Πώς δεν θα «στεγνώσουν» τα νησιά

Οι εκτι­μή­σεις για αυξη­μένη πίεση στα συστή­ματα υδρο­δό­τη­σης στο Αιγαίο τα επόμενα χρόνια και οι τρόποι αντι­με­τώ­πι­σης

Θα αντέ­ξουν τα συστή­ματα υδρο­δό­τη­σης των νησιών στα αλλε­πάλ­ληλα κύματα των του­ρι­στών και των επι­σκε­πτών, που προ­στί­θε­νται μαζικά στο πάνω από μισό εκα­τομ­μύ­ριο μόνι­μους κατοί­κους του Αιγαίου; Και μπορεί αυτό το ερώτημα να τείνει να απα­ντη­θεί θετικά φέτος, λόγω και των ευνοϊ­κών μετε­ω­ρο­λο­γι­κών συν­θη­κών χειμώνα και άνοιξης, αλλά όταν η παρα­τε­τα­μένη ξηρασία στε­γνώ­νει τη Δυτική και την Κεντρική Ευρώπη τίποτα δεν μπορεί να δημιουρ­γεί εφη­συ­χα­σμό.

Πολύ περισ­σό­τερο όταν οι εκτι­μή­σεις για το κοντινό μέλλον δεί­χνουν πως θα υπάρ­ξουν αυξη­μέ­νες υδρευ­τι­κές ανάγκες. Το 2030 η ετήσια ζήτηση για πόσιμο νερό ανα­μέ­νε­ται να αυξηθεί άνω του 32% σε σύγκριση με το 2021 στην Περι­φέ­ρεια Νοτίου Αιγαίου (Κυκλά­δες και Δωδε­κά­νησα) και σχεδόν 16% στην Περι­φέ­ρεια Βορείου Αιγαίου. Το Εθνικό Επι­χει­ρη­σιακό Σχέδιο για το Πόσιμο Νερό, που δια­μορ­φώ­θηκε από τα υπουρ­γεία Περι­βάλ­λο­ντος και Ενέρ­γειας, Ανά­πτυ­ξης και Επεν­δύ­σεων, Υγείας, Εσω­τε­ρι­κών, καθώς και τη ΜΟΔ Α.Ε., προ­βλέ­πει αύξηση του μόνιμου πλη­θυ­σμού και στις δύο περι­φέ­ρειες μέχρι το 2030 (από 347.512 το 2021 σε 386.647 στο Νότιο Αιγαίο και από 229.516 σε 260.724 στο Βόρειο), αλλά και μεγάλη άνοδο του ημε­ρή­σιου πλη­θυ­σμού στην αιχμή της του­ρι­στι­κής περιό­δου: Αύξηση 37% στο Νότιο Αιγαίο, με 742.866 άτομα σύνολο, και 15% στο Βόρειο Αιγαίο, με 353.043 άτομα.

Οι βρο­χο­πτώ­σεις

Η κάλυψη των αυξη­μέ­νων μελ­λο­ντι­κών αναγκών είναι αναμ­φί­βολα ένα δυσε­πί­λυτο πρό­βλημα, πολύ περισ­σό­τερο που κλι­μα­τικά μοντέλα προ­βλέ­πουν μείωση κατά 20% των βρο­χο­πτώ­σεων τις επό­με­νες δεκα­ε­τίες στο αρχι­πέ­λα­γος.

«Δεν αρκεί να δούμε το σύνολο των βρο­χο­πτώ­σεων σε επίπεδο χώρας. Είναι ανάγκη να δούμε τη χωρική και χρονική δια­φο­ρο­ποί­ηση των υδα­τι­κών αναγκών. Για παρά­δειγμα, έχουμε επάρ­κεια υδάτων στη Δυτική Ελλάδα, αλλά πολύ μικρό­τε­ρες ποσό­τη­τες στις Κυκλά­δες, ειδικά το καλο­καίρι, που ο πλη­θυ­σμός τους αυξά­νε­ται πολύ λόγω του­ρι­σμού. Ταυ­τό­χρονα, από Μάιο μέχρι και Σεπτέμ­βριο δεν βρέχει σχεδόν καθόλου εκεί. Επίσης, δεν είναι μόνο το πόσιμο νερό αλλά και το γεωρ­γικό, που είναι το 70% της κατα­νά­λω­σης», λέει στην «Κ» ο κ. Σίμος Μαλαμής, ανα­πλη­ρω­τής καθη­γη­τής στη Σχολή Πολι­τι­κών Μηχα­νι­κών του Εθνικού Μετσό­βιου Πολυ­τε­χνείου.

