σει οι εργα­σίες της Συν­δια­σκέ­ψως για το Δίκαιο της Θάλασ­σας. Η ρύθμιση αφέθηκε να ωρι­μά­σει παράλ­ληλα με τις διερ­γα­σίες της συν­δια­σκέ­ψεως, που θεω­ρή­θηκε ότι θα ενδυ­νά­μω­ναν τις θέσεις μας. Το 1982 ολο­κλη­ρώ­θηκε η Συν­διά­σκεψη και υπε­γράφη μεν η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασ­σας, αλλά μόλις το 1994 ετέθη εν ισχύι, ενώ η Ελλάδα την επι­κύ­ρωσε τον Μάιο του 1995. Μετά τον Ιούνιο του 1995 την αφορμή προ­σέ­φερε η απόφαση της τουρ­κι­κής Βουλής για casus belli. Αντί η ελλη­νική εξω­τε­ρική πολι­τική να επι­κε­ντρω­θεί στην άσκηση του δικαιώ­μα­τος, το βάρος δόθηκε στην άρση της απο­φά­σεως της τουρ­κι­κής Βουλής, που σε τελική ανάλυση είναι και εντελώς παρά­νομη. Η Ελλάδα εδώ και δεκα­ε­τίες μηρυ­κά­ζει μονό­τονα ότι η αύξηση των χωρικών υδάτων απο­τε­λεί μονο­με­ρές δικαί­ωμα που θα ασκηθεί «όταν και όποτε» κρί­νουμε κατάλ­ληλο. Το θέμα παρα­πέ­μπε­ται στις ελλη­νι­κές καλέν­δες.

Ο χρόνος «πάγωσε» το ’74

Πού έχουμε οδη­γη­θεί ύστερα από τόσα χρόνια ασκή­σεως αυτής της πολι­τι­κής;

Η απειλή της Τουρ­κίας περί casus belli είναι εντελώς παρά­νομη. Δεν μπο­ρούμε όμως να μη τη λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν. Εμείς, όμως, έχουμε φτάσει στην άλλη άκρη. Προ­κει­μέ­νου να μην «ενο­χλή­σουμε» την Τουρκία απέ­χουμε από οποια­δή­ποτε άσκηση δικαιω­μά­των σε όλες μας τις θάλασ­σες. Στην πράξη ο χρόνος για εμάς «πάγωσε» στο 1974. Σήμερα έχουμε τα εξής θλιβερά προ­νό­μια. Είμαστε το μόνον από τα 149 παρά­κτια κράτη του πλανήτη που δεν έχει επε­κτεί­νει τα χωρικά του ύδατα σε 12 μίλια. Μαζί με την Αλβανία, το Κουβέιτ και το Μαυ­ρο­βού­νιο, είμαστε τα κράτη εκείνα που δεν έχουν κηρύξει ζώνες δικαιο­δο­σίας πέραν των χωρικών υδάτων. Ενώ έχουμε (ρητο­ρικά) ως σημαία μας το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασ­σας, ουσια­στικά είμαστε το κράτος που έχει τη μικρό­τερη θαλάσ­σια ζώνη δικαιο­δο­σίας στον κόσμο. Κάτι κάνουμε στραβά και πρέπει να το αλλά­ξουμε…

* Ο κ. Αγγελος Μ. Συρίγος είναι ανα­πλη­ρω­τής καθη­γη­τής Διε­θνούς Δικαίου και Εξω­τε­ρι­κής Πολι­τι­κής στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο.

Η ελλη­νική αιγια­λί­τιδα ζώνη, περι­ή­γηση και περιο­δο­λό­γηση

ΧΡΗΣΤΟΣ ΡΟΖΑΚΗΣ*

Η πρό­σφατη ανα­κοί­νωση από τον τέως υπουργό των Εξω­τε­ρι­κών, στην τελετή παρά­δο­σης και παρα­λα­βής του ΥΠΕΞ, σημα­το­δο­τεί την ανα­κοί­νωση μιας δίχρο­νης προ­ε­τοι­μα­σίας του σχεδίου Προ­ε­δρι­κού Δια­τάγ­μα­τος για τη διεύ­ρυνση της αιγια­λί­τι­δας ζώνης στο Ιόνιο Πέλαγος, από τα 6 ν.μ. στα 12 ν.μ.

