Heat-Alarm: Νέο «112» για ακραία ζέστη

Το βιο­με­τε­ω­ρο­λο­γικό σύστημα προει­δο­ποί­η­σης που έχει ξεκι­νή­σει πιλο­τικά, μετρά το θερμό στρες και την επι­κιν­δυ­νό­τητά του για την υγεία. Μιλούν στην «Κ» οι ερευ­νη­τές του Αστε­ρο­σκο­πείου Χρήστος Γιάν­να­ρος και Γιώργος Παπα­βα­σι­λείου για το πολύ θερμό ξεκί­νημα του καλο­και­ριού και τη χαμένη περίοδο εγκλι­μα­τι­σμού

Το ισχυρό κύμα ζέστης με το οποίο ξεκί­νησε με το «καλη­μέρα σας» ο Ιούνιος, σόκαρε τους κατοί­κους των περιο­χών όπου ο υδράρ­γυ­ρος ανέβηκε πάνω από τους 38 βαθμούς Κελσίου, κι αυτές δεν ήταν λίγες.

Την Τετάρτη το θερ­μό­με­τρο ξεπέ­ρασε τους 40 βαθμούς Κελσίου σε διά­φο­ρες περιο­χές της Κρήτης, της Ρόδου και της Μεσ­ση­νίας. Την ίδια ώρα στην πρω­τεύ­ουσα, η θερ­μο­κρα­σία έφτασε τους 38 βαθμούς Κελσίου, όμως στην Αθήνα η αίσθηση της θερ­μο­κρα­σίας ήταν 41 βαθμοί Κελσίου.

«Χάσαμε την περίοδο του εγκλι­μα­τι­σμού στη ζέστη»

Σύμφωνα με τον Χρήστο Γιάν­ναρο, μετα­δι­δα­κτο­ρικό ερευ­νητή στο Εθνικό και Καπο­δι­στριακό Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών και μέλος της ομάδας meteo του Εθνικού Αστε­ρο­σκο­πείου Αθηνών, υπάρχει λόγος που οι κάτοι­κοι της πρω­τεύ­ου­σας είχαν αυτή την αίσθηση. Οπως εξηγεί: «Στην ουσία χάσαμε την περίοδο του εγκλι­μα­τι­σμού στη ζέστη. Την περίοδο δηλαδή της στα­δια­κής προ­σαρ­μο­γής του ανθρώ­πι­νου οργα­νι­σμού στις θερ­μό­τε­ρες συν­θή­κες του καλο­και­ριού. Ετσι, ένα κύμα ζέστης σαν αυτό που βιώ­νουμε την πρώτη εβδο­μάδα του Ιουνίου είναι πιο επι­κίν­δυνο για την υγεία από ένα που θα συμβεί τον Ιούλιο».

«Ηταν ένα πολύ θερμό ξεκί­νημα για πρώτο δεκα­ή­μερο Ιουνίου» τονίζει από την πλευρά του ο Γιώργος Παπα­βα­σι­λείου, διδά­κτο­ρας Μετε­ω­ρο­λο­γίας και ερευ­νη­τής της πυρο­με­τε­ω­ρο­λο­γι­κής ομάδας Flame της μονάδας meteo του Εθνικού Αστε­ρο­σκο­πείου Αθηνών. «Οι μέσες μέγι­στες θερ­μο­κρα­σίες το πρώτο δεκα­ή­μερο του Ιουνίου σε πολλές περιο­χές της χώρας μας κυμαί­νο­νται μεταξύ 28 με 31 βαθμούς Κελσίου. Προχθές Tρίτη 4/6, στην Αττική ξεπε­ρά­σαμε τους 38 βαθμούς Κελσίου. Ανε­βή­καμε δηλαδή σχεδόν 10 βαθμούς Κελσίου πάνω από τη μέση τιμή για αυτή την εποχή» εξηγεί ο ερευ­νη­τής κάνο­ντας λόγο για θερμή επι­βά­ρυνση η οποία ανα­μέ­νε­ται να συνε­χι­στεί με το νέο «σημα­ντικό κύμα ζέστης» που έρχεται την επόμενη εβδο­μάδα.