Πώς δια­μορ­φώ­νε­ται σήμερα η κατά­σταση; «Φέτος και παρά τη μεγάλη αύξηση της ζήτησης, λόγω του μεγάλου του­ρι­στι­κού κύματος, δεν παρου­σιά­στη­καν ιδιαί­τερα προ­βλή­ματα στην κάλυψη της ύδρευ­σης σχεδόν στο σύνολο των Κυκλά­δων», λέει στην «Κ» ο αντι­πε­ρι­φε­ρειάρ­χης Κυκλά­δων, Γιώργος Λεο­ντα­ρί­της. «Βεβαίως υπάρχει η πρό­κληση αντι­με­τώ­πι­σης της άρδευ­σης, του ποτί­σμα­τος των χωρα­φιών. Ο πρω­το­γε­νής τομέας δυσκο­λεύ­ε­ται», συμπλη­ρώ­νει.

Οι αυξα­νό­με­νες ανάγκες των Κυκλά­δων καλύ­πτο­νται σήμερα κυρίως από μονάδες αφα­λά­τω­σης, κάνο­ντας παρελ­θόν τη μετα­φορά νερού με πλοία-υδροφόρες, μέσω πανά­κρι­βων συμ­βά­σεων με ιδιω­τι­κές εται­ρείες. Μόνο σε κατα­στά­σεις έκτα­κτης ανάγκης γίνεται χρήση των υδρο­φό­ρων. Το 51% του πλη­θυ­σμού στις Κυκλά­δες πίνει νερό αφα­λά­τω­σης, δευ­τε­ρευό­ντως από υπόγεια υδατικά συστή­ματα και ένα μικρό μέρος από επι­φα­νεια­κές πηγές (όλα τα στοι­χεία προ­έρ­χο­νται από το Εθνικό Επι­χει­ρη­σιακό Σχέδιο για το Πόσιμο Νερό). Στις Κυκλά­δες λει­τουρ­γούν 39 μονάδες αφα­λά­τω­σης, μεγάλες ή μικρές, ενώ ακόμα 17 παρά­γουν πόσιμο νερό στα Δωδε­κά­νησα. Εξι μονάδες αφα­λά­τω­σης λει­τουρ­γούν στην Περι­φέ­ρεια Βορείου Αιγαίου, καθώς και ένα διυ­λι­στή­ριο στη Μυτι­λήνη.

«Το νερό που παρά­γε­ται από τις αφα­λα­τώ­σεις έχει πολύ καλή ποιό­τητα», λέει ο αντι­πε­ρι­φε­ρειάρ­χης Κυκλά­δων. «Το πρό­βλημα είναι πως οι μονάδες αυτές είναι ιδιαί­τερα ενερ­γο­βό­ρες και άρα κοστο­βό­ρες, με απο­τέ­λε­σμα το νερό να είναι αρκετά ακρι­βό­τερο από την υπό­λοιπη Ελλάδα και να ανε­βαί­νει το κόστος για νοι­κο­κυ­ριά και επι­χει­ρή­σεις. Το νερό δεν μπορεί να κοστί­ζει μια περιου­σία», τονίζει ο κ. Λεο­ντα­ρί­της.

