Πώς ο ακτοπλοϊκός σχεδιασμός αποκλείει τα Δωδεκάνησα στην πράξη

• Μικρά και μεγάλα νησιά του Αιγαίου με διαφορετικές ανάγκες στο ίδιο «τσουβάλι» ελέω μιας ακτοπλοϊκής πολιτικής που προσμετρά τον όγκο των επιβατών και όχι τις ανάγκες των κατοίκων

Τη σκληρή πραγματικότητα της νησιωτικότητας αποτυπώνει επιστημονική μελέτη, για την ανθεκτικότητα του ακτοπλοϊκού δικτύου του Αιγαίου απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα. Το κρίσιμο εύρημα της έρευνας, βρίσκεται σε έναν αριθμητικό συσχετισμό που δείχνει καθαρά το πρόβλημα. Το σύμπλεγμα Κάρπαθος, Χάλκη, Κάσος και Τήλος εμφανίζει μείωση συνδεσιμότητας 4,8% σε σενάριο ακραίων ανέμων, όταν το αντίστοιχο των Κυκλάδων εμφανίζει μείωση 5,8%.
Η μελέτη «Passenger-centric resilience assessment of the Aegean ferry network under extreme weather events», που δημοσιεύθηκε στο διεθνούς κύρους επιστημονικό περιοδικό Ocean and Coastal Management το οποίο εξειδικεύεται στη διαχείριση θαλάσσιων και παράκτιων ζωνών, εξετάζει τι συμβαίνει στο ακτοπλοϊκό δίκτυο όταν ισχυροί άνεμοι οδηγούν σε διακοπές δρομολογίων, απαγορευτικά απόπλου και ταυτόχρονες επιπτώσεις σε περισσότερα από ένα λιμάνια.
Η μελέτη εκπονήθηκε από τους ερευνητές Όλγα Παρασκευοπούλου και Χριστίνα Ηλιοπούλου του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών του Πανεπιστημίου Πατρών και τον Ορφέα Καρούντζο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, με χρηματοδότηση από το πρόγραμμα MEDICUS του Πανεπιστημίου Πατρών. Οι ερευνητές επεξεργάστηκαν περισσότερες από 200.000 εγγραφές δρομολογίων και εστίασαν στην περίοδο Μαΐου – Σεπτεμβρίου, το διάστημα με τη μεγαλύτερη επιβατική κίνηση και τα συχνότερα δρομολόγια. Μετά το φιλτράρισμα των στοιχείων, το τελικό δείγμα περιλαμβάνει 120 βασικά λιμάνια και περίπου 130.000 ακτοπλοϊκά δρομολόγια.
Η προσέγγιση που επέλεξαν οι ερευνητές είναι αυτή που κάνει τη διαφορά. Δεν μετράνε μόνο πόσα δρομολόγια μπορεί να χαθούν, αλλά μετράνε ταυτόχρονα τη δομική ανθεκτικότητα του δικτύου, δηλαδή αν παραμένουν συνδεδεμένα τα νησιά μεταξύ τους και με τους βασικούς κόμβους, και την επίπτωση στους επιβάτες, δηλαδή πόσοι ταξιδιώτες επηρεάζονται από τις διακοπές. Χρησιμοποιούν πραγματικές επιβατικές ροές, ιστορικά μετεωρολογικά δεδομένα και δείκτες δικτύου, ώστε να εντοπίσουν όχι μόνο τα μεγάλα λιμάνια αλλά και τις περιοχές όπου μια διακοπή μπορεί να προκαλέσει λειτουργική απομόνωση.
Ως κρίσιμο όριο για τα ακραία καιρικά φαινόμενα οι ερευνητές ορίζουν τους ανέμους άνω των 7 μποφόρ, το κατώφλι πάνω από το οποίο οι ελληνικές αρχές επιβάλλουν συνήθως απαγορευτικά απόπλου. Τον Αύγουστο του περασμένου έτους (2025), άνεμοι 9 μποφόρ ανάγκασαν την Κεντρική Λιμενική Αρχή Πειραιά να ακυρώσει 25 προγραμματισμένες αναχωρήσεις που αφορούσαν περισσότερους από 26.000 επιβάτες, ενώ ματαιώθηκαν και οι 13 αναχωρήσεις από τη Ραφήνα. Χιλιάδες άνθρωποι έμειναν αποκλεισμένοι και χρειάστηκαν έκτακτα νυχτερινά δρομολόγια για να αποκατασταθεί η κατάσταση. Τέτοια απαγορευτικά, σημειώνουν οι ερευνητές, είναι επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό της καλοκαιρινής περιόδου, όταν οι ισχυροί άνεμοι κορυφώνονται τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Με βάση το όριο των 7 μποφόρ, η μελέτη εντοπίζει τρία clusters λιμανιών που μπορούν να επηρεαστούν ταυτόχρονα, ένα στις Κυκλάδες, ένα στα Δωδεκάνησα (Κάρπαθος, Χάλκη, Κάσος, Τήλος) και ένα στην περιοχή Ύδρας και Mονεμβασιάς.

