44 χρόνια μετά τον θάνατό της, η Κυρά της Ρω παραμένει σύμβολο απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις

• Η ιστο­ρία της ακρι­τι­κής μορ­φής που έγινε εθνι­κό σύμ­βο­λο και η σύγ­χρο­νη γε­ω­πο­λι­τι­κή σύ­γκρου­ση στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο

Στην ακρι­τι­κή γραμ­μή του ελ­λη­νι­σμού, εκεί όπου το Κα­στελ­λό­ρι­ζο, η Ρω, η Στρογ­γύ­λη και οι μι­κρές βρα­χο­νη­σί­δες της Με­γί­στης απο­κτούν σή­με­ρα κομ­βι­κή γε­ω­πο­λι­τι­κή ση­μα­σία μέσα στη διαρ­κή τουρ­κι­κή αμ­φι­σβή­τη­ση για τις θα­λάσ­σιες ζώνες, την επή­ρεια των νη­σιών και τη θε­ω­ρία της «Γα­λά­ζιας Πα­τρί­δας», η μορφή της Κυράς της Ρω -σαν σή­με­ρα μέρα που έφυγε από τη ζωή το 1982- επι­στρέ­φει πιο επί­και­ρη από ποτέ.

Η ιστο­ρία της Δέ­σποι­νας Αχλα­διώ­τη δεν απο­τε­λεί απλώς μια συ­γκι­νη­τι­κή αφή­γη­ση αυ­τα­πάρ­νη­σης και πα­τριω­τι­σμού. Είναι μια ιστο­ρία που συν­δέ­ε­ται άμεσα με τη ση­με­ρι­νή γε­ω­στρα­τη­γι­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο και τη μάχη για την ελ­λη­νι­κή ΑΟΖ, καθώς το σύ­μπλεγ­μα του Κα­στελ­λο­ρί­ζου βρί­σκε­ται στο επί­κε­ντρο των τουρ­κι­κών διεκ­δι­κή­σε­ων. «Ήσουν της θά­λασ­σας θεριό / κυρά μου Δέ­σποι­να της Ρω / Ύψω­νες σαν πα­λι­κά­ρι / τη ση­μαία στο κο­ντά­ρι». Οι στί­χοι που γρά­φτη­καν αρ­γό­τε­ρα για εκεί­νη απο­τυ­πώ­νουν το μέ­γε­θος ενός συμ­βό­λου που γεν­νή­θη­κε μέσα στις φλό­γες του Β΄ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου και επα­νήλ­θε δε­κα­ε­τί­ες αρ­γό­τε­ρα στο επί­κε­ντρο της ελ­λη­νο­τουρ­κι­κής αντι­πα­ρά­θε­σης. Στις 13 Σε­πτεμ­βρί­ου 1943, το ελ­λη­νι­κό αντι­τορ­πι­λι­κό «Ναύ­αρ­χος Κου­ντου­ριώ­της» συμ­με­τεί­χε στην επι­χεί­ρη­ση απε­λευ­θέ­ρω­σης του Κα­στελ­λό­ρι­ζου από τις ιτα­λι­κές δυ­νά­μεις κα­το­χής. Οι Σύμ­μα­χοι σχε­δί­α­ζαν να χρη­σι­μο­ποι­ή­σουν το ακρι­τι­κό νησί ως προ­κε­χω­ρη­μέ­νη βάση επι­χει­ρή­σε­ων στο Αι­γαίο, γε­γο­νός που προ­κά­λε­σε τη σφο­δρή αντί­δρα­ση των Γερ­μα­νών, οι οποί­οι από τη Ρόδο εξα­πέ­λυ­σαν αλ­λε­πάλ­λη­λους βομ­βαρ­δι­σμούς. Το Κα­στελ­λό­ρι­ζο με­τα­τρά­πη­κε σε ερεί­πια και οι κά­τοι­κοί του οδη­γή­θη­καν στα προ­σφυ­γι­κά στρα­τό­πε­δα της Πα­λαι­στί­νης.