Υψηλή πίεση λόγω αυξη­μέ­νης ζήτησης δέχο­νται ορι­σμέ­νοι επι­φα­νεια­κοί ταμιευ­τή­ρες, σημειώ­νε­ται στο Εθνικό Σχέδιο, όπως στις τεχνη­τές λίμνες Μαρα­θιάς στη Μύκονο, Φανε­ρω­μέ­νης στη Νάξο και Λει­βα­διού στην Αστυ­πά­λαια, ενώ μέτρια θεω­ρεί­ται η πίεση στις λίμνες της Ανω Μεράς στη Μύκονο και της Απο­λακ­κιάς στη Ρόδο.

Σημα­ντικό πρό­βλημα είναι η υπε­ρά­ντληση των υπό­γειων συγκε­ντρώ­σεων σε αρκετά σημεία, παρότι γενικά υπάρχει η εκτί­μηση πως τα υπόγεια υδατικά συστή­ματα είναι σε καλή ποιο­τική κατά­σταση. Οι υπε­ρα­ντλή­σεις οδηγούν συχνά σε υφαλ­μύ­ρινση, ενώ σε παρα­λια­κές ζώνες σημειώ­νε­ται εισχώ­ρηση θαλάσ­σιων υδάτων στον υπόγειο υδρο­φόρο ορί­ζο­ντα. Φαι­νό­μενα υπε­ρά­ντλη­σης κατα­γρά­φο­νται στη Σύρο, στα Κατά­πολα, στο Καμάρι – Φηρά – Εμποριό, στη Λέρο, στο Βαθύ κ.α. Στην «πίσω αυλή» της του­ρι­στι­κής βιτρί­νας παρα­μέ­νουν ακόμα χωρίς υδρο­δό­τηση 50 οικι­σμοί με περίπου 3.500 κατοί­κους σε Ανδρο, Κίμωλο, Τήνο και Μύκονο!

Σημειακά προ­βλή­ματα επάρ­κειας πόσιμου νερού εντο­πί­ζο­νται στη Λέσβο (περιοχή Πέτρας – Μήθυ­μνας), ενώ όσον αφορά το Βόρειο Αιγαίο ανη­συ­χία για την επάρ­κεια στο μέλλον εντο­πί­ζο­νται στη Χίο και στα μικρά νησιά Αγιος Ευστρά­τιος, Ψαρά, Οινούσ­σες, Φούρνοι. Φαι­νό­μενα υπε­ρα­ντλή­σεων έχουν εμφα­νι­στεί στα υπόγεια συστή­ματα του Αερο­δρο­μίου Λέσβου, στη Μυτι­λήνη, στο Πλωμάρι, στη Λήμνο, στη Νότια Χίο, στον Μεσό­κα­μπο Σάμου κ.α.

Αν και γενικά το πόσιμο νερό των νησιών του Αιγαίου χαρα­κτη­ρί­ζε­ται καλής ποιό­τη­τας, έχουν κατα­γρα­φεί και προ­βλή­ματα με υπερ­βά­σεις των ορίων συγκέ­ντρω­σης χρωμίου, αρσε­νι­κού, νικε­λίου, νιτρι­κών, με απο­τέ­λε­σμα να κλεί­σουν οι συγκε­κρι­μέ­νες γεω­τρή­σεις, όπως συνέβη στη Ρόδο.

Πολύ μεγάλο είναι το πρό­βλημα των απω­λειών νερού, καθώς στο Νότιο Αιγαίο υπο­λο­γί­ζο­νται σε 30%! Εκτι­μή­σεις για απώ­λειες από 10% έως 60% ανα­φέ­ρουν οι Δημο­τι­κές Επι­χει­ρή­σεις Υδρευ­σης Απο­χέ­τευ­σης (ΔΕΥΑ) σε Κάλυμνο, Κω, Μύκονο, Πάρο, Ρόδο και Σύρο. Και στο Βόρειο Αιγαίο ανα­φέ­ρο­νται μεγάλες απώ­λειες, ενώ υπάρ­χουν σημα­ντικά τμήματα των δικτύων που χρειά­ζο­νται αντι­κα­τά­σταση λόγω παλαιό­τη­τας και υλικού κατα­σκευής (αμί­α­ντος, σίδηρος).