«Είναι βέβαιο πως μετά την Κυριακή σε αρκετές περιο­χές το θερ­μό­με­τρο θα δείξει πάνω από 40 βαθμούς Κελσίου. Πολύ πιθανόν αυτό να συμβεί και στην Αττική. Αρα, θα έχουμε δύο συνε­χό­με­νες πολύ ζεστές πρώτες εβδο­μά­δες του Ιουνίου, με θερ­μο­κρα­σίες πολύ πάνω από τα κανο­νικά για την εποχή επίπεδα. Η θερμή επι­βά­ρυνση θα είναι σημα­ντική» υπο­γραμ­μί­ζει.

Ακραία ζέστη, μια σιωπηλή δολο­φό­νος

Οπως εξηγεί ο Χρήστος Γιάν­να­ρος, ο ανθρώ­πι­νος οργα­νι­σμός λει­τουρ­γεί φυσιο­λο­γικά όταν δια­τη­ρεί μια σταθερή θερ­μο­κρα­σία πυρήνα γύρω στους 37 βαθμούς Κελσίου. Η θερμή επι­βά­ρυνση εμφα­νί­ζε­ται κατά την έκθεση του οργα­νι­σμού σε ένα θερμό περι­βάλ­λον (π.χ. υψηλή θερ­μο­κρα­σία) ή και κατά τη διάρ­κεια αυξη­μέ­νης μετα­βο­λι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας (π.χ. εργασία στο χωράφι). «Πολλές μελέτες έχουν δείξει πως οι εργα­ζό­με­νοι οι οποίοι βιώνουν έντονη θερμή επι­βά­ρυνση ανα­πτύσ­σουν διάφορα προ­βλή­ματα υγείας, όπως η νεφρική ανε­πάρ­κεια» ανα­φέ­ρει.

Σε συν­θή­κες αυξη­μέ­νης ή και παρα­τε­τα­μέ­νης θερμής επι­βά­ρυν­σης, ο οργα­νι­σμός κατα­πο­νεί­ται και όσο μεγα­λύ­τερη είναι αυτή η κατα­πό­νηση τόσο υψη­λό­τερη είναι και η πίεση που δέχο­νται ζωτικές λει­τουρ­γίες του οργα­νι­σμού, όπως η καρ­διαγ­γειακή. Συγκε­κρι­μέ­νες πλη­θυ­σμια­κές ομάδες είναι πιο ευά­λω­τες στη θερμή επι­βά­ρυνση και μπορούν να οδη­γη­θούν πιο εύκολα σε σχέση με άλλους ανθρώ­πους στη θερμική εξά­ντληση ή ακόμα και στον θάνατο λόγω θερ­μο­πλη­ξίας.

Η θερμή επι­βά­ρυνση είναι η πιο επι­κίν­δυνη κατά­σταση που προ­κα­λεί αυτή τη στιγμή η κλι­μα­τική αλλαγή αφού οδηγεί σε πολύ περισ­σό­τε­ρους θανά­τους από κάθε άλλο καιρικό και κλι­μα­τικό φαι­νό­μενο.

Πρό­κει­ται για τα άτομα μεγα­λύ­τε­ρης ηλικίας, τα μικρά παιδιά, τις γυναί­κες και ιδιαί­τερα τις έγκυες, τους ανθρώ­πους με υψηλό σωμα­τικό βάρος ή/και όχι καλή φυσική κατά­σταση, τους εργα­ζό­με­νους σε εξω­τε­ρι­κούς χώρους αλλά και τους ανθρώ­πους που πάσχουν από χρόνιες παθή­σεις (π.χ. σακ­χα­ρώ­δης δια­βή­της) ή/και λαμ­βά­νουν φαρ­μα­κευ­τική αγωγή (π.χ. αντι­υ­περ­τα­σικά φάρμακα).

Δυστυ­χώς, όπως υπο­γραμ­μί­ζει ο κ. Γιάν­να­ρος, η θερμή επι­βά­ρυνση υπο­τι­μά­ται στη χώρα μας γιατί οι επι­πτώ­σεις της δεν είναι άμεσα ορατές και «χει­ρο­πια­στές» όπως συμ­βαί­νει για παρά­δειγμα στην περί­πτωση των πλημ­μυ­ρών. Επίσης, δεν την αντι­λαμ­βά­νο­νται όλοι οι πολίτες το ίδιο –όσοι βρί­σκο­νται σε κλει­στούς χώρους με κλι­μα­τι­σμό, προ­φυ­λάσ­σο­νται.