Όλοι έφυ­γαν. Όλοι εκτός από μία γυ­ναί­κα…

Η Δέ­σποι­να Αχλα­διώ­τη αρ­νή­θη­κε να εγκα­τα­λεί­ψει τη Ρω, τη μικρή βρα­χο­νη­σί­δα λίγα μίλια δυ­τι­κά του Κα­στελ­λό­ρι­ζου, όπου ζούσε μαζί με την τυφλή μη­τέ­ρα της. Μέσα στον ορυ­μα­γδό του πο­λέ­μου, συ­νέ­χι­σε κα­θη­με­ρι­νά να υψώ­νει την ελ­λη­νι­κή ση­μαία, δια­τρα­νώ­νο­ντας με μια σιω­πη­λή αλλά βαθιά πο­λι­τι­κή πράξη την ελ­λη­νι­κή κυ­ριαρ­χία στην εσχα­τιά του Αι­γαί­ου. Στο πρό­σω­πό της, η το­πι­κή κοι­νω­νία αλλά και ολό­κλη­ρη η χώρα ανα­γνώ­ρι­σαν αρ­γό­τε­ρα μια σύγ­χρο­νη Μπου­μπου­λί­να. Μια γυ­ναί­κα που, χωρίς αξιώ­μα­τα και δη­μό­σιες σχέ­σεις, υπε­ρα­σπί­στη­κε έμπρα­κτα αυτό που σή­με­ρα βρί­σκε­ται στον πυ­ρή­να των ελ­λη­νο­τουρ­κι­κών δια­φο­ρών: την πα­ρου­σία και τα κυ­ριαρ­χι­κά δι­καιώ­μα­τα της Ελ­λά­δας στα νησιά και τις βρα­χο­νη­σί­δες της Ανα­το­λι­κής Με­σο­γεί­ου. Η ζωή της υπήρ­ξε σκλη­ρή και δρα­μα­τι­κή. Όταν πέ­θα­νε η τυφλή μη­τέ­ρα της, η ίδια με­τέ­φε­ρε μόνη της τη σορό με μια μικρή βάρκα στο Νυ­φτά­κι για να την κη­δέ­ψει σύμ­φω­να με την ορ­θό­δο­ξη πα­ρά­δο­ση. Χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, γε­ρα­σμέ­νη και πάμ­πτω­χη, εγκα­τα­στά­θη­κε στο Κα­στελ­λό­ρι­ζο, κου­βα­λώ­ντας όμως βαθιά μέσα της το πα­ρά­πο­νο για την αδια­φο­ρία της Πο­λι­τεί­ας. Το πρό­σω­πο που αφου­γκρά­στη­κε πε­ρισ­σό­τε­ρο από κάθε άλλον αυτό το πα­ρά­πο­νο ήταν ο ναύ­αρ­χος ε.α. Μι­χά­λης Αγα­πη­τός, γνή­σιος Κα­στελ­λο­ρι­ζιός και άν­θρω­πος βαθιά δε­μέ­νος με τις ρίζες του. Σύμ­φω­να με τη μαρ­τυ­ρί­ες, ο ναύ­αρ­χος υπήρ­ξε ο άν­θρω­πος που ου­σια­στι­κά ανέ­δει­ξε πα­νελ­λα­δι­κά την ιστο­ρία της Κυράς της Ρω, αντι­λαμ­βα­νό­με­νος εγκαί­ρως πως η μορφή της δεν ήταν μόνο αν­θρώ­πι­νο σύμ­βο­λο, αλλά και εθνι­κό κε­φά­λαιο. Η ίδια η Κων­στα­ντί­να Αγα­πη­τού θυ­μά­ται πως όλα ξε­κί­νη­σαν τον Δε­κα­πε­νταύ­γου­στο του 1975. Μετά τη λει­τουρ­γία στον Άγιο Κων­στα­ντί­νο, η Δέ­σποι­να Αχλα­διώ­τη πλη­σί­α­σε τον πα­τέ­ρα της και με πα­ρά­πο­νο του είπε πως, παρά τα χρό­νια που ζούσε στη Ρω υψώ­νο­ντας κα­θη­με­ρι­νά την ελ­λη­νι­κή ση­μαία, το ελ­λη­νι­κό κρά­τος δεν της είχε ανα­γνω­ρί­σει ούτε καν μια σύ­ντα­ξη. Ο ναύ­αρ­χος συ­γκι­νή­θη­κε βαθιά και της υπο­σχέ­θη­κε πως θα κι­νη­το­ποιού­σε την Πο­λι­τεία.