Η στε­γά­νωση των δικτύων είναι από τα πρώτα μέτρα που επι­βάλ­λο­νται. «Υπήρξαν πολλές κακο­τε­χνίες στο παρελ­θόν, που πρέπει να αντι­με­τω­πι­στούν. Σήμερα υπάρ­χουν οι κατάλ­λη­λες τεχνο­λο­γίες για να ελεγ­χθούν οι αγωγοί, όπως αδιά­βρο­χες κάμερες. Χρειά­ζε­ται όμως συνο­λι­κός σχε­δια­σμός. Απαι­τεί­ται η δημιουρ­γία μικρών ή μεγα­λύ­τε­ρων φραγ­μά­των σε όλα τα νησιά, καθώς σήμερα υπάρ­χουν ελά­χι­στα. Βεβαίως απαι­τού­νται ολο­κλη­ρω­μένα έργα. Οχι όπως στη Σέριφο που υπάρ­χουν ένα φράγμα και μια τεχνητή λίμνη, χωρίς όμως να υπάρχει το κατάλ­ληλο δίκτυο για να αξιο­ποι­η­θεί το νερό στο σύνολό του. Είναι σαν να κάναμε μια πισίνα πάνω στο βουνό!», λέει ο κ. Λεο­ντα­ρί­της. Ο αντι­πε­ρι­φε­ρειάρ­χης υπο­γραμ­μί­ζει ακόμα την ανάγκη εξοι­κο­νό­μη­σης νερού, αλλά και τη διο­χέ­τευση του νερού-αποβλήτου των αφα­λα­τώ­σεων για άρδευση, ύστερα από κατάλ­ληλη επε­ξερ­γα­σία.

Υπάρχει βέβαια το ερώτημα πώς θα γίνει ο συνο­λι­κός σχε­δια­σμός όταν, όπως σημειώ­νει το Εθνικό Σχέδιο για το Πόσιμο Νερό, «οι περισ­σό­τε­ροι πάροχοι (ΔΕΥΑ ή δήμοι) δεν δια­θέ­τουν ολο­κλη­ρω­μένα Γενικά Σχέδια Υδρευ­σης, ούτε Σχέδια Ασφά­λειας Νερού, και σε αρκετές περι­πτώ­σεις δεν δια­θέ­τουν επαρκώς στε­λε­χω­μέ­νες τεχνι­κές υπη­ρε­σίες, ούτε μελέτες. Αντι­με­τω­πί­ζουν σοβαρές δυσκο­λίες προ­γραμ­μα­τι­σμού των ανα­γκαίων έργων ύδρευ­σης σε βάθος δεκα­ε­τίας».

Τρεις πυλώνες

Σύμφωνα με τον ανα­πλη­ρωτή καθη­γητή κ. Σίμο Μαλαμή, οι ανα­γκαίες παρεμ­βά­σεις για την επάρ­κεια νερού πρέπει να στη­ρι­χθούν σε τρεις πυλώνες. «Πρώτον, μείωση των απω­λειών νερού στο δίκτυο της ύδρευ­σης και ιδιαί­τερα της άρδευ­σης. Δεύ­τε­ρον, χρήση μη συμ­βα­τι­κών ρευ­μά­των νερού. Για παρά­δειγμα, η αφα­λά­τωση δημιουρ­γεί άλμη, δηλαδή νερό με μεγάλη συγκέ­ντρωση αλατιού. Σήμερα το ρίχνουμε στη θάλασσα, επη­ρε­ά­ζο­ντας τοπικά. Με κατάλ­ληλη επε­ξερ­γα­σία μπορεί να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί για άρδευση. Επίσης μπορεί να υπάρξει επα­να­χρη­σι­μο­ποί­ηση λυμάτων, μέσω ασφαλών μεθόδων με λογικό κόστος, για ανά­κτηση νερού για γεωργία ή για καζα­νά­κια. Στην Ελλάδα χρη­σι­μο­ποιούμε μόνο το 2%, όταν στην Κύπρο αξιο­ποιούν το 70%. Εμείς μπο­ρούμε να θέσουμε στόχο το 10%. Ακόμα, να αξιο­ποι­ή­σουμε το βρόχινο νερό και τα όμβρια. Ειδικά στα νησιά υπήρχε παρά­δοση με τις στέρνες, που τώρα έχουν εκλεί­ψει, παρότι είχαν εφαρ­μο­στεί με επι­τυ­χία. Τρίτον, εξοι­κο­νό­μηση και όχι σπατάλη νερού σε όλες τις χρήσεις. Και στη γεωργία, που πρέπει να υπάρχει στάγδην άρδευση και όχι επι­φα­νειακή. Αλλά και στην κατοι­κία, που εκτός από επι­μέ­ρους αλλαγές (π.χ. σύγ­χρο­νες βρύσες) είναι ίσως ανα­γκαίο κι ένα πρό­γραμμα “Εξοι­κο­νομώ” για το νερό, για πιο απο­δο­τικά πλυ­ντή­ρια ή άλλα συστή­ματα».