«Σε κάθε περί­πτωση, η θερμή επι­βά­ρυνση είναι η πιο επι­κίν­δυνη κατά­σταση που προ­κα­λεί αυτή τη στιγμή η κλι­μα­τική αλλαγή αφού οδηγεί σε πολύ περισ­σό­τε­ρους θανά­τους από κάθε άλλο καιρικό και κλι­μα­τικό φαι­νό­μενο» ανα­φέ­ρει. «Στη χώρα μας, ο ακραίος καύ­σω­νας του Ιουλίου- Αυγού­στου 2021 είχε ως απο­τέ­λε­σμα να κατα­γρα­φούν περισ­σό­τε­ροι από 2.300 πρόωροι θάνατοι σύμφωνα με στοι­χεία της Eurostat. Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό πως η θνη­σι­μό­τητα που σχε­τί­ζε­ται με ακραία θερμές συν­θή­κες έχει αυξηθεί κατά 30% τα τελευ­ταία 20 χρόνια στο σύνολο σχεδόν της Ευρώπης. Η ακραία ζέστη είναι στη πραγ­μα­τι­κό­τητα μια σιωπηλή δολο­φό­νος».

Το σύστημα προει­δο­ποί­η­σης Heat-Alarm

Για τους παρα­πάνω λόγους, το Εθνικό και Καπο­δι­στριακό Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών σε συνερ­γα­σία με το Εθνικό Αστε­ρο­σκο­πείο Αθηνών και το Πανε­πι­στή­μιο του Φράι­μπουργκ και με την υπο­στή­ριξη του Ελλη­νι­κού Ιδρύ­μα­τος Ερευνας και Και­νο­το­μίας (ΕΛΙΔΕΚ), δημιούρ­γη­σαν το βιο­με­τε­ω­ρο­λο­γικό σύστημα προει­δο­ποί­η­σης Heat-Alarm, για τη θερμή επι­βά­ρυνση (ή αλλιώς θερμό στρες).

Οπως εξηγεί ο συντο­νι­στής του έργου κ. Γιάν­να­ρος, το σύστημα που τρέχει πιλο­τικά εδώ και έναν μήνα, αξιο­λο­γεί καθη­με­ρινά τον βαθμό και την επι­κιν­δυ­νό­τητα της θερμής επι­βά­ρυν­σης στην ανθρώ­πινη υγεία για τις επό­με­νες τρεις ημέρες σε κάθε περι­φε­ρειακή ενότητα της Ελλάδας. Συν­δυά­ζει μετεωρολογικoύς παρά­γο­ντες (θερ­μο­κρα­σία, υγρασία, άνεμο, ακτι­νο­βο­λία – τα στοι­χεία προ­έρ­χο­νται από το meteo.gr), με ανθρω­πο­με­τρικά χαρα­κτη­ρι­στικά (φύλο, ηλικία, βάρος, ύψος), αλλά και τη σωμα­τική δρα­στη­ριό­τητα μέσων ανθρώ­πων δια­φο­ρε­τι­κών πλη­θυ­σμια­κών ομάδων, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων ανθρώ­πων μεγα­λύ­τε­ρης ηλικίας και εργα­ζο­μέ­νων σε εξω­τε­ρι­κούς χώρους που ανήκουν στις πιο ευά­λω­τες πλη­θυ­σμια­κές ομάδες.

Στα κρι­τή­ρια έκδοσης προει­δο­ποί­η­σης περι­λαμ­βά­νε­ται και η από­κλιση της μέσης νυχτε­ρι­νής θερ­μο­κρα­σίας από την κανο­νική για την εποχή (1991-2020), σε κάθε περι­φε­ρειακή ενότητα της χώρας. Αυτός ο δείκτης έχει νευ­ραλ­γική σημασία αφού, σύμφωνα με τον κ. Γιάν­ναρο, οι υψηλές νυχτε­ρι­νές θερ­μο­κρα­σίες δεν επι­τρέ­πουν τη θερμική ανα­κού­φιση, συμ­βάλ­λο­ντας και στην εμφά­νιση δια­τα­ρα­χών του ύπνου, με απο­τέ­λε­σμα την ακόμα μεγα­λύ­τερη κατα­πό­νηση του οργα­νι­σμού. «Ειδικά οι Κρη­τι­κοί κατα­πο­νή­θη­καν έντονα τον περα­σμένο μήνα και ένας από τους βασι­κούς λόγους που συνέβη αυτό ήταν πως οι ασυ­νή­θι­στα υψηλές θερ­μο­κρα­σίες για μήνα Μάιο, οι οποίες σημειώ­νο­νταν επί πολλές ημέρες στο νησί, δια­τη­ρού­νταν και κατά τη διάρ­κεια της νύχτας» εξηγεί.

