Τι συνδέει ένα ναυάγιο στη βραχονησίδα, Σύρνα κοντά στην Αστυπάλαια, με το Ολοκαύτωμα;

Η άγνωστη ιστορία του πλοίου «Αθηνά/Rafiah», αντι­κεί­μενα από το οποίο θα ταξι­δέ­ψουν στις ΗΠΑ έπειτα από θετική γνω­μο­δό­τηση του ΚΑΣ

Δεκέμ­βριος του 1946. Κανείς από τους 785 επι­βά­τες του πλοίου με το κωδικό όνομα «Rafiah» που έπλεε στα νερά του Αιγαίου δεν μπο­ρούσε να φαντα­στεί ότι αντί για τον προ­ο­ρι­σμό του, την Παλαι­στίνη, όπου θα έστηνε τη νέα του πατρίδα, θα κατέ­ληγε σε μια σχεδόν ακα­τοί­κητη βρα­χο­νη­σίδα, τη Σύρνα κοντά στην Αστυ­πά­λαια.

Ούτε πως 77 χρόνια αργό­τερα ένα σπα­σμένο τμήμα από χάλκινα κιάλια, μια χτένα, μια οδο­ντό­βουρ­τσα και δύο γυάλινα μπου­κά­λια που είχαν στις απο­σκευές τους, θα ανελ­κύ­ο­νταν από τον βυθό και θα έπαιρ­ναν θέση στην προθήκη ενός μου­σείου στην άλλη ακτή του Ατλα­ντι­κού για να διη­γη­θούν όχι μόνο την άγνωστη σε πολλούς ιστορία του πλοίου με το διπλό όνομα – «Αθηνά/Rafiah» – και των επι­βα­τών του, αλλά και ένα κεφά­λαιο της Ιστο­ρίας του 20ού αιώνα: εκείνο της μετα­νά­στευ­σης των εβραίων επι­ζώ­ντων του Ολο­καυ­τώ­μα­τος.

Τα πέντε αυτά καθη­με­ρι­νής χρήσης αντι­κεί­μενα, ωστόσο, είναι εκείνα που έφεραν ξανά στην επι­και­ρό­τητα την υπόθεση του ναυα­γίου του «Αθηνά», του πλοίου που βυθί­στηκε δύο φορές στον μισό και πλέον αιώνα ζωής του. Και το οποίο δεν έχει συμ­βά­λει μόνο στη συγ­γραφή ενός κεφα­λαίου της δημιουρ­γίας του Ισραήλ, αλλά και της ελλη­νι­κής ναυ­πη­γι­κής, καθώς όταν καθελ­κύ­στηκε στη Σύρο το 1893 ήταν το πρώτο σιδε­ρέ­νιο ατμό­πλοιο που ναυ­πη­γή­θηκε στην Ελλάδα. Επί 46 χρόνια ταξί­δευε στα νερά του Σαρω­νι­κού και του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου μέχρι που βυθί­στηκε στον Πειραιά.

Δυνα­μικό ρόλο στην Ιστορία όμως ανέλαβε να παίξει μετά την ανέλ­κυση και επι­σκευή του και την αγορά του – μετά τη λήξη του Β’ Παγκο­σμίου Πολέμου – από την εβραϊκή οργά­νωση Χαγκανά που είχε ως στόχο τη μετα­φορά επι­ζώ­ντων του Ολο­καυ­τώ­μα­τος στην περιοχή της Παλαι­στί­νης. Το «Αθηνά» επι­λέ­χθηκε ως παλιό πλοίο που δεν θα τρα­βούσε την προσοχή των Βρε­τα­νών, οι οποίοι ήταν αντί­θε­τοι στη μετα­κί­νηση των Εβραίων προς την Παλαι­στίνη και πήρε το κωδικό όνομα «Rafiah».

Απέ­πλευσε από τον Πειραιά με οκτα­με­λές πλήρωμα και έφτασε στο Μπακάρ, της πρώην Γιου­γκο­σλα­βίας, για να επι­βι­βά­σει εβραί­ους πρό­σφυ­γες από την Πολωνία, την Ουγ­γα­ρία και άλλες χώρες της Ανα­το­λι­κής Ευρώπης. Επειτα από αρκετές παρα­πλα­νη­τι­κές δια­δρο­μές στο Αιγαίο το πλήρωμα πήρε εντολή να ακο­λου­θή­σει την αρχική οδηγία και να αλλάξει πλήρωμα στη Σύρνα, παρά την έντονη θαλασ­σο­τα­ραχή, με απο­τέ­λε­σμα το πλοίο να τσα­κι­στεί στα βράχια.

Οι περισ­σό­τε­ροι επι­βαί­νο­ντες επέ­ζη­σαν με εξαί­ρεση οκτώ. Εν συνε­χεία οδη­γή­θη­καν σε ένα στρα­τό­πεδο της υπό βρε­τα­νι­κής κατοχής Κύπρου, αλλά κατά­φε­ραν τελικά να φτάσουν, αργό­τερα, στον αρχικό προ­ο­ρι­σμό τους.

Οι από­γο­νοι των επι­βαι­νό­ντων επέ­στρε­ψαν τη δεκα­ε­τία του 1950 για την ανα­κο­μιδή των οστών των οκτώ νεκρών που είχαν ταφεί στη Σύρνα.

Δανει­σμός στις ΗΠΑ

Ακριβώς 73 χρόνια μετά το ναυάγιο, τον Δεκέμ­βριο του 2019, οι δύτες της Εφο­ρείας Εναλίων Αρχαιο­τή­των βού­τη­ξαν και σε βάθος 20 μ. συνά­ντη­σαν την πρύμνη του πλοίου, ενώ η πλώρη του βρί­σκε­ται στα 38 μ. βάθος και ανέλ­κυ­σαν τα πέντε αντι­κεί­μενα, για τα οποία ομόφωνα το Κεντρικό Συμ­βού­λιο Νεω­τέ­ρων Μνη­μείων γνω­μο­δό­τησε θετικά ώστε να ταξι­δέ­ψουν στο «Μουσείο Μνήμης του Ολο­καυ­τώ­μα­τος των ΗΠΑ» στην Ουά­σιγ­κτον για πέντε χρόνια, ώστε να εμπλου­τί­σουν τη μόνιμη συλλογή του η οποία βρί­σκε­ται σε φάση επα­νέκ­θε­σης, και έχει δεχθεί από το 1993 έως σήμερα περί τα 35 εκατ. επι­σκέ­πτες.

Τα προς δανει­σμό αντι­κεί­μενα θα επι­στρα­φούν στην Ελλάδα όταν θα ανοίξει το Μουσείο Εναλίων Αρχαιο­τή­των στο παλιό Σιλό του ΟΛΠ, καθώς περι­λαμ­βά­νο­νται στη μου­σειο­λο­γική μελέτη, εκτός κι αν στο μεταξύ έχουν ανελ­κυ­στεί σημα­ντι­κό­τερα αντι­κεί­μενα, οπότε θα παρα­τα­θεί ο δανει­σμός των συγκε­κρι­μέ­νων στις ΗΠΑ.

Έντυπη έκδοση «ΤΑ ΝΕΑ»