Nερό από τη βροχή, τους υδρα­τμούς, ακόμη και από τα λύματα

«Κάν’ το όπως θα το έκανε η φύση», αυτό είναι το σύνθημα ενός μεγάλου ερευ­νη­τι­κού προ­γράμ­μα­τος για την εξοι­κο­νό­μηση νερού, που υλο­ποιεί­ται ήδη με επι­τυ­χία εδώ και δύο χρόνια σε τρία ελλη­νικά νησιά (Λέσβο, Μύκονο και Τήνο), με έξι εφαρ­μο­γές – πιλό­τους όπως ονο­μά­ζο­νται. Το έργο Hydrousa είναι κάτι παρα­πάνω από ένα πρό­γραμμα για το νερό, καθώς πει­ρα­μα­τί­ζε­ται σε λύσεις ολο­κλη­ρω­μέ­νης δια­χεί­ρι­σης και κυκλι­κής οικο­νο­μίας, που μπορεί να ανοίξει δρόμους για ευρύ­τερη εφαρ­μογή των και­νο­το­μιών του. Με 28 εταί­ρους από πανε­πι­στή­μια, ερευ­νη­τικά κέντρα, δήμους, ΜΚΟ και εται­ρείες και προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό 12 εκα­τομ­μυ­ρίων ευρώ, έχει ήδη βρα­βευ­τεί δύο φορές σε ευρω­παϊκό επίπεδο.

«Η Hydrousa στο­χεύει στην ανά­πτυξη, στη βελ­τι­στο­ποί­ηση και την επί­δειξη και­νο­τό­μων και αντα­πο­δο­τι­κών συστη­μά­των χαμηλού κόστους σε πραγ­μα­τική κλίμακα για τη δια­χεί­ριση μη συμ­βα­τι­κών ρευ­μά­των νερού, όπως είναι τα λύματα, τα όμβρια ύδατα, τα υπόγεια ύδατα, το θαλασ­σινό νερό, ακόμη και η ατμο­σφαι­ρική υγρασία. Στόχος είναι η παρα­γωγή πολύ­τι­μων πόρων και ανα­κτη­μέ­νου νερού, ειδικά για σχετικά απο­μο­νω­μέ­νες νησιω­τι­κές περιο­χές που αντι­με­τω­πί­ζουν λει­ψυ­δρία», σημειώ­νει στην «Κ» ο συντο­νι­στής του προ­γράμ­μα­τος Σίμος Μαλαμής από το Εργα­στή­ριο Υγειο­νο­μι­κής Τεχνο­λο­γίας του ΕΜΠ.

