Αιγαίο, καλώδιο και «δημιουργική ασάφεια» στις ελληνοτουρκικές σχέσεις

Η διπλωματία έχει πολλές φορές ανάγκη από λέξεις που αφήνουν χώρο για διαφορετικές αναγνώσεις. Ο Χένρι Κίσινγκερ είχε συνδέσει την αμερικανική διπλωματική πρακτική με την ανάγκη να διαμορφώνονται συμφωνίες και διατυπώσεις που επιτρέπουν στις εμπλεκόμενες πλευρές να διατηρούν περιθώριο ερμηνείας και ελιγμών. «Στη σύγχρονη διπλωματική ορολογία η λογική αυτή έχει αποδοθεί και ως «δημιουργική ασάφεια», αν και ο όρος και η πατρότητά του δεν μπορούν να αποδοθούν απλά σε μία συγκεκριμένη συμφωνία ή σε μία μόνο διατύπωση του πρώην Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών. Εβδομήντα και πλέον χρόνια μετά, μια ανάλογη λογική φαίνεται να δοκιμάζεται στην Ανατολική Μεσόγειο, αυτή τη φορά με επίκεντρο ένα καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης και μια θαλάσσια περιοχή όπου οι νομικές διεκδικήσεις Ελλάδας και Τουρκίας εξακολουθούν να συγκρούονται» αναφέρει στη «δ» ο αντιστράτηγος ε.α. Λάμπρος Τζούμης με αφορμή τη φόρμουλα που εξετάζεται για το καλώδιο στην Κάσο.

Η φόρμουλα  για την Κάσο
Η γαλλική Meridiam, η οποία τον Αύγουστο απέκτησε την πλειοψηφική συμμετοχή στην εταιρεία Great Sea Interconnector, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας φόρμουλας που εξετάζουν Αθήνα, Παρίσι και Λευκωσία για την επανεκκίνηση των εργασιών του έργου ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου. Παράλληλα, η ΑΔΜΗΕ, η GSI και η Nexans έχουν συμφωνήσει για τις απαραίτητες έρευνες βυθού. Σύμφωνα με πληροφορίες που έχουν δημοσιευθεί στην Ελλάδα και την Τουρκία, εξετάζεται η αποστολή επιστολής προς τις παράκτιες χώρες της περιοχής, μεταξύ αυτών και η Τουρκία, με την οποία θα γνωστοποιούνται οι εργασίες και η διαδρομή του έργου. Η λογική της φόρμουλας είναι εμφανής. Η Αθήνα δεν θα ζητά τουρκική άδεια για την εκτέλεση του έργου, ενώ η Άγκυρα θα λαμβάνει ενημέρωση για τις εργασίες. Το περιεχόμενο της σχεδιαζόμενης ενημέρωσης έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο δημοσιευμάτων, με τις πληροφορίες να αναφέρουν ότι θα προσδιορίζονται το πλοίο, οι συντεταγμένες και η χρονική διάρκεια των εργασιών. Πρόκειται για μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων και στην προσπάθεια αποφυγής μιας νέας αντιπαράθεσης στη θάλασσα. Το ερώτημα δεν είναι μόνο εάν θα ξεκινήσουν οι εργασίες, αλλά και με ποιο προηγούμενο θα συνδεθεί η επανεκκίνησή τους. Αυτό ακριβώς είναι το ερώτημα που θέτει ο αντιστράτηγος ε.α. Λάμπρος Τζούμης. Όπως επισημαίνει, σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες, η Meridiam ενδέχεται να απευθύνει επιστολή προς τις παράκτιες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Τουρκίας, για τις εργασίες που πρόκειται να πραγματοποιηθούν. Ο ίδιος διατυπώνει τον προβληματισμό ότι η φόρμουλα αυτή μπορεί μεν να επιτρέψει την υλοποίηση του έργου, αλλά αφήνει ανοιχτό το ερώτημα για την επόμενη ημέρα, εάν δηλαδή θα έχει διασφαλιστεί η άσκηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων ή εάν θα έχει δημιουργηθεί ένα προηγούμενο που η Τουρκία θα μπορούσε μελλοντικά να επικαλεστεί υπέρ των δικών της διεκδικήσεων. Η ανησυχία αποκτά ιδιαίτερο βάρος λόγω της διαδρομής του καλωδίου. Το έργο συνδέεται με θαλάσσιες περιοχές διαφορετικού νομικού καθεστώτος, καθώς μέρος της διαδρομής βρίσκεται σε οριοθετημένες θαλάσσιες ζώνες, ενώ άλλο τμήμα αφορά περιοχή όπου Ελλάδα και Τουρκία διατηρούν διαφορετικές θέσεις ως προς την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Η Κάσος, επομένως, δεν είναι απλώς ένα σημείο στον χάρτη της ηλεκτρικής διασύνδεσης. Είναι το σημείο στο οποίο η θεωρία μπορεί να συναντήσει ξανά το πεδίο.