Αλλά το ίδιο το σχέδιο του Προ­ε­δρι­κού Δια­τάγ­μα­τος προ­βλέ­πει ότι η διεύ­ρυνση στο Ιόνιο απο­τε­λεί ένα πρώτο στάδιο, που θα ακο­λου­θη­θεί και από άλλα, με απο­τέ­λε­σμα όλος ο ηπει­ρω­τι­κός κορμός της Ελλάδας, καθώς και τα νησιά Εύβοια και Κρήτη να απο­κτή­σουν με τη σειρά τους μια αιγια­λί­τιδα ζώνη 12 ν.μ.

Η διεύ­ρυνση της αιγια­λί­τι­δας ζώνης στο Ιόνιο είναι το απο­τέ­λε­σμα μιας ευχέ­ρειας που δίνει στα παρά­κτια κράτη η Σύμβαση του 1982 για το Δίκαιο της Θάλασ­σας να επε­κτεί­νουν την αιγια­λί­τιδα ζώνη ώς τα 12 ν.μ., κανόνας ο οποίος, λόγω της εκτε­τα­μέ­νης επι­κύ­ρω­σής του από κράτη, και λόγω της πρα­κτι­κής των κρατών που έχει ακο­λου­θή­σει, έχει μετα­τρα­πεί και σε εθιμικό κανόνα, που δεσμεύει και τα μη συμ­με­τέ­χο­ντα κράτη στη Σύμβαση. Η διεύ­ρυνση είναι από τις ελά­χι­στες μονο­με­ρείς ενέρ­γειες που επι­τρέ­πει το Δίκαιο της Θάλασ­σας, κι έτσι κάθε παρά­κτιο κράτος έχει τη δυνα­τό­τητα αυτήν, χωρίς τη ρητή συναί­νεση των γει­τό­νων του ή της διε­θνούς κοι­νό­τη­τας στο σύνολό της.

Οι λόγοι που κατέ­στη­σαν επι­τα­κτική την επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας στο Ιόνιο, είναι η επα­να­δια­πραγ­μά­τευση της συμ­φω­νίας οριο­θέ­τη­σης της Απο­κλει­στι­κής Οικο­νο­μι­κής Ζώνης (AOZ) με την Αλβανία και η αντί­στοιχη με την Ιταλία. Παράλ­ληλα εφαρ­μό­στη­καν, με την ευκαι­ρία, το κλεί­σιμο των κόλπων, που έγιναν έτσι νερά από­λυ­της κυριαρ­χίας, και οι ευθείες γραμμές βάσης σε αντι­κα­τά­σταση της φυσικής ακτο­γραμ­μής, που και μας στε­ρούσε μικρών τμη­μά­των εθνικής κυριαρ­χίας, και περιέ­πλεκε, λόγω της πολυ­σχι­δούς μορ­φο­λο­γίας των ακτών, τα εξω­τε­ρικά όρια της αιγια­λί­τι­δας, τα οποία ακο­λου­θού­σαν τις εκκε­ντρι­κές γραμμές της φυσικής ακτο­γραμ­μής.