Η πρώτη εγκα­τά­σταση βρί­σκε­ται στο χωριό Αντισσα στη Λέσβο, με πλη­θυ­σμό 500 περίπου κατοί­κων. Ο πιλότος Hydro 1 πραγ­μα­το­ποιεί την επε­ξερ­γα­σία των αστικών λυμάτων του χωριού, περίπου 100 τόνους την ημέρα το καλο­καίρι. Τα λύματα μετά την ανα­ε­ρό­βια επε­ξερ­γα­σία (από την οποία λαμ­βά­νε­ται βιο­με­θά­νιο για ενερ­γειακή χρήση), περνούν μέσω τεχνη­τών υγρο­βιο­τό­πων, όπου φιλ­τρά­ρο­νται από χαλίκι, καλάμια και άλλα φυτά, ενώ ακο­λου­θεί δια­δι­κα­σία απο­λύ­μαν­σης για την εξό­ντωση παθο­γό­νων. Η λάσπη κομπο­στο­ποιεί­ται, ενώ δημιουρ­γεί­ται ανα­κτη­μένο νερό, με το οποίο ποτί­ζο­νται πολυ­ποί­κι­λες καλ­λιέρ­γειες σε έκταση 10 στρεμ­μά­των (Hydro 2). «Με χρήση στάγδην άρδευ­σης και φθηνών αισθη­τή­ρων καλ­λιερ­γούμε δέντρα, ντο­μά­τες, καλα­μπόκι, καρ­πού­ζια, ακόμη και γλυ­κά­νισο για το τοπικό ούζο. Το νερό έχει δια­τη­ρή­σει θρε­πτικά συστα­τικά, όπως άζωτο, φώσφορο κ.λπ.», λέει ο συντο­νι­στής του προ­γράμ­μα­τος.

Τα Hydro 3 και 4 στη Μύκονο απαρ­τί­ζο­νται από έναν συλ­λε­κτήρα βρό­χι­νου νερού, που με χρήση της βαρύ­τη­τας το οδηγεί σε δύο δεξα­με­νές 60 κυβικών μέτρων. Αντί­στοιχα συγκε­ντρώ­νε­ται το νερό της βροχής και τα όμβρια από 2-3 κατοι­κίες. «Τα ύδατα αυτά χρη­σι­μο­ποιού­νται για την άρδευση ρίγανης, που δεν απαιτεί πολύ νερό και στη συνέ­χεια παρά­γο­νται αιθέρια έλαια», ανα­φέ­ρει ο κ. Μαλαμής.

Το Hydro 5 στην Τήνο αφορά ένα και­νο­τόμο σύστημα επε­ξερ­γα­σίας της παρα­γό­με­νης άλμης από μονάδα αφα­λά­τω­σης. Συγκε­κρι­μένα, η άλμη συγκε­ντρώ­νε­ται σε πάνελ και κάτω από την ηλιακή ακτι­νο­βο­λία το νερό εξα­τμί­ζε­ται και συμπυ­κνώ­νε­ται, έτσι ώστε να μπορεί να ανα­κτη­θεί στη συνέ­χεια. Το Hydro 6 στη­ρί­ζει μια πρότυπη οικο­του­ρι­στική μονάδα στην Τήνο, με συστή­ματα συλ­λο­γής βρό­χι­νου νερού, συμπύ­κνω­σης υδρα­τμών, επε­ξερ­γα­σίας λυμάτων με υγρο­βιό­τοπο και άρδευ­σης τοπικών καλ­λιερ­γειών, δίνο­ντας ένα παρά­δειγμα μιας δια­φο­ρε­τι­κής ανά­πτυ­ξης του­ρι­στι­κών υπο­δο­μών με σεβασμό στο περι­βάλ­λον.

51% του πλη­θυ­σμού στις Κυκλά­δες εξυ­πη­ρε­τεί­ται από μονάδες αφα­λά­τω­σης.

30% υπο­λο­γί­ζο­νται οι απώ­λειες νερού λόγω παλαιό­τη­τας των δικτύων στο Νότιο Αιγαίο. Εκτι­μή­σεις για απώ­λειες από 10% έως 60% ανα­φέ­ρουν οι ΔΕΥΑ σε Κάλυμνο, Κω, Μύκονο, Πάρο, Ρόδο, Σύρο.

50 οικι­σμοί με περίπου 3.500 κατοί­κους δεν υδρο­δο­τού­νται ακόμη σε Aνδρο, Κίμωλο, Τήνο και Μύκονο.

Πηγή kathimerini.gr

Γιάννης Ελαφρός