Λίγο πριν γράψει ιστορία

Στο προ­σω­ρινό γραφείο της, στο Μέγαρο Στα­θά­του, ένα μικρό δωμάτιο με τυπικά καφέ έπιπλα και χωρίς τίποτα το «προ­ε­δρικό», η Αικα­τε­ρίνη Σακελ­λα­ρο­πού­λου κάνει συνα­ντή­σεις και συζη­τή­σεις με τους νέους συνερ­γά­τες της. Σε λίγες ημέρες, το επόμενο Σάββατο 14 Μαρτίου, το προ­σω­ρινό γραφείο θα είναι παρελ­θόν και η πρώτη γυναίκα Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας θα εισέλ­θει στο Προ­ε­δρικό Μέγαρο της Ηρώδου Αττικού, στο πιο μεγα­λο­πρε­πές από τα κτίρια της εξου­σίας στην Ελλάδα, στο ιστο­ρικό γραφείο, γνωστό από ανα­ρίθ­μη­τες τηλε­ο­πτι­κές συν­δέ­σεις και ιστο­ρι­κές συγκυ­ρίες. Θα είναι καλή Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας; Θα αντα­πο­κρι­θεί στις απαι­τή­σεις του θεσμού; Και πώς, άραγε, θα αισθαν­θεί τις πρώτες ώρες μια τόσο απο­φα­σι­στική γυναίκα 64 ετών –που δείχνει μία δεκα­ε­τία νεότερη– μπροστά στο δέος που σαφώς εμπνέει ένα πρώην παλάτι, όπου πνεύ­ματα ιστο­ρι­κών ηγετών, βασι­λιά­δων, προ­έ­δρων και πρω­θυ­πουρ­γών περι­δια­βαί­νουν στους δια­δρό­μους και στα ψηλο­τά­βανα δωμάτια και γίνο­νται εύκολα αντι­λη­πτά από τις ευαί­σθη­τες ιδιο­συ­γκρα­σίες;

Κάποιοι θα έλεγαν ότι η αγάπη της προ­έ­δρου για τις γάτες –και ο κήπος του Προ­ε­δρι­κού Μεγάρου έχει αρκετές– θα μπο­ρούσε να την καθιστά επιρ­ρεπή στη μετα­φυ­σική, αφού το ευγενές ζώο με τους φανα­τι­κούς φίλους έχει μακρά ιστορία μυστη­ρίου σε αρχαί­ους πολι­τι­σμούς. Όλες οι πλη­ρο­φο­ρίες όμως επι­μέ­νουν ότι η κυρία Σακελ­λα­ρο­πού­λου είναι βαθιά ρεα­λί­στρια, προ­ση­λω­μένη στην πραγ­μα­τι­κό­τητα – στους αρι­στο­τε­λι­κούς νόμους και στις νευ­τώ­νειες απαι­τή­σεις της. Η γυναίκα που θα μας απα­σχο­λή­σει αρκετά την επόμενη πεντα­ε­τία γεν­νή­θηκε το 1956 στη Θεσ­σα­λο­νίκη, με κατα­γωγή από τη Σταυ­ρού­πολη Ξάνθης. Ο πατέρας της ήταν ένας εξαί­ρε­τος δικα­στι­κός, ο Νικό­λαος Σακελ­λα­ρό­που­λος, ο οποίος για ένα μικρό διά­στημα είχε αντι­κα­τα­στή­σει τον Χρήστο Σαρ­τζε­τάκη στη «δίκη Λαμπράκη». Η οικο­γέ­νεια έμεινε στη Θεσ­σα­λο­νίκη έως το 1963, όταν ο πατέρας μετα­τέ­θηκε στην Αθήνα και αργό­τερα υπη­ρέ­τησε έως τον βαθμό του αντι­προ­έ­δρου του Αρείου Πάγου.