Οπως είναι γνωστό, η συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης με την Αλβανία δεν κυρώ­θηκε ούτε, φυσικά, επι­κυ­ρώ­θηκε από την Αλβανία, γιατί το Συνταγ­μα­τικό Δικα­στή­ριο των Τιράνων την κήρυξε αντι­συ­νταγ­μα­τική και, ως εκ τούτου, δεν συνε­χί­στηκε ποτέ η δια­δι­κα­σία κύρωσης/επι­κύ­ρω­σης από τις αλβα­νι­κές αρχές. Σήμερα, με τη βελ­τί­ωση των ελλη­νο­αλ­βα­νι­κών σχέσεων, προ­χω­ρούμε σε συνο­λι­κές ρυθ­μί­σεις στις εκκρε­μό­τη­τες με την Αλβανία, που περι­λαμ­βά­νουν και τη συμ­φω­νία της οριο­θέ­τη­σης. Κατά συνέ­πεια, η επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας θα έχει, ως απο­τέ­λε­σμα, πρώτον να τρο­πο­ποι­η­θούν, υπέρ ημών, οι γραμμές βάσης, από φυσική ακτο­γραμμή σε ευθείες γραμμές, δίνο­ντας ένα μικρό ποσοστό θαλάσ­σιας έκτασης στην Ελλάδα, όπως, κι αυτό είναι πιο σημα­ντικό, περιο­χές που στο παρελ­θόν απο­τε­λού­σαν ανοιχτή θάλασσα, υπο­κεί­μενη στο καθε­στώς της υφα­λο­κρη­πί­δας/ΑΟΖ, να περιέρ­χο­νται αυτο­μά­τως στην Ελλάδα, μειώ­νο­ντας το προς διανομή τμήμα της υφα­λο­κρη­πί­δας και της ΑΟΖ.

Σχετικά, τώρα, με την Ιταλία, οι προ­σπά­θειες που κατα­βάλ­λο­νται είναι η μετα­τροπή της Συμ­φω­νίας του 1977 για την οριο­θέ­τηση της υφα­λο­κρη­πί­δας, έτσι ώστε να εκσυγ­χρο­νι­στεί και να γίνει συμ­φω­νία για την ΑΟΖ. Η επί­τευξη της συμ­φω­νίας καθυ­στε­ρεί διότι προ­σκρούει στις αντιρ­ρή­σεις Ιταλών αλιέων, που αλιεύ­ουν ελεύ­θερα, εκτός ελλη­νι­κής αιγια­λί­τι­δας ζώνης, και που φοβού­νται ότι ο εκσυγ­χρο­νι­σμός της συμ­φω­νίας για την υφα­λο­κρη­πίδα σε συμ­φω­νία ΑΟΖ θα τους στε­ρή­σει πόρους, αφού το απο­κλει­στικό δικαί­ωμα αλιείας, εντός αυτής της ζώνης, θα περιέλ­θει στην Ελλάδα. Με τη διεύ­ρυνση της αιγια­λί­τι­δας στα 12 ν.μ. το πρό­βλημα λύνεται αυτο­μά­τως, διότι το ζήτημα της αλιείας περιέρ­χε­ται στην Ελλάδα, ως δικαί­ωμα κυριαρ­χίας, και οι Ιταλοί αλιείς πρέπει να ζητή­σουν άδεια από τις ελλη­νι­κές αρχές, προ­κει­μέ­νου να επι­δο­θούν στο αγα­πη­μένο τους άθλημα. Mε δεδο­μένο ότι οι Ιταλοί αλιείς αλιεύ­ουν μέσα στα 12 ν.μ.

Ανα­φο­ρικά με το ερώτημα αν το γεγονός της μερικής οριο­θέ­τη­σης απο­κλείει την περαι­τέρω οριο­θέ­τηση της αιγια­λί­τι­δας του Αιγαίου, σημα­ντικό είναι να ανα­φέ­ρουμε τα εξής: η οριο­θέ­τηση της αιγια­λί­τι­δας του Ιονίου απο­τε­λεί τμήμα μόνο μιας συνο­λι­κής οριο­θέ­τη­σης, που θα καλύ­πτει το σύνολο των θαλασ­σών που περι­κλεί­ουν τη χερσαία Ελλάδα. Θα ακο­λου­θή­σει η οριο­θέ­τηση της αιγια­λί­τι­δας των ηπει­ρω­τι­κών ακτών του Αιγαίου, καθώς και των ακτών της Εύβοιας και της Κρήτης όπως ανα­φέ­ραμε παρα­πάνω.

