Εφυγε από τη ζωή ο μεγάλος μουσικοσυνθέτης Βαγγέλης Παπαθανασίου

Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 79 ετών ο μεγάλος Έλληνας μου­σι­κός και συν­θέ­της, Βαγ­γέ­λης Παπα­θα­να­σίου, αργά το βράδυ της Τρίτης 17 Μαΐου.

Πρό­κει­ται για έναν από τους σημα­ντι­κό­τε­ρους Έλληνες συν­θέ­τες, όχι απλά με διεθνές εκτό­πι­σμα, μιας και η μουσική του ακού­στηκε ως και στο διά­στημα το 2001, στην απο­στολή της NASA «2001 Οδύσ­σεια στον Άρη».

Είναι δύσκολο να χωρέ­σουν σε λίγες σειρές όσα κατά­φερε στην πολυ­ποί­κιλη καριέρα 5 δεκα­ε­τιών ο Βαγ­γέ­λης Παπα­θα­να­σίου ή απλά «Vangelis» όπως έγινε γνωστός στο εξω­τε­ρικό.

Από τα πρώτα του βήματα με συγκρο­τή­ματα την δεκα­ε­τία του ’60 ξεχω­ρί­ζουν φυσικά οι Aphrodite’s Child που έφτιαξε μαζί με τον Ντέμη Ρούσσο και μας έδωσαν τον δίσκο ανα­φο­ράς για το progressive, «666».

Στα μέσα της δεκα­ε­τίας του ’70 απο­χώ­ρησε από τους Aphrodite’s Child για να εγκα­τα­στα­θεί στο Λονδίνο και να ξεκι­νή­σει μία σόλο καριέρα, που μεταξύ πολλών άλλων, έδωσε και εκπλη­κτικά soundtracks. Το «Blade Runner», το «Alexander» και το «Ελ Γκρέκο» είναι μερικές από τις ταινίες που επέν­δυσε μουσικά ο Παπα­θα­να­σίου, με εξέ­χουσα φυσικά την μουσική του επέν­δυση για το «Οι Δρόμοι της Φωτιάς», που του χάρισε άλλωστε και ένα βραβείο Όσκαρ το 1982.

Μουσική έγραψε επίσης για το θέατρο. Το 1983 έκανε με τον Μιχάλη Κακο­γιάννη την παρά­σταση «Μήδεια» που ανέβηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επι­δαύ­ρου, με πρω­τα­γω­νί­στρια την Ειρήνη Παππά.

Η συνέ­ντευξή του στο περιο­δικό «Κ» το 2019

Στις 25 Ιανουα­ρίου 2019 έφτασε στα χέρια μας το νέο έργο του Βαγγέλη Παπα­θα­να­σίου, το «Nocturne». Ο συν­θέ­της απο­δί­δει στο πιάνο έντεκα νέες και έξι κλα­σι­κές συν­θέ­σεις του – το «Chariots of Fire», το love theme από το «Blade Runner», αλλά και το θέμα από το «1492», μεταξύ άλλων. Το «Nocturne», που είναι μια αφορμή για να μιλή­σουμε για ορι­σμένα ζητή­ματα που τον απα­σχο­λούν δια­χρο­νικά, μπορεί να προ­σεγ­γι­στεί ως ένας «δια­λο­γι­σμός» πάνω στην έννοια της νύχτας.

Ο καλ­λι­τέ­χνης, που κέρδισε το Όσκαρ το 1982 για τη μουσική του στους «Δρόμους της Φωτιάς», έχει δημιουρ­γή­σει έργα με κεντρικό θέμα άλλοτε το Διά­στημα και άλλοτε τη Γη. Θα έλεγε κανείς ότι ο νυχτε­ρι­νός ουρανός με τα αστέρια –σε μια θαυ­μά­σια φωτο­γρα­φία στο εξώ­φυλλο του CD– συμ­βο­λί­ζει τη νοητική σύντηξη Δια­στή­μα­τος και Γης και γι’ αυτό –ως συμ­βο­λικό πλαίσιο– συν­δυά­ζει δύο κύριες πλευρές της δημιουρ­γι­κής έκφρα­σης του συνθέτη.