Η νομικός με τις καλ­λι­τε­χνι­κές ευαι­σθη­σίες

Η μικρή Κατε­ρίνα μπήκε στο Αρσά­κειο ως μαθή­τρια της Γ΄ Δημο­τι­κού. Ήταν καλή σε όλα τα μαθή­ματα, «χωρίς να είναι φύτου­λας», όπως βεβαιώ­νουν παλιοί φίλοι της. Θα μπο­ρούσε να είχε γίνει αρχι­τέ­κτο­νας, καθώς ήταν καλή στα θετικά μαθή­ματα και της άρεσε η αρχι­τε­κτο­νική, όπως και η ιστορία της τέχνης. Όμως, δεν ήταν αρκετά καλή στο σχέδιο και τελικά επι­κρά­τησε η θεω­ρη­τική κατεύ­θυνση και προ­φα­νώς η οικο­γε­νειακή παρά­δοση. Εισήλθε στη Νομική Αθηνών λίγες εβδο­μά­δες μετά τη Μετα­πο­λί­τευση, το φθι­νό­πωρο του 1974. Πολλοί έχουν την περιέρ­γεια να μάθουν πώς σκε­φτό­ταν πολι­τικά στη φορ­τι­σμένη Αθήνα του τότε. Φίλοι της από εκείνη την εποχή μιλούν για μια φοι­τή­τρια με το ίδιο ανοιχτό και διε­ρευ­νη­τικό βλέμμα που έχει σήμερα, να βρί­σκε­ται συχνά στην περί­φημη «Ίριδα», το ιστο­ρικό αμφι­θέ­α­τρο του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, στη συμβολή των οδών Ακα­δη­μίας και Ιππο­κρά­τους, και να παρα­κο­λου­θεί ομιλίες και εκδη­λώ­σεις για κάθε λογής ζητή­ματα και κινή­ματα, ελλη­νικά και διεθνή. Δεν εντά­χθηκε όμως σε κάποια οργά­νωση νεο­λαίας, δεν μπήκε στον «Ρήγα Φεραίο», τη φοι­τη­τική οργά­νωση του ΚΚΕ εσω­τε­ρι­κού, δημο­φιλή επιλογή πολι­τι­κο­ποί­η­σης για ουκ ολίγους συμ­φοι­τη­τές της. Ίσως αυτή η στάση να επι­βε­βαιώ­νει ένα σταθερό χαρα­κτη­ρι­στικό της – ότι «είναι εκεί, χωρίς να ανήκει εκεί», ότι παρα­κο­λου­θεί τις εξε­λί­ξεις από πρώτο χέρι και επε­ξερ­γά­ζε­ται τα νέα δεδο­μένα, αλλά δια­τη­ρεί την αυτο­νο­μία και την ανε­ξαρ­τη­σία της σκέψης της, ότι διαρκώς «ζυγίζει τα πράγ­ματα», απαλ­λαγ­μένη από στε­ρε­ό­τυπα και προ­κα­τα­λή­ψεις.