Για τα νησιά του Αιγαίου έχει προ­κρι­θεί μια δια­φο­ρο­ποι­η­μένη οριο­θέ­τηση, ούτως ώστε να απο­φευ­χθεί η μετα­τροπή αυτού του πελά­γους σε ελλη­νική λίμνη. Και τούτο επειδή η επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας σε όλα τα ελλη­νικά νησιά θα έκλεινε το Αιγαίο στην ελεύ­θερη ναυ­σι­πλοΐα, αφού και το νομικό καθε­στώς της αιγια­λί­τι­δας προ­βλέ­πει ασφυ­κτικό έλεγχο του πλου ενός πλοίου, το οποίο βρί­σκε­ται υπό συνεχή παρα­κο­λού­θηση των τοπικών αρχών εάν τον πραγ­μα­το­ποιεί με τον όρο της αβλα­βούς διέ­λευ­σης. Εάν όχι, το παρά­κτιο κράτος μπορεί να δια­κό­ψει τον πλου και να υπο­χρε­ώ­σει το πλοίο ή να συμ­μορ­φω­θεί με την αβλαβή διέ­λευση ή να εξέλθει από την αιγια­λί­τιδα.

Με δεδο­μένο ότι δεν είναι η Τουρκία ο μονα­δι­κός μαζί με την Ελλάδα χρήστης του Αιγαίου, αλλά τη θάλασσα αυτήν χρη­σι­μο­ποιούν ως μονα­δική δίοδο προς και από τον Εύξεινο Πόντο η Ρωσία, η οποία μάλιστα τη θεωρεί ως τη μόνη θερμή θάλασσα που την οδηγεί προς τη Μεσό­γειο και προς τον υπό­λοιπο κόσμο, και οι ΗΠΑ, οι οποίες έχουν στρα­τη­γικά συμ­φέ­ρο­ντα στον Πόντο, αντι­λαμ­βά­νε­ται κανείς τη σημασία μιας διόδου ανοι­κτής θάλασ­σας που να απο­λαμ­βά­νει την ελευ­θε­ρία των θαλασ­σών. Και κάτι τέτοιο προ­ϋ­πο­θέ­τει τη δια­φο­ρο­ποι­η­μένη οριο­θέ­τηση της ελλη­νι­κής αιγια­λί­τι­δας, ώστε να υπάρ­ξουν τμήματα ανοι­κτών θαλασ­σών στο Αιγαίο Πέλαγος.

Επίσης, η μερική οριο­θέ­τηση έφερε στο προ­σκή­νιο το ζήτημα της αχρη­σίας άσκησης του δικαιώ­μα­τος επέ­κτα­σης. Εκτός από το γεγονός ότι είναι πολύ προ­βλη­μα­τική η ύπαρξη της αχρη­σίας στο Διεθνές Δίκαιο, η Ελλάδα έχει επα­νει­λημ­μέ­νως τονίσει ότι η επέ­κταση στα 12 ν.μ. στο Αιγαίο θα λάβει χώρα όταν αυτή θεω­ρή­σει ότι οι συν­θή­κες είναι κατάλ­λη­λες γι’ αυτήν την ενέρ­γεια. Σε ένα δίκαιο συναι­νε­τικό και που στη­ρί­ζε­ται στην κρατική βούληση, η οποία πρέπει να εκφρα­στεί, θα ήταν παρά­ξενο αν η αχρησία απο­τε­λούσε λόγο για την αδρα­νο­ποί­ηση του δικαιώ­μα­τος.

Εν κατα­κλείδι, πιστεύ­ουμε ότι το σχέδιο της μερικής οριο­θέ­τη­σης της αιγια­λί­τι­δας στο Ιόνιο Πέλαγος απο­τε­λεί ένα εγχεί­ρημα εκσυγ­χρο­νι­σμού του θεσμού, που παρά τον τρόπο με τον οποίο κοι­νο­ποι­ή­θηκε απο­τε­λεί μια μείζονα επι­τυ­χία της εξω­τε­ρι­κής μας πολι­τι­κής.