«Δεν έκανα και τί­πο­τα σπου­δαίο…»

Λίγες εβδο­μά­δες αρ­γό­τε­ρα, τον Σε­πτέμ­βριο του 1975, ο δη­μο­σιο­γρά­φος της τουρ­κι­κής εφη­με­ρί­δας «Χου­ριέτ», Ομέρ Χαμί Κοζάρ, μαζί με δύο ακόμη Τούρ­κους, ύψωσε τουρ­κι­κή ση­μαία στη Ρω. Η ενέρ­γεια είχε σαφή πο­λι­τι­κό συμ­βο­λι­σμό και πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε σε μια πε­ρί­ο­δο εξαι­ρε­τι­κά τε­τα­μέ­νων σχέ­σε­ων Ελ­λά­δας και Τουρ­κί­ας μετά την τουρ­κι­κή ει­σβο­λή στην Κύπρο. Το πε­ρι­στα­τι­κό θε­ω­ρή­θη­κε από πολ­λούς ως προ­άγ­γε­λος της πο­λι­τι­κής αμ­φι­σβή­τη­σης που η Άγκυ­ρα θα ανέ­πτυσ­σε συ­στη­μα­τι­κά τα επό­με­να χρό­νια απέ­να­ντι σε νησιά και βρα­χο­νη­σί­δες του Αι­γαί­ου. Μια στρα­τη­γι­κή που αρ­γό­τε­ρα θα απο­κρυ­σταλ­λω­νό­ταν στη θε­ω­ρία της «Γα­λά­ζιας Πα­τρί­δας», με την Τουρ­κία να αμ­φι­σβη­τεί ευ­θέ­ως την επή­ρεια των ελ­λη­νι­κών νη­σιών σε υφα­λο­κρη­πί­δα και ΑΟΖ, επι­χει­ρώ­ντας να πε­ριο­ρί­σει τα κυ­ριαρ­χι­κά δι­καιώ­μα­τα της Ελ­λά­δας στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο.