Συνο­λικά, η θερμή επι­βά­ρυνση και η επι­κιν­δυ­νό­τητά της για την ανθρώ­πινη υγεία κατη­γο­ριο­ποιού­νται σε τέσσερα επίπεδα (μέτριο, υψηλό, πολύ υψηλό και ακραίο). Οσο μεγα­λύ­τερο είναι το επίπεδο, τόσο μεγα­λύ­τερη είναι η θερμή επι­βά­ρυνση και κατ’ επέ­κταση και το ρίσκο για την εμφά­νιση σοβαρών προ­βλη­μά­των υγείας (π.χ. θερμική εξά­ντληση) ή ακόμα και για την πρό­κληση θανάτου λόγω θερ­μο­πλη­ξίας.

Μια προει­δο­ποί­ηση του Heat-Alarm θα έπρεπε να κινη­το­ποιεί για παρά­δειγμα άμεσα το προ­σω­πικό μιας μονάδας φρο­ντί­δας ηλι­κιω­μέ­νων να τους υπεν­θυ­μί­ζει συνεχώς να πίνουν πολύ νερό. Οι ηλι­κιω­μέ­νοι τείνουν να το αμελούν αυτό, καθώς το αίσθημα της δίψας ατονεί στις μεγάλες ηλικίες.

Οπως τονίζει ο κ. Γιάν­να­ρος: «Χρειά­ζε­ται αύξηση της ευαι­σθη­το­ποί­η­σης γύρω από το θερμό στρες. Εκτός από το σύστημα των προει­δο­ποι­ή­σεων, πρέπει να καλ­λιερ­γη­θεί παράλ­ληλα το έδαφος για να απο­κτή­σουμε σχέδια αντι­με­τώ­πι­σης των επι­πτώ­σεων της ακραίας ζέστης. Δυστυ­χώς, στην Ελλάδα, δεν υπάρ­χουν ακόμα αυτά τα σχέδια ούτε σε περι­φε­ρειακό ούτε σε εθνικό επίπεδο. Αυτό που συμ­βαί­νει τις ημέρες με έντονη ζέστη είναι να εκδί­δο­νται κάποιες εγκύ­κλιοι για περιο­ρι­σμό ή απα­γό­ρευση εργα­σίας σε συγκε­κρι­μέ­νους κλάδους και να ανοί­γουν κάποιες κλι­μα­τι­ζό­με­νες αίθου­σες στους δήμους. Χρειά­ζο­νται όμως πολύ περισ­σό­τερα».

Ο κ. Γιάν­να­ρος ανα­φέ­ρει σε αυτό το σημείο τις μονάδες φρο­ντί­δας ηλι­κιω­μέ­νων. «Μια προει­δο­ποί­ηση του Heat-Alarm θα έπρεπε να κινη­το­ποιεί άμεσα το προ­σω­πικό μιας τέτοιας μονάδας να υπεν­θυ­μί­ζει για παρά­δειγμα συνεχώς στους ηλι­κιω­μέ­νους να πίνουν πολύ νερό. Οι ηλι­κιω­μέ­νοι τείνουν να το αμελούν αυτό, καθώς το αίσθημα της δίψας ατονεί στις μεγάλες ηλικίες».

Ο μηχα­νι­σμός εγκλω­βι­σμού της ζέστης στις  μεγάλες πόλεις

Οι κάτοι­κοι στις δύο μεγάλες πόλεις της χώρας στρε­σά­ρο­νται πιο πολύ όταν επι­κρα­τεί έντονη ζέστη, σύμφωνα με τον κ. Γιάν­ναρο. Ετσι για το σύστημα προει­δο­ποι­ή­σεων