* Ο κ. Χρήστος Ροζάκης είναι ομό­τι­μος καθη­γη­τής του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών.

Οι δύο επι­λο­γές για τη διευ­θέ­τηση των χωρικών υδάτων στο Αιγαίο

ΠΑΥΛΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ*

Η αναφορά του κ. Νίκου Κοτζιά, κατά την τελετή παρά­δο­σης του υπουρ­γείου Εξω­τε­ρι­κών στον πρω­θυ­πουργό, σε πιθανή μερική επέ­κταση των χωρικών μας υδάτων και σε χάραξη ευθειών γραμμών βάσης που θα κλεί­νουν τους κόλπους, έδωσε λαβή σε πολλές αντι­δρά­σεις και δημο­σιεύ­ματα γύρω από τα θέματα τόσο των χωρικών υδάτων όσο και της υφα­λο­κρη­πί­δας/απο­κλει­στι­κής οικο­νο­μι­κής ζώνης. Οι αντι­δρά­σεις αφο­ρού­σαν τη σκο­πι­μό­τητα και τις επι­πτώ­σεις των σχε­δια­σθέ­ντων μέτρων, όσο και το επί­καιρο της ανα­κοί­νω­σής τους. Επί της ουσίας: Η χώρα μας έχει θεσπί­σει χωρικά μας ύδατα 6 ν.μ. από την ακτή από το 1936. Η Σύμβαση των Ηνω­μέ­νων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασ­σας που κυρώ­θηκε το 1995 από την ελλη­νική Βουλή, επι­τρέ­πει την επέ­κτασή τους μέχρι τα 12 ν.μ. Η επέ­κταση είναι μονο­με­ρής ενέρ­γεια του κάθε κράτους. Είθι­σται, και πάντως απο­τε­λεί σώφρονα πρα­κτική μεταξύ γει­το­νι­κών κρατών, να προη­γεί­ται μια ενη­μέ­ρωση και να λαμ­βά­νο­νται κατά το δυνατόν υπόψη τυχόν αντιρ­ρή­σεις, ώστε να μη προ­κύ­ψει διαφορά που μπορεί να συνε­πά­γε­ται τη μη ανα­γνώ­ριση της επέ­κτα­σης.

Σε ό,τι αφορά το θέμα που τέθηκε με τις δηλώ­σεις του κ. Κοτζιά, παρό­μοιες αντιρ­ρή­σεις δεν θα μπο­ρού­σαν να δια­τυ­πω­θούν εκ μέρους της Ιταλίας, επειδή η ίδια έχει θεσμο­θε­τή­σει τα 12 ν.μ. και επι­πλέον υπάρχει συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης της υφα­λο­κρη­πί­δας μεταξύ των δύο χωρών από το 1977. Ούτε εκ μέρους της Αλβα­νίας που έχει επε­κτεί­νει τα δικά της στα 9 ν.μ. Υπάρ­χουν, όμως, έντονες ενστά­σεις εκ μέρους της Τουρ­κίας σε τυχόν επέ­κταση των ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων σε 12 ν.μ. στο Αιγαίο. Το τουρ­κικό επι­χεί­ρημα είναι ότι, λόγω της παρου­σίας πολλών ελλη­νι­κών νησιών, η καθιέ­ρωση 12 ν.μ. από την Ελλάδα θα μετέ­τρεπε το Αιγαίο σε ελλη­νική λίμνη, ανα­γκά­ζο­ντας τα τουρ­κικά πλοία να διέρ­χο­νται μέσω ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων (χ.υ.) για να εξέλ­θουν στη Μεσό­γειο. Θα περιο­ρι­ζό­ταν, επίσης, ουσια­στικά η δυνα­τό­τητα διεκ­δί­κη­σης εκ μέρους της Τουρ­κίας, σημα­ντι­κής από πλευράς έκταση υφα­λο­κρη­πί­δας, με τα μεγάλα ανα­το­λικά μας νησιά να εμπο­δί­ζουν τη διεκ­δί­κησή της δυτικά από αυτά. Η ελλη­νική επίσημη θέση είναι ότι δια­τη­ρούμε το δικαί­ωμα επέ­κτα­σης των χωρικών υδάτων σε 12 ν.μ., στο Αιγαίο αλλά δεν το ασκούμε (αν και η συχνή επα­νά­ληψή της θέσης, έστω σε απά­ντηση τουρ­κι­κών δηλώ­σεων, ανη­συ­χεί τους γεί­το­νές μας ότι την προ­ε­τοι­μά­ζουμε).