Ο ναύ­αρ­χος Αγα­πη­τός τα­ξί­δε­ψε αμέ­σως στο ακρι­τι­κό σύ­μπλεγ­μα για να εμ­ψυ­χώ­σει τους κα­τοί­κους, ενώ ενη­μέ­ρω­σε με τη­λε­γρα­φή­μα­τα τον τότε υπουρ­γό Εθνι­κής Άμυ­νας Ευάγ­γε­λο Αβέ­ρωφ Το­σί­τσα για τον κίν­δυ­νο ερή­μω­σης της πε­ριο­χής. Ο ευ­πα­τρί­δης Κα­στελ­λο­ρι­ζιός είχε αντι­λη­φθεί ότι εκεί­νη ήταν ίσως η τε­λευ­ταία ευ­και­ρία να ακου­στεί η Με­γί­στη σε ολό­κλη­ρη την Ελ­λά­δα. Στο ευρύ κοινό το Κα­στελ­λό­ρι­ζο ήταν σχε­δόν άγνω­στο ακόμη και στους ελ­λη­νι­κούς χάρ­τες το νησί εμ­φα­νι­ζό­ταν συχνά απο­κομ­μέ­νο μέσα σε ένα μικρό πλαί­σιο, «πε­τα­μέ­νο κάτω από τη Ρόδο ή ακόμη και κάτω από την Κύπρο». Ο ναύ­αρ­χος Μι­χά­λης Αγα­πη­τός κι­νη­το­ποι­ή­θη­κε άμεσα. Πρό­τει­νε στον τότε αρ­χη­γό του ΓΕΝ, ναύ­αρ­χο Κων­στα­ντί­νο Εγκολ­φό­που­λο, να με­τα­βεί στο Κα­στελ­λό­ρι­ζο πο­λε­μι­κό πλοίο, ώστε να απο­δο­θούν επί­ση­μες τιμές στην Δέ­σποι­να Αχλα­διώ­τη ενώ­πιον όλων των κα­τοί­κων. Πρό­τει­νε επί­σης η πα­ρα­ση­μο­φό­ρη­ση να γίνει από τον τότε πλοί­αρ­χο Πε­ρί­αν­δρο Λα­μπί­ρη, Δω­δε­κα­νή­σιο από τη Χάλκη, καθώς και να κα­λυ­φθεί τη­λε­ο­πτι­κά η τε­λε­τή ώστε να προ­βλη­θεί σε όλη την Ελ­λά­δα. Όλες οι προ­τά­σεις έγι­ναν δε­κτές. Τον Νο­έμ­βριο του 1975, πο­λε­μι­κό πλοίο κα­τέ­πλευ­σε στο Κα­στελ­λό­ρι­ζο με­τα­φέ­ρο­ντας αξιω­μα­τι­κούς, επι­σή­μους και δη­μο­σιο­γρά­φους. Στον αυ­λό­γυ­ρο του Αγίου Κων­στα­ντί­νου, η Δέ­σποι­να Αχλα­διώ­τη τι­μή­θη­κε με το Ανα­μνη­στι­κό Με­τάλ­λιο Εκ­στρα­τεί­ας 1941-1945 εκ μέ­ρους του υπουρ­γεί­ου Εθνι­κής Άμυ­νας. Κατά την προ­σφώ­νη­σή του, ο ναύ­αρ­χος Αγα­πη­τός είχε δη­λώ­σει πως στο πρό­σω­πο της Δέ­σποι­νας Αχλα­διώ­τη τι­μά­ται «ολό­κλη­ρο το Κα­στελ­λό­ρι­ζο για τους αγώ­νες του να πα­ρα­μεί­νει ελ­λη­νι­κό δια μέσου των αιώ­νων». Η ίδια, απο­ρη­μέ­νη από τη δη­μο­σιό­τη­τα και τις ξαφ­νι­κές τιμές, ρώ­τη­σε κά­ποια στιγ­μή :«Τώρα παι­δά­κι μου, γιατί μου τα κά­νουν εμένα όλα αυτά; Δεν έκανα και τί­πο­τα σπου­δαίο…». Κι όμως, αυτό ακρι­βώς το «τί­πο­τα σπου­δαίο» απο­δεί­χθη­κε ιστο­ρι­κά τε­ρά­στιο.

Γιατί στη ση­με­ρι­νή εποχή των γε­ω­πο­λι­τι­κών αντα­γω­νι­σμών, των ενερ­γεια­κών σχε­δια­σμών και των διεκ­δι­κή­σε­ων στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο, η Ρω και το Κα­στελ­λό­ρι­ζο δεν είναι απλώς μι­κρές κουκ­κί­δες στον χάρτη. Απο­τε­λούν κρί­σι­μους κρί­κους της ελ­λη­νι­κής κυ­ριαρ­χί­ας και της θα­λάσ­σιας συ­νέ­χειας της χώρας. Η πα­ρου­σία της Κυράς της Ρω σε αυτόν τον μικρό βράχο δεν ήταν μόνο μια προ­σω­πι­κή πράξη πα­τριω­τι­σμού. Ήταν μια κα­θη­με­ρι­νή άσκη­ση εθνι­κής κυ­ριαρ­χί­ας. Ένα διαρ­κές μή­νυ­μα ότι ακόμη και οι πιο μι­κρές βρα­χο­νη­σί­δες δια­θέ­τουν ιστο­ρία, ζωή και αν­θρώ­πους που κρά­τη­σαν όρθια την ελ­λη­νι­κή ση­μαία. Και ίσως γι’ αυτό η μορφή της εξα­κο­λου­θεί να απο­κτά τόσο ισχυ­ρό συμ­βο­λι­σμό κάθε φορά που η Τουρ­κία επα­να­φέ­ρει τις αμ­φι­σβη­τή­σεις της απέ­να­ντι στα ελ­λη­νι­κά νησιά, την επή­ρειά τους και τα κυ­ριαρ­χι­κά δι­καιώ­μα­τα της Ελ­λά­δας στην ΑΟΖ της Ανα­το­λι­κής Με­σο­γεί­ου.