Απο­φοί­τησε από τη Νομική το 1978 και ακο­λού­θη­σαν τέσ­σε­ρις δεκα­ε­τίες κατά τις οποίες από ασκού­μενη στο Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τείας έγινε το 2018 η πρώτη γυναίκα Πρό­ε­δρος του ΣτΕ από την κυβέρ­νηση ΣΥΡΙΖΑ, χωρίς να ανήκει στο συγκε­κρι­μένο κόμμα και χωρίς να έχει ταυ­τι­στεί με την υπο­στή­ριξη απο­φά­σεων που ήταν αρεστές στην προη­γού­μενη κυβέρ­νηση. Στη δια­δρομή της στο ΣτΕ ξεχω­ρί­ζει η συμ­με­τοχή της από το 2000, όταν προήχθη στον βαθμό του συμ­βού­λου, στο πολυ­συ­ζη­τη­μένο Ε΄ Τμήμα. Πρό­κει­ται για το τμήμα που ασχο­λεί­ται με την περι­βαλ­λο­ντική νομο­θε­σία και εκείνα τα χρόνια είχε ταυ­τι­στεί με απο­φά­σεις ιδιαί­τε­ρης αυστη­ρό­τη­τας. Η κυρία Σακελ­λα­ρο­πού­λου συνερ­γά­στηκε με τον Κων­στα­ντίνο Μενου­δάκο, νυν επι­κε­φα­λής της Αρχής Προ­στα­σίας για τα Προ­σω­πικά Δεδο­μένα, τον οποίο θεωρεί δάσκαλό της. Και συνέ­βαλε στην εξέλιξη της νομο­λο­γίας προς την απο­τύ­πωση νέων, περισ­σό­τερο ρεα­λι­στι­κών ισορ­ρο­πιών. Η Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας είναι αρκετά κοι­νω­νική, έχει άριστες σχέσεις με προ­σω­πι­κό­τη­τες όπως ο Ευάγ­γε­λος Βενι­ζέ­λος, παρα­κο­λου­θεί τις τέχνες, ιδίως τον κινη­μα­το­γράφο και το θέατρο, περισ­σό­τερο το κλασικό και λιγό­τερο το μοντέρνο. Έχει μία κόρη, τη Νιόβη, και συζεί με τον πρώην σύμ­βουλο Επι­κρα­τείας Παύλο Κοτσώνη, ο οποίος την τελευ­ταία δεκα­ε­τία έχει δια­γρά­ψει σημα­ντική δια­δρομή στις Βρυ­ξέλ­λες.

Σε μία από τις τελευ­ταίες της στιγμές ως Πρό­ε­δρος του ΣτΕ, τον Ιανουά­ριο του 2020. © EPA/PANTELIS SAITAS

Η «αιρε­τική» πρό­ε­δρος  

Η Προ­ε­δρία της Δημο­κρα­τίας έχει σφρα­γι­στεί από προ­σω­πι­κό­τη­τες της πολι­τι­κής ζωής που έχουν τιμήσει το αξίωμα κατά τα 45 χρόνια του θεσμού. Για πολλούς είναι τόσο «αιρε­τική» η ανά­δειξη της Αικα­τε­ρί­νης Σακελ­λα­ρο­πού­λου, που σίγουρα σημα­το­δο­τεί μια «άλλη προ­ε­δρία», όπως λέει ο Κυριά­κος Μητσο­τά­κης, ο οποίος επέλεξε και πρό­τεινε την ανώτατη δικα­στικό για το ύπατο αξίωμα. Δεν γνω­ρί­ζουμε τι ακριβώς σημαί­νει ο μητσο­τα­κι­κός αφο­ρι­σμός για μια «άλλη προ­ε­δρία», αλλά μπο­ρούμε να υπο­θέ­σουμε ότι, πέραν των άλλων, θα πρέπει να αφορά τη συμβολή –συμ­βο­λική και ουσια­στική– στην εξέλιξη των αντι­λή­ψεων μέσα από την υπέρ­βαση αρχαϊ­σμών και στε­ρε­ο­τύ­πων που ακόμα ταλαι­πω­ρούν την ελλη­νική κοι­νω­νία.

Η ισότιμη θέση της γυναί­κας, παρά τις δεκα­ε­τίες θεσμο­θε­τη­μέ­νης ισό­τη­τας, δεν είναι ακόμα κατο­χυ­ρω­μένη ούτε έχει απο­κτή­σει βάθος στη σκέψη και στην πράξη. Ο σεβα­σμός στο περι­βάλ­λον εκλαμ­βά­νε­ται ακόμα από πολλούς ως μια αμήχανη υπο­χρέ­ωση, χωρίς να έχει γίνει ανα­πό­σπα­στο κομμάτι της συνεί­δη­σης των πολιτών. Η συνει­δη­το­ποί­ηση των δικαιω­μά­των και της σημα­σίας τους ελά­χι­στοι θα έλεγαν ότι έχει απο­κτή­σει βάθος, ενώ ο σεβα­σμός στα ζώα δεν ταυ­τί­ζε­ται ευρέως με μια στάση πολι­τι­σμού, αυτο­σε­βα­σμού και ωρί­μαν­σης του χαρα­κτήρα, έτσι ώστε να γίνεται αντι­λη­πτή από τους  Έλληνες η ενότητα της ζωής πέρα από το στενό εγω­ι­στικό πρότυπο. Η πρώτη γυναίκα Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας, η οποία έχει ξεχω­ρί­σει για την επι­στη­μο­νική γνώση και την ευαι­σθη­σία της στα παρα­πάνω ζητή­ματα, είναι βέβαιο ότι με την παρου­σία και τις πρω­το­βου­λίες της μπορεί να δράσει κατα­λυ­τικά για αλλαγές στην ελλη­νική κοι­νω­νία που δεν επι­τε­λού­νται απλώς και μόνο με νόμους και δια­τάγ­ματα, αλλά επι­πλέον απαι­τούν πρότυπα σε θέσεις ηγε­τι­κές, που να απο­τε­λούν οι ίδιοι ζωντανά παρα­δείγ­ματα των νέων συμπε­ρι­φο­ρών. Επο­μέ­νως, η προ­σω­πι­κό­τητα της κυρίας Σακελ­λα­ρο­πού­λου με τους συμ­βο­λι­σμούς που φέρει μπορεί να ταυ­τι­στεί με μετα­βο­λές στην ελλη­νική κοι­νω­νία που να είναι πραγ­μα­τι­κές και ουσια­στι­κές, αφού η ενερ­γο­ποί­ηση συμ­βό­λων μπορεί να συμ­βά­λει στην αλλαγή των αντι­λή­ψεων και των συμπε­ρι­φο­ρών, αλλά και στην εξέλιξη των ίδιων των θεσμών. Πολλοί θα έλεγαν ότι η νέα Πρό­ε­δρος είναι μια φεμι­νί­στρια ουσίας, παρά το γεγονός ότι η ίδια δεν δηλώνει φεμι­νί­στρια, σε αντί­θεση με ένα από τα πρότυπά της, τη δικαστή του Αμε­ρι­κα­νι­κού Ανω­τά­του Δικα­στη­ρίου Ρουθ Μπέι­ντερ Γκίν­σμπουργκ, η οποία δηλώνει φεμι­νί­στρια και δεν απο­φεύ­γει δηλώ­σεις και απο­φά­σεις φιλε­λεύ­θε­ρες και προ­ο­δευ­τι­κές, οι οποίες συχνά προ­κα­λούν θυμό στο συντη­ρη­τικό κατε­στη­μένο, αλλά και στον Λευκό Οίκο.

Ισορ­ρο­πίες με προ­ο­δευ­τικό πρόσημο

Αλλά η νέα Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας δεν χαρα­κτη­ρί­ζε­ται μόνο από την κατα­κτη­μένη αυτο­νο­μία της, την ευαι­σθη­σία της για το περι­βάλ­λον και την αγάπη της για τα ζώα ή από την εντυ­πω­σιακή δια­δρομή της στο δικα­στικό σώμα. Κυρίως χαρα­κτη­ρί­ζε­ται, τόσο ως άνθρω­πος όσο και ως δικα­στι­κός, από μια αντί­ληψη –και επι­μέ­νουμε σε αυτό– για τη διε­ρεύ­νηση και την κατά­κτηση νέων ισορ­ρο­πιών σε προ­ο­δευ­τική κατεύ­θυνση. Είναι μια σπάνια ιδιό­τητα που ελά­χι­στοι δια­θέ­τουν, γιατί απαιτεί γνώση, τέχνη και ταλέντο. Όσοι έχουν παρα­κο­λου­θή­σει τον τρόπο που έχει χει­ρι­στεί μεγάλες υπο­θέ­σεις, αλλά και όσοι έχουν το προ­νό­μιο να έχουν συνο­μι­λή­σει μαζί της έχουν δια­πι­στώ­σει ότι δια­θέ­τει μια φυσική κλίση στην ανα­ζή­τηση, στην απο­κρυ­στάλ­λωση και στη συνέ­χεια στην προ­ώ­θηση συν­θέ­σεων και συναι­νέ­σεων που σε κάθε περί­πτωση οδηγούν τα πράγ­ματα πιο μπροστά, χωρίς ρήξεις και συγκρού­σεις, χωρίς εντά­σεις και ηττη­μέ­νους. Για παρά­δειγμα, έχει ταχθεί κατά της ανα­γρα­φής του θρη­σκεύ­μα­τος στις ταυ­τό­τη­τες, αλλά κατά της απο­κα­θή­λω­σης των εικόνων από τις δικα­στι­κές αίθου­σες. Έχει υπο­στη­ρί­ξει σειρά απο­φά­σεων για την προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος, όπως είναι η αντί­θεση στην εκτροπή του Αχελώου, αλλά έχει προ­ω­θή­σει με απο­φά­σεις της ότι η επέν­δυση στις Σκου­ριές της Χαλ­κι­δι­κής μπορεί να προ­χω­ρή­σει εφόσον τηρού­νται οι περι­βαλ­λο­ντι­κοί κανο­νι­σμοί. Ήταν ειση­γή­τρια στην απόφαση για τη δια­τή­ρηση των Προ­σφυ­γι­κών της Λ. Αλε­ξάν­δρας, αλλά και των δια­τη­ρη­τέων της Διο­νυ­σίου Αρε­ο­πα­γί­του, ενώ ως Πρό­ε­δρος του ΣτΕ υπο­στή­ριξε το 2018 την ένταξη των προ­σφυ­γό­που­λων στα σχολεία. Προσοχή όμως: Όλες αυτές οι απο­φά­σεις δεν έγιναν ταυ­τό­χρονα. Καθεμία ήταν τολμηρή και αιρε­τική τη στιγμή που έγινε. Συν­θέ­τουν όμως ένα πορ­τρέτο στο οποίο προ­έ­χουν η ισορ­ρο­πία, η λογική και η αρμονία.

Ασφαλώς, σηκώνει πολλή συζή­τηση η θέση –δημο­φι­λής μεταξύ πολι­τι­κών και γρα­φειο­κρα­τών της νεό­τε­ρης γενιάς– ότι μπορούν να γίνουν όλες οι αλλαγές και οι μεταρ­ρυθ­μί­σεις με «βελού­δινο» τρόπο, χωρίς συγκρού­σεις και χωρίς δυσα­ρε­στη­μέ­νους. Αυτό δεν ισχύει. Σίγουρα όμως μπορούν να προ­χω­ρή­σουν πολλές ώριμες αλλαγές – αυτές που δεν έχουμε κατα­λά­βει ότι έχουν ωρι­μά­σει εδώ και πολύ καιρό και χρειά­ζε­ται κάποιος με ευαί­σθη­τες κεραίες για να τις δια­κρί­νει και να ανοίξει τη συζή­τηση με σωστό τρόπο. Τέτοιοι άνθρω­ποι σπα­νί­ζουν, αλλά η νέα Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας ανήκει σε αυτή την ολι­γο­μελή κατη­γο­ρία. Δεν δεσμεύ­ε­ται από την «ισορ­ρο­πία της ακι­νη­σίας», η οποία συχνά χαρα­κτη­ρί­ζει τα δημόσια πρόσωπα, αλλά και τους περισ­σό­τε­ρους από εμάς, δεν αρκεί­ται στη συντή­ρηση της στα­σι­μό­τη­τας, αλλά αντί­θετα αναζητά εκείνο το επόμενο βήμα που μπορεί να γίνει χωρίς να γκρε­μι­στεί το οικο­δό­μημα. Είναι εκείνη που «μπαίνει στον κόπο», που χωρίς να οργα­νώ­νει συγκρού­σεις (αλλά και χωρίς να τις φοβάται, όταν χρειά­ζε­ται) αναζητά τις νέες ισορ­ρο­πίες που θα αντι­κα­τα­στή­σουν τις παλιές και θα γίνουν απο­δε­κτές ως ένα νέο «κοι­νω­νικό software».

Από παλαιό­τερη εκδρομή της στην ορεινή Ελλάδα.

Εκπλή­ξεις και έργο

Βεβαίως, τα γεγο­νότα έχουν ένα χαρα­κτη­ρι­στικό, είναι απρό­βλε­πτα, και γι’ αυτό δεν γνω­ρί­ζουμε πώς θα δράσει και πώς θα αντι­δρά­σει η νέα αρχηγός του κράτους απέ­να­ντι στα γεγο­νότα που θα έλθουν. Αλλά, αν η δια­δρομή της δείχνει ένα πράγμα, είναι ότι σε όλες τις στιγμές, και ιδίως στις πιο κρί­σι­μες που ίσως υπάρ­ξουν, εκείνο που θα επι­χει­ρή­σει να κάνει είναι να δράσει κατα­λυ­τικά για την υπέρ­βαση των δια­φο­ρών, την επι­κρά­τηση της ψυχραι­μίας, την οικο­δό­μηση νέων ευρύ­τε­ρων συμ­φω­νιών και τον εκσυγ­χρο­νι­σμό των αντι­λή­ψεων και των συμπε­ρι­φο­ρών. Καθώς το Δίκαιο είναι μια έννοια που εξε­λίσ­σε­ται στον χρόνο, η νέα Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας ανήκει στους ανθρώ­πους που έχουν το χάρισμα να μπορούν να ανα­δει­κνύ­ουν τις νέες όψεις του Δικαίου που πρέπει να επι­κρα­τή­σουν σε κάθε λογής πεδία όπου μπορεί να έχουν λιμνά­σει απαρ­χαιω­μέ­νες αντι­λή­ψεις. Και το σπου­δαιό­τερο είναι ότι δεν μπορεί μόνο να εντο­πί­ζει τις αλλαγές, αλλά κυρίως μπορεί να πείθει γι’ αυτές με έναν τρόπο αυτο­νό­ητο, χωρίς θόρυβο, χωρίς ισχυ­ρο­γνω­μο­σύνη και χωρίς επί­δειξη, αυτα­ρέ­σκεια ή «δια­νοη­τική κοκε­τα­ρία», που μάλλον ξεχει­λί­ζει στον δημόσιο διάλογο. Οι φίλοι της (και έχει αρκε­τούς, τους οποίους έχει κερ­δί­σει με την ευγέ­νεια, την καλο­σύνη και την ακε­ραιό­τητά της) λένε ότι δεν έχει την ανάγκη να «δείχνει», ακριβώς επειδή αισθά­νε­ται ασφαλής με το γεγονός ότι «είναι». Αυτές οι ιδιό­τη­τες μπορεί να απο­δει­χθούν ευερ­γε­τι­κές τόσο σε ομαλές συν­θή­κες όσο και στη δια­χεί­ριση κρίσεων που πάντα έρχο­νται στην πορεία κάθε κράτους και ιδίως της Ελλάδας, που παρα­μέ­νει απο­μα­κρυ­σμένη από το ιδανικό της σκαν­δι­να­βι­κής ατα­ρα­ξίας. Κατά συνέ­πεια, παρά το γεγονός ότι το ύπατο αξίωμα δεν έχει εκτε­λε­στι­κές αρμο­διό­τη­τες, για όλους τους παρα­πάνω λόγους έχουμε να περι­μέ­νουμε πολλές εκπλή­ξεις και αρκετό έργο από τη νέα Πρόεδρο της Δημο­κρα­τίας. ■

πηγή kathimerini.gr

ΠΑΥΛΟΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