Η δήλωση περί προ­ε­τοι­μα­σίας επέ­κτα­σης των χωρικών μας υδάτων στο Ιόνιο κατη­γο­ρή­θηκε από την αντι­πο­λί­τευση ότι είναι μερική και ισο­δυ­να­μεί με εγκα­τά­λειψη του δικαιώ­μα­τος στο Αιγαίο, ενώ η αντί­δραση της Τουρ­κίας βαίνει προς την αντί­θετη κατεύ­θυνση, με την προει­δο­ποί­ηση ότι δεν θα δεχθεί παρό­μοια ενέρ­γεια στο Αιγαίο.

Είναι μεν αλήθεια ότι επί δεκα­ε­τίες οι ελλη­νι­κές κυβερ­νή­σεις δεν προ­έ­βη­σαν σε επέ­κταση των χ.υ. στο Ιόνιο Πέλαγος, όπως θα μπο­ρού­σαν, με το σκε­πτικό ότι θα ήταν δυνατό να εκλη­φθεί ως εγκα­τά­λειψη του αντί­στοι­χου δικαιώ­μα­τος στο Αιγαίο. Ομως δεν υπήρχε ζωτικό συμ­φέ­ρον που να επέβαλε την επέ­κταση των χωρικών υδάτων στο Ιόνιο Πέλαγος, πλην εκείνου της αύξησης της εθνικής κυριαρ­χίας. Η κάθε θαλάσ­σια περιοχή έχει τα δικά της χαρα­κτη­ρι­στικά, που δέχο­νται ή επι­βάλ­λουν δια­φο­ρε­τι­κές λύσεις. Η σημε­ρινή κυβερ­νη­τική πρόθεση θέσπι­σης χ.υ. 12 ν.μ. στο Ιόνιο ξεκινά από την απα­ραί­τητη από ελλη­νι­κής πλευράς επέ­κτασή τους για την ορι­στική οριο­θέ­τηση της Υ/Κ ή ΑΟΖ με την Αλβανία.

Νόμιμο από πλευράς Διε­θνούς Δικαίου είναι και το κλεί­σιμο των κόλπων με ευθείες γραμμές βάσης, που διευ­κο­λύ­νουν τη ναυ­σι­πλοΐα, ευθυ­γραμ­μί­ζο­ντας τα όρια των χωρικών υδάτων μιας χώρας. Ομως η χάραξη ευθειών γραμμών βάσης αυξάνει τα χωρικά ύδατα και επο­μέ­νως μπορεί στο Αιγαίο να θεω­ρη­θεί από την Τουρκία ως μονο­με­ρής ενέρ­γεια που μετα­τρέ­πει το status quo, έστω και περιο­ρι­σμένα, εις βάρος της. Ας σημειω­θεί ότι στη διεθνή πρα­κτική, κατά την οριο­θέ­τηση της υφα­λο­κρη­πί­δας μεταξύ δύο κρατών δεν λαμ­βά­νο­νται συχνά υπόψη οι ευθείες γραμμές βάσης, εάν το ένα από τα δύο μέρη δεν τις έχει υιο­θε­τή­σει.