«Θεωρώ ότι όλα έχουν ειπωθεί και γραφτεί για τη νύχτα, από την αρχή της ύπαρξης του ανθρώ­που, θετικά και αρνη­τικά», αρχίζει τη συζή­τηση ο κ. Παπα­θα­να­σίου. «Μυστή­ρια, παρα­μύ­θια, κάθε είδους φόβοι, ερω­τι­σμός, φαντα­σιώ­σεις. Και όλα αυτά, γιατί η νύχτα ενι­σχύει κατά πολύ στον άνθρωπο το συναί­σθημα». Το «Nocturne» δια­πνέ­ε­ται από την έννοια της μονα­χι­κό­τη­τας, όχι όμως με το βάρος της μελαγ­χο­λίας, αλλά με την ισορ­ρο­πία του στο­χα­σμού και της ατα­ρα­ξίας. «Η μονα­χι­κό­τητα, η μελαγ­χο­λία, ο στο­χα­σμός· σε όλα αυτά τα στοι­χεία η νύχτα τούς δίνει τον χώρο να ανα­πτυ­χθούν και να λει­τουρ­γή­σουν», λέει.

Τον ρωτώ γιατί, ενώ είναι ταυ­τι­σμέ­νος με την πρω­το­πο­ρία στο πεδίο της αξιο­ποί­η­σης της νέας τεχνο­λο­γίας, επέλεξε το έργο αυτό να είναι ουσια­στικά μια ωδή στο πιάνο, ένα παλαιό όργανο. «Αρέσει σε εμάς τους ανθρώ­πους να μιλάμε για πρω­το­πο­ρία, αλλά προ­σω­πικά δίνω σημασία περισ­σό­τερο στη συνέ­πεια», λέει. «Όσον αφορά το πιάνο στο οποίο ανα­φέ­ρε­στε, όπως και τα άλλα μουσικά όργανα, στην ουσία δεν έχει ηλικία. Κάθε όργανο έχει τη δική του προ­σω­πι­κό­τητα και οι συν­δυα­σμοί τους δημιουρ­γούν χαρα­κτή­ρες και χρώματα. Ως προς την πρω­το­πο­ρία, δεν βρί­σκε­ται στα όργανα, αλλά στον άνθρωπο. Παρά­δειγμα: θα μπο­ρού­σατε να γράψετε με το δάχτυλό σας στην άμμο μια φράση ή μια μαθη­μα­τική εξίσωση και την ίδια φράση ή εξίσωση να τη γράψετε στον πιο σύγ­χρονο υπο­λο­γι­στή. Το νόημα θα είναι ακριβώς το ίδιο».

Σε μια συνέ­ντευξη που έδωσε το 1984 στο περιο­δικό Guitar and Claviers είχε πει ότι εργά­ζε­ται με το συν­θε­σάι­ζερ όπως θα εργα­ζό­ταν με μια συμ­φω­νική ορχή­στρα. Πρό­σθεσε ωστόσο ότι δεν θα μπο­ρούσε ένα συν­θε­σάι­ζερ να υπο­κα­τα­στή­σει μια συμ­φω­νική ορχή­στρα, γιατί «λείπει ο ανθρώ­πι­νος παρά­γο­ντας, ο οποίος δεν μπορεί να κωδι­κο­ποι­η­θεί, να προ­γραμ­μα­τι­στεί». Τριάντα πέντε χρόνια μετά, μπαίνω στον πει­ρα­σμό να τον ρωτήσω αν πιστεύει ότι με τη σημε­ρινή πρόοδο της τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης μπορεί οι μικρο­ε­πε­ξερ­γα­στές σε ένα συν­θε­σάι­ζερ να αρχί­σουν να «εξαν­θρω­πί­ζο­νται». Θα ήθελε να είχε μπροστά του και να εργά­ζε­ται με ένα “νοήμον συν­θε­σάι­ζερ” που θα προ­σέγ­γιζε ακόμα περισ­σό­τερο μια συμ­φω­νική ορχή­στρα;