Νέο σημείο τριβής το νομοσχέδιο για τη «Γαλάζια Πατρίδα»!
Ένα από τα σενάρια που έχουν απασχολήσει την Αθήνα τους προηγούμενους μήνες είναι η προώθηση από την Άγκυρα του λεγόμενου νομοσχεδίου για τη «Γαλάζια Πατρίδα». Τουρκικές κυβερνητικές πηγές έχουν επιβεβαιώσει ότι εξετάζεται νομοθετική ρύθμιση για τις θαλάσσιες ζώνες, την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ, ενώ ελληνικές πηγές εκτιμούν ότι μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να αποτελέσει νέο σημείο τριβής. «Το σχέδιο νόμου, σύμφωνα με δημοσιεύματα, επιχειρεί να συγκεντρώσει σε ένα ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο τις τουρκικές θέσεις για τις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας της χώρας. Δεν έχει, ωστόσο, την ίδια νομική σημασία με μια διεθνή συμφωνία οριοθέτησης, η εσωτερική νομοθεσία μιας χώρας δεν μπορεί από μόνη της να καθορίσει διεθνή θαλάσσια σύνορα. Η πρακτική σημασία μιας τέτοιας κίνησης θα ήταν κυρίως ότι θα μπορούσε να αποτελέσει εσωτερική νομική βάση για τουρκικές διοικητικές ή επιχειρησιακές ενέργειες σε περιοχές όπου υπάρχουν παράλληλες ελληνικές και τουρκικές αξιώσεις. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η επανέναρξη των ερευνών για το καλώδιο αποκτά χαρακτήρα δοκιμασίας όχι μόνο για την ενεργειακή πολιτική αλλά και για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Και ενώ η θάλασσα προδιαγράφεται ως πιθανό πεδίο νέας έντασης, το πολιτικό επίπεδο εμφανίζει διαφορετική εικόνα. Στη φετινή 81η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, οι δύο ηγέτες Κ. Μητσοτάκης και Τ. Ρ. Ερντογαν κράτησαν, ως προς το ελληνοτουρκικό σκέλος, χαμηλότερους τόνους από εκείνους που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν άμεση νέα κρίση. Η εικόνα αυτή εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια Αθήνας και Άγκυρας να διατηρήσουν ανοικτούς τους διαύλους επικοινωνίας. Το ερώτημα είναι εάν αυτή η περίοδος χαμηλών τόνων θα αντέξει στην επιστροφή των ερευνητικών πλοίων στην περιοχή της Κάσου» τονίζει ο κ. Τζούμης.

Η οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών 
Εδώ επανέρχεται στο προσκήνιο η συζήτηση για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών, την οποία επιχειρεί να μεταφέρει από το επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης στο επίπεδο μιας θεσμικής και δικαστικής διαδικασίας ο δικηγόρος και διεθνολόγος Γιώργος Νούλας. Η εισήγησή του, η οποία παρουσιάστηκε στο επιστημονικό συμπόσιο στην Κάσο και θα αποτελέσει αφετηρία ευρύτερου διαλόγου υπό τον Δικηγορικό Σύλλογο Ρόδου την Πέμπτη 1η Οκτωβρίου στη Ρόδο, θέτει στο επίκεντρο την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ και επαναφέρει το ερώτημα εάν η μακροχρόνια εκκρεμότητα στο Αιγαίο μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσω διεθνούς δικαιοδοτικής διαδικασίας. Ο κ. Νούλας υποστηρίζει ότι η ελληνική εξωτερική πολιτική έχει διαχρονικά αντιμετωπίσει ως βασικό αντικείμενο της ελληνοτουρκικής διαφοράς την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ και θεωρεί ότι η διατήρηση της εκκρεμότητας δεν μπορεί να αποτελεί μόνιμη κατάσταση. Στην πρότασή του, ο νομικός εισηγείται την προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας, το οποίο εδρεύει στο Αμβούργο, με αντικείμενο τη χωροθέτηση θαλασσίων ζωνών Ελλάδας και Κύπρου, ενώ προτείνει την πρόσκληση της Τουρκίας να παρέμβει στη διαδικασία. Η πρόταση αυτή, όπως είναι αναμενόμενο, δεν στερείται νομικών και πολιτικών ερωτημάτων.

Το κρίσιμο ζήτημα είναι η δικαιοδοσία, ένα διεθνές δικαστήριο δεν αποκτά αυτομάτως αρμοδιότητα επειδή ένα κράτος το επιλέγει μονομερώς, αλλά απαιτείται η ύπαρξη της προβλεπόμενης βάσης δικαιοδοσίας. Ο κ. Νούλας υποστηρίζει ότι η Ελλάδα έχει ήδη κινηθεί τα τελευταία χρόνια στην κατεύθυνση των συμφωνιών οριοθέτησης, υπενθυμίζοντας τις συμφωνίες με την Ιταλία και την Αίγυπτο και τη γενικότερη προσπάθεια διεύρυνσης των συμφωνημένων θαλάσσιων ορίων. Κατά την άποψή του, η επόμενη φάση θα μπορούσε να είναι η αναζήτηση μιας δικαστικής λύσης για τις περιοχές όπου η οριοθέτηση παραμένει ανοιχτή.