Στις Κυκλάδες, η διακοπή σε ένα cluster με ισχυρούς ανέμους προκαλεί σχεδόν 13% επηρεαζόμενους επιβάτες και περίπου 6% μείωση της συνολικής συνδεσιμότητας. Το πλήγμα φαίνεται αμέσως στους αριθμούς της ζήτησης, στις ακυρώσεις, στις καθυστερήσεις, στην πίεση του τουριστικού κυκλώματος. Στα Δωδεκάνησα η εικόνα είναι διαφορετική, η απώλεια συνδεσιμότητας φτάνει περίπου το 5%, αλλά οι επηρεαζόμενοι επιβάτες μένουν κάτω από το 1%. Το πρόβλημα δεν καταγράφεται ως μαζική επιβατική διαταραχή, αλλά καταγράφεται ως κίνδυνος πρόσβασης.
Αυτή είναι η πιο κρίσιμη διάκριση για τη νησιωτικότητα. Αν χαθεί μια κρίσιμη σύνδεση στην Κάσο, στη Χάλκη, στην Τήλο ή στην Κάρπαθο, το πρόβλημα μπορεί να φαίνεται μικρό στα στατιστικά του Αιγαίου. Για το ίδιο το νησί όμως έχει πολύ μεγαλύτερο βάρος. Αφορά τον εφοδιασμό με τρόφιμα και καύσιμα, την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, τη μετακίνηση κατοίκων για εργασία, τη μικρή επιχειρηματικότητα που εξαρτάται από τον τακτικό ανεφοδιασμό και τη δυνατότητα του νησιού να παραμένει λειτουργικά συνδεδεμένο με τον υπόλοιπο κόσμο.
Η ίδια η μελέτη διατυπώνει ξεκάθαρα ότι στα Δωδεκάνησα, αν και οι αριθμοί επιβατών είναι μικρότεροι, η απομακρυσμένη θέση και οι περιορισμένες εναλλακτικές καθιστούν τα νησιά ιδιαίτερα ευάλωτα στην απομόνωση. Αυτό σημαίνει ότι η ακτοπλοϊκή πολιτική δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με βάση τους μεγάλους όγκους. Για τα μικρά νησιά, η χαμηλή ζήτηση δεν σημαίνει μικρή ανάγκη. Σημαίνει λιγότερες επιλογές, λιγότερες ανταποκρίσεις, λιγότερα περιθώρια όταν ο καιρός κλείνει τη γραμμή. Η νησιωτικότητα στα Δωδεκάνησα δεν αποτυπώνεται μόνο στην απόσταση από τον Πειραιά ή τη Ρόδο, αλλά και στην έλλειψη εναλλακτικών όταν διακόπτεται μια κρίσιμη σύνδεση.
Στον χάρτη της μελέτης η Ρόδος εμφανίζεται ως βασικός κόμβος του Αιγαίου. Κατατάσσεται 5η σε άμεση συνδεσιμότητα, 9η σε ένταση δρομολογίων και 10η σε εγγύτητα μέσα στο συνολικό δίκτυο. Το λιμάνι της Ρόδου δεν αφορά μόνο την κίνηση του ίδιου του νησιού, αλλά λειτουργεί ως κόμβος του νοτιοανατολικού Αιγαίου και ως σημείο στήριξης για τη συνοχή των Δωδεκανήσων.
Στους κρίσιμους δείκτες εμφανίζονται και άλλα λιμάνια της Δωδεκανήσου. Η Κως βρίσκεται στη 10η θέση στον δείκτη έντασης δρομολογίων. Η Πάτμος εμφανίζεται 8η στην άμεση συνδεσιμότητα, 3η στην εγγύτητα και 9η στον δείκτη ενδιάμεσης συνδεσιμότητας. Το Λακκί της Λέρου εμφανίζεται 9ο στην άμεση συνδεσιμότητα, 4ο στην εγγύτητα και 10ο στον δείκτη ενδιάμεσης συνδεσιμότητας. Η Κάλυμνος εμφανίζεται 10η στην άμεση συνδεσιμότητα και 8η σε δύο δείκτες ενδιάμεσης λειτουργίας, ενώ η Αγία Μαρίνα Λέρου και η Χάλκη εμφανίζονται επίσης σε δείκτες που αποτυπώνουν τον ρόλο τους ως σημεία διέλευσης μέσα στο δίκτυο.
Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι τα Δωδεκάνησα δεν στηρίζονται μόνο σε έναν μεγάλο κόμβο, αλλά έχουν ένα πλέγμα συνδέσεων στο οποίο η Ρόδος και η Κως έχουν ισχυρό ρόλο, ενώ η Πάτμος, η Λέρος, η Κάλυμνος και η Χάλκη λειτουργούν ως ενδιάμεσοι κρίκοι. Όταν ένα λιμάνι δεν έχει μεγάλο επιβατικό όγκο, μπορεί παρ’ όλα αυτά να είναι κρίσιμο για τη συνοχή του δικτύου. Η αφαίρεση ενός τέτοιου κρίκου δεν εμφανίζεται ως καταστροφή στα συνολικά μεγέθη, αλλά ως σιωπηλή αποκοπή ενός νησιού από την καθημερινότητα.
Η μελέτη αναδεικνύει και ένα ευρύτερο πρόβλημα του Αιγαίου που δεν είναι άλλο από την εξάρτηση από λίγους μεγάλους κόμβους. Η υποθετική αφαίρεση του Πειραιά προκαλεί τη μεγαλύτερη επίπτωση, μειώνοντας τη λειτουργικότητα του δικτύου στο 85% και επηρεάζοντας περίπου το 40% των επιβατών. Το ακτοπλοϊκό σύστημα παραμένει σχετικά ανθεκτικό σε πολλές τοπικές διακοπές, εξαρτάται όμως έντονα από ορισμένα κρίσιμα λιμάνια, κυρίως τον Πειραιά και τη Θεσσαλονίκη. Για τα Δωδεκάνησα αυτό έχει διπλή σημασία. Η Ρόδος λειτουργεί ως κρίσιμος περιφερειακός κόμβος, τα μικρότερα νησιά όμως δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως απλές γραμμές χαμηλής ζήτησης.
Το μήνυμα για τα Δωδεκάνησα είναι καθαρό. Η ακτοπλοΐα δεν είναι μόνο μεταφορική υπηρεσία και δεν αφορά μόνο την τουριστική περίοδο. Είναι κρίσιμη υποδομή νησιωτικής ζωής. Το 0,89% των επηρεαζόμενων επιβατών στο δωδεκανησιακό cluster δεν λέει όλη την αλήθεια. Η σχεδόν 5% απώλεια συνδεσιμότητας δείχνει ότι ένα μικρό σύμπλεγμα νησιών μπορεί να υποστεί δυσανάλογη ζημιά στην πρόσβαση, ακόμη κι όταν αυτό δεν φαίνεται στους μεγάλους επιβατικούς αριθμούς. Λίγοι επιβάτες στα στατιστικά, μεγάλη εξάρτηση στην καθημερινότητα, περιορισμένες εναλλακτικές όταν η γραμμή κοπεί. Στα μικρά και απομακρυσμένα Δωδεκάνησα η απώλεια μιας σύνδεσης μπορεί να μετατραπεί σε απώλεια πρόσβασης. Και αυτό, πλέον, αποτυπώνεται σε αριθμούς.
Στα τελικά τους συμπεράσματα, οι ερευνητές κινούνται προς μια σαφή κατεύθυνση πολιτικής για την επόμενη μέρα. Αναφέρουν την ανάγκη για σχέδια εφεδρείας, εναλλακτικές πύλες, ενίσχυση κρίσιμων λιμανιών, καλύτερη επιχειρησιακή προετοιμασία και σενάρια διαχείρισης ανά γεωγραφικό cluster. Προτείνουν να ενσωματώνονται οι μετεωρολογικές προβλέψεις στον προγραμματισμό των δρομολογίων, με προδημοσιευμένες παρακάμψεις, προστατευμένες ανταποκρίσεις, δυνατότητα αναδιάταξης πλοίων και σχέδια σταδιακής αποκατάστασης μετά από απαγορευτικά. Προτείνουν, επίσης, οι αρμόδιες αρχές να υιοθετήσουν ένα ετήσιο πρωτόκολλο ελέγχου ανθεκτικότητας και να δημοσιεύουν τα αποτελέσματά του πριν από κάθε καλοκαιρινή σεζόν, ώστε ναυτιλιακές εταιρείες και νησιωτικοί δήμοι να έχουν ένα κοινό σημείο αναφοράς για τον επιχειρησιακό σχεδιασμό έκτακτης ανάγκης.