Όλα είναι δόνηση

«Κατ’ αρχάς, είναι προ­φα­νές ότι ο άνθρω­πος χρη­σι­μο­ποιεί κάθε δια­φο­ρε­τική πηγή ήχου για να πετύχει ένα άλφα, βήτα ή γάμμα απο­τέ­λε­σμα», εξηγεί. «Αυτή ήταν η προ­σέγ­γιση, αιώνες πριν, των συμ­φω­νι­κών συνόλων, μικρών ή μεγάλων. Πάντα θεω­ρούσα ότι η συμ­φω­νική ορχή­στρα ήταν και η αρχή του πρώτου συν­θε­σάι­ζερ. Το να νομί­ζουμε ότι ο ήχος που παρά­γε­ται από τα “παρα­δο­σιακά” μουσικά όργανα, που και αυτά δεν είναι τίποτε άλλο από μηχανές, είναι ο σωστός τρόπος, αυτό είναι λάθος. Αυτό που έχει σημασία είναι το πώς τα χρη­σι­μο­ποιεί ο άνθρω­πος και κατά βάθος πώς τα χρη­σι­μο­ποιεί η μουσική. Άλλωστε, όλα είναι δόνηση και η δόνηση υπάρχει παντού. Ως προς την τεχνητή νοη­μο­σύνη που ανα­φέ­ρετε και η οποία τελευ­ταία έχει πάρει δια­στά­σεις μόδας, δεν βλέπω τον λόγο να χρη­σι­μο­ποιώ ένα μηχά­νημα με τεχνητή νοη­μο­σύνη, τη στιγμή που μπορώ να συνερ­γά­ζο­μαι μ’ έναν άνθρωπο».

Η αλήθεια είναι ότι δεν περί­μενα αυτή την απά­ντηση, διότι κατά βάθος θα ήθελα ο συν­θέ­της που σφρά­γισε με τη μουσική του το «Blade Runner» –την ταινία που κατά τη γνώμη πολλών σε όλο τον κόσμο απο­τε­λεί την αισθη­τική, κινη­μα­το­γρα­φική, αλλά και φιλο­σο­φική απο­θέ­ωση της τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης– να είναι έτοιμος να υπο­δε­χθεί το νέο στάδιο της εξέ­λι­ξης του ανθρώ­που, που θα προ­έλ­θει από το άνοιγμα των ασκών της νοη­μο­σύ­νης. Προ­φα­νώς, όμως, η σκέψη του παρα­μέ­νει σταθερά «ανθρω­πο­κε­ντρική».

Ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον έχουν οι απόψεις του για την Ελλάδα, τόσο τη σημε­ρινή Ελλάδα όσο και την Ελλάδα ως δια­χρο­νική έννοια δημιουρ­γίας, πολι­τι­σμού και πνευ­μα­τι­κής ολο­κλή­ρω­σης. Σε μια συνέ­ντευξή του στα «Πρόσωπα» και στη Μανου­έλα Παυ­λί­δου, το 1985, είχε πει ότι «οι χώρες που εισά­γουν δεν διευ­κο­λύ­νουν τη δημιουρ­γία, γιατί έχουν συνη­θί­σει να εισά­γουν και όχι να εξάγουν πράγ­ματα». Θεωρώ ότι αυτή είναι μια εξαι­ρε­τική παρα­τή­ρηση για την Ελλάδα, που ισχύει και σήμερα, παρά την όποια πρόοδο. Πιστεύει ότι η δημιουρ­γία είναι ζήτημα νοο­τρο­πίας – αν είμαστε και σκε­φτό­μα­στε με εξω­στρέ­φεια ή όχι; Το ερώτημα αυτό πυρο­δο­τεί μια συζή­τηση με επι­χει­ρή­ματα που σε πολλούς θα φανούν ενδια­φέ­ρο­ντα όσο και απροσ­δό­κητα, και είναι χρήσιμα για να εξη­γή­σουν όχι μόνο το έλλειμμα δημιουρ­γίας στην Ελλάδα, αλλά και διεθνή φαι­νό­μενα, όπως η οικο­νο­μική κρίση, το Brexit ή τα «κίτρινα γιλέκα».

«Ο κρίκος ή το κέντρο, αν θέλετε, που δημιουρ­γεί αυτή τη συμπε­ρι­φορά είναι η ελευ­θε­ρία», λέει και τονίζει τη λέξη «ελευ­θε­ρία». «Αυτό που σας λέω μπορεί να σας φαί­νε­ται παρά­ξενο και όχι αληθινό, αλλά σκε­φτείτε και πείτε μου. Πότε εδώ και περίπου 2.000 χρόνια η χώρα μας μπο­ρούσε να πάρει μόνη της απο­φά­σεις για κάθε είδους ουσια­στικά θέματα, χωρίς να ρωτήσει και να πάρει την άδεια από κάποιον άλλον; Άρα λοιπόν, οι Έλληνες, ως κατα­κτη­μέ­νοι, έπρεπε να πάρουν την άδεια από τον κατα­κτητή για να πράξουν το οτι­δή­ποτε, έως ότου επι­βλη­θεί η νέα τάξη πραγ­μά­των, που ήταν και η μεγα­λύ­τερη κατα­στροφή στην ανθρω­πό­τητα».

Πηγή kathimerini.gr