Η διευ­θέ­τηση του ορι­στι­κού εύρους των χωρικών υδάτων στο Αιγαίο απο­τε­λεί προ­ϋ­πό­θεση για την έναρξη δια­πραγ­μα­τεύ­σεων οριο­θέ­τη­σης της υφα­λο­κρη­πί­δας μεταξύ των δύο χωρών. Η Τουρκία δεν δέχεται κατ’ αρχάς την υπο­κα­τά­σταση της έννοιας της υφα­λο­κρη­πί­δας από εκείνη της Απο­κλει­στι­κής Οικο­νο­μι­κής Ζώνης, στο πλαίσιο των γενι­κό­τε­ρων θέσεών της για την περιοχή.

Αν ξεκι­νού­σαμε δια­πραγ­μα­τεύ­σεις οριο­θέ­τη­σης της Υ/Κ με βάση τα σημε­ρινά όρια των 6 ν.μ. στο Αιγαίο, θα απο­δυ­να­μώ­ναμε την τυχόν επέ­κταση σε 12 ν.μ., έπειτα από συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης. Από την άλλη μεριά, η θέσπιση 12 ν.μ. συναντά τη γνωστή αμε­τα­κί­νητη αντί­δραση της Τουρ­κίας.

Επο­μέ­νως, δύο επι­λο­γές υπάρ­χουν: Συμ­βι­βα­σμός ως προς τις περιο­χές όπου θα γίνει επέ­κταση και ίσως ως προς τα μίλια της επέ­κτα­σης, ή δια­τή­ρηση της σημε­ρι­νής εκκρε­μό­τη­τας. Η πρώτη επιλογή, αν και ανε­πί­σημα έχει συζη­τη­θεί επί πολλά χρόνια, δεν έχει κατα­λή­ξει σε τελικό συμ­βι­βα­σμό, υπό την έννοια ότι τα δύο κράτη θα προβούν μονο­με­ρώς σε επέ­κταση, έχοντας δεχθεί ότι δεν θα αντι­δρά­σουν η μία στην ενέρ­γεια της άλλης.

Η άλλη επιλογή είναι η δια­τή­ρηση της εκκρε­μό­τη­τας στο βάθος χρόνου, με ό,τι η διαιώ­νιση της δια­φο­ράς συνε­πά­γε­ται από κιν­δύ­νους για την ειρήνη. Είναι λύση ευκο­λό­τερη πολι­τικά, αλλά που δια­τη­ρεί ζωντανό τον κύριο παρά­γο­ντα μη εξο­μά­λυν­σης των ελλη­νο­τουρ­κι­κών σχέσεων. Οχι ότι η δια­πραγ­μά­τευση οριο­θέ­τη­σης της Υ/Κ στο Αιγαίο θα είναι εύκολη. Του­λά­χι­στον, όμως, στο παρελ­θόν υπήρχε μια ανε­πί­σημη συνα­ντί­ληψη Τουρ­κίας και Ελλάδος για παρα­πο­μπή έπειτα από δια­πραγ­μα­τεύ­σεις του υπό­λοι­που της δια­φο­ράς στο Διεθνές Δικα­στή­ριο της Χάγης, κάτι που μας ικα­νο­ποιεί στον βαθμό που μας ευνοεί το Διεθνές Δίκαιο, που τόσο συχνά επι­κα­λού­μα­στε. Για να τελε­σφο­ρή­σουν οι εξε­λί­ξεις αυτές, πρέπει να καλ­λιερ­γη­θεί η ελλη­νική κοινή γνώμη, που σταθερά τρο­φο­δο­τεί­ται από την πολι­τική τάξη και από τα ΜΜΕ με αντι­τουρ­κι­κές κορώνες, δικαιο­λο­γη­μέ­νες ή μη. Και βεβαίως να υπάρξει το αντί­στοιχο κλίμα στην Τουρκία.

*O κ. Παύλος Απο­στο­λί­δης είναι πρέσβης ε.τ., πρώην διοι­κη­τής της ΕΥΠ, πρώην υπη­ρε­σια­κός υπουρ­γός Διοι­κη­τι­κής Μεταρ­ρύθ­μι­σης και Ηλε­κτρο­νι­κής Δια­κυ­βέρ­νη­σης.

πηγή kathimerini.gr