Μπορούν οι φωτογραφίες ν’ αλλάξουν τον κόσμο;

Η φω­το­γρα­φία με το άψυχο κορ­μά­κι του 3χρο­νου Αϊλάν ξε­βρα­σμέ­νο σε μια τουρ­κι­κή πα­ρα­λία ήταν από τις συ­γκλο­νι­στι­κό­τε­ρες μαρ­τυ­ρί­ες του προ­σφυ­γι­κού δρά­μα­τος που είναι αυτό το κα­λο­καί­ρι εντο­νό­τε­ρο από ποτέ.

Η δη­μο­σί­ευ­σή της προ­κά­λε­σε πα­γκό­σμια συ­γκί­νη­ση κι απο­τρο­πια­σμό, κι­νη­το­ποί­η­σε αν­θρώ­πους και αρχές.

Δί­χα­σε για το εάν έπρε­πε να δη­μο­σιευ­θεί.

Η μια άποψη έλεγε ότι η δη­μο­σί­ευ­σή της το μόνο που κάνει είναι να συ­νη­θί­ζει όλο και πιο πολύ τη βια και τη δυ­στυ­χία δίπλα του κά­ποιος, η άλλη ότι έπρε­πε να δη­μο­σιευ­θεί γιατί η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα πρέ­πει να απο­τυ­πώ­νε­ται.

Θα μου επι­τρέ­ψε­τε να νο­μί­ζω ότι όφει­λε να δη­μο­σιευ­τεί. Συ­μπυ­κνώ­νει όλη την εφιαλ­τι­κή αγω­νία των ξε­ρι­ζω­μέ­νων να ξε­φύ­γουν από πο­λέ­μους, ολο­κλη­ρω­τι­σμούς και ξένες επεμ­βά­σεις, εκ­θέ­το­ντας ταυ­τό­χρο­να μια «Ευ­ρώ­πη-φρού­ριο» που εθε­λο­τυ­φλεί στις δικές της ευ­θύ­νες.

Εχου­με δει κατά και­ρούς ει­κό­νες πολύ δυ­να­τές, φω­το­γρα­φί­ες βρα­βευ­μέ­νες που χα­ρά­χτη­καν στον αν­θρώ­πι­νο νου και άφη­σαν ελ­πί­δες ότι «μπο­ρούν να αλ­λά­ξουν κόσμο».

Μπο­ρούν όμως πράγ­μα­τι να αλ­λά­ξουν τον κόσμο; Μπο­ρεί η φω­το­γρα­φία του μι­κρού Αϊλάν Κούρ­ντι, του τρί­χρο­νου παι­διού από τη Συρία που ξέ­βρα­σε νεκρό το κύμα σε πα­ρα­λία της Αλι­καρ­νασ­σού, να αφυ­πνί­σει τις συ­νει­δή­σεις;

Μήπως όμως απο­δί­δε­ται τε­λι­κά στις ει­κό­νες μία εξου­σία την οποία στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα δεν έχουν;

Η φω­το­γρα­φία του νε­κρού προ­σφυ­γό­που­λου είναι άλ­λω­στε μία από τις πολ­λές που ιστο­ρι­κά έχουν απο­τυ­πώ­σει το αν­θρώ­πι­νο δράμα.

Εξί­σου εμ­βλη­μα­τι­κή φω­το­γρα­φία ήταν, για πα­ρά­δειγ­μα, εκεί­νη της Κιμ Φουκ.

Ποιος δεν έχει κάπου δει εκεί­νο το μικρό κο­ρί­τσι από το Βιετ­νάμ, θύμα μία βόμ­βας Να­πάλμ, να τρέ­χει γυμνό κλαί­γο­ντας και ουρ­λιά­ζο­ντας από τους πό­νους;

Στις 8 Ιου­νί­ου του 1972, φω­το­γρά­φος του Associated Press απα­θα­να­τί­ζει τη στιγ­μή που δύο αε­ρο­πλά­να του Στρα­τού του Νό­τιου Βιετ­νάμ βομ­βαρ­δί­ζουν, κατά λάθος, μία πα­γό­δα. Την επο­μέ­νη, εκτός από τους New York Times που δη­μο­σί­ευ­σαν έστω σε μία γωνιά της πρώ­της σε­λί­δας τη φω­το­γρα­φία, οι υπό­λοι­πες εφη­με­ρί­δες δεν το τόλ­μη­σαν επει­δή υπήρ­χε «γυμνό». Στις 12 Ιου­νί­ου, η φω­το­γρα­φία κυ­κλο­φο­ρού­σε πα­ντού, αλλά ο Αμε­ρι­κα­νός πρό­ε­δρος Ρί­τσαρντ Νίξον αμ­φέ­βαλ­λε για την αυ­θε­ντι­κό­τη­τά της. Η φω­το­γρα­φία χα­ρί­ζει στον φω­το­γρά­φο της ένα βρα­βείο Πού­λι­τζερ, το 1973, και γί­νε­ται το σύμ­βο­λο της αδι­κί­ας αυτής της σύ­γκρου­σης.

Για τη συ­γκε­κρι­μέ­νη ει­κό­να έχει ει­πω­θεί ότι επη­ρέ­α­σε – σε κά­ποιον βαθμό – την από­φα­ση της κυ­βέρ­νη­σης Νίξον να τερ­μα­τί­σει τον πό­λε­μο στο Βιετ­νάμ. «Δυ­στυ­χώς όμως δεν συ­νέ­βη­σαν έτσι τα πράγ­μα­τα», σχο­λιά­ζει στη Liberation ο Αντρέ Γκι­ντέρ, ει­δι­κός σε θέ­μα­τα ει­κο­νι­κής Ιστο­ρί­ας. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα – υπο­στη­ρί­ζει – μία ει­κό­να συ­νο­δεύ­ει μία αλ­λα­γή, η οποία έχει ήδη εκ­φρα­στεί». Όταν το Associated Press κυ­κλο­φό­ρη­σε τη φω­το­γρα­φία, η αμε­ρι­κα­νι­κή κοινή γνώμη ήταν ήδη υπέρ του τερ­μα­τι­σμού του πο­λέ­μου στο Βιετ­νάμ.

Η Ιστο­ρία έχει να επι­δεί­ξει πολ­λές ακόμη που θα μπο­ρού­σαν, αλλά δεν άλ­λα­ξαν τον κόσμο. Τον 19χρονο φοι­τη­τή Γουάνγκ Γου­εϊ­λίν που στά­θη­κε αγέ­ρω­χος μπρο­στά από τα τανκ τον Ιού­νιο του 1979, όταν η κι­νε­ζι­κή κυ­βέρ­νη­ση απο­φά­σι­σε να πνί­ξει στο αίμα τις δια­δη­λώ­σεις στην Τιε­ναν­μέν.

Ο φοι­τη­τής εκεί­νος «ξα­να­ζω­ντά­νε­ψε την ει­κό­να του κό­σμου για το θάρ­ρος», είχε γρά­ψει τότε το πε­ριο­δι­κό Time.

Η φω­το­γρα­φία του νο­τιο­α­φρι­κα­νού φω­το­γρά­φου Κέβιν Κάρ­τερ, με το απο­στε­ω­μέ­νο κο­ρι­τσά­κι από το Νότιο Σου­δάν και το όρνεο που έστε­κε πα­ρα­πέ­ρα πε­ρι­μέ­νο­ντας τον θά­να­τό του, έφερε αναμ­φι­σβή­τη­τα πε­ρισ­σό­τε­ρες αλ­λα­γές, θε­τι­κές αλλά και αρ­νη­τι­κές.

Η συ­γκλο­νι­στι­κή ει­κό­να είχε ως απο­τέ­λε­σμα να ενι­σχυ­θεί η απο­στο­λή βο­ή­θειας σε αρ­κε­τά χωριά της πε­ριο­χής. Ο ίδιος ο φω­το­γρά­φος ωστό­σο δεν μπό­ρε­σε να σβή­σει ποτέ από τη μνήμη του τη δυ­στυ­χία που γνώ­ρι­σε στο Σου­δάν.

Τρεις μήνες μετά ανα­γνώ­ρι­ση της δου­λειάς του (του απο­νε­μή­θη­κε βρα­βείο Pulitzer) έβαλε τέλος στη ζωή του.

Στον μακρύ κα­τά­λο­γο αυτής της κα­τη­γο­ρί­ας των φω­το­γρα­φιών έχει αναμ­φι­σβή­τη­τα και ο ανα­το­λι­κο­γερ­μα­νός φρου­ρός Κόν­ραντ Σού­μαν, ο οποί­ος έγινε σύμ­βο­λο ελευ­θε­ρί­ας, αλλά και της απελ­πι­σί­ας του Ψυ­χρού Πο­λέ­μου, πη­δώ­ντας πάνω από το συρ­μα­τό­πλεγ­μα που χώ­ρι­σε το Βε­ρο­λί­νο.

Ομοί­ως και η φω­το­γρα­φία των Πα­λαι­στι­νί­ων που θρη­νούν τον χαμό δύο παι­διών που έχα­σαν τη ζωή τους από αε­ρο­πο­ρι­κή επι­δρο­μή του Ισ­ρα­ήλ, το 2012, και η οποία επί­σης βρα­βεύ­τη­κε στον Δια­γω­νι­σμό Φω­το­γρα­φί­ας World Press Photo.

Ομοί­ως και η ει­κό­να των νε­κρών γυ­ναι­κών από τα χη­μι­κά (αέριο σαρίν) του Σα­ντάμ Χου­σε­ΐν, το 1988, ενώ η ει­κό­να του Αϊλάν Κούρ­ντι σί­γου­ρα δεν είναι η πρώτη με νεκρό προ­σφυ­γό­που­λο που βλέ­πει το φως της δη­μο­σιό­τη­τας.

Ούτε η πρώτη έριξε το Τεί­χος ούτε η δεύ­τε­ρη έφερε την ει­ρή­νη στη Λω­ρί­δα της Γάζας ούτε η τρίτη έβαλε ορι­στι­κό τέλος στη χρήση χη­μι­κών όπλων.

Ποιος ο λόγος λοι­πόν της δη­μο­σί­ευ­σής τους; Μπο­ρούν να απορ­ρι­φθούν απλώς ως «άχρη­στες»; Ασφα­λώς και όχι, διότι αυτές οι φω­το­γρα­φί­ες «γί­νο­νται ιστο­ρι­κοί δεί­κτες», επι­ση­μαί­νει ο Γκι­ντέρ και σε κάθε πε­ρί­πτω­ση δεν είναι «αμε­λη­τέ­ες».

(Με πλη­ρο­φο­ρί­ες από την Μ. Βα­κα­λο­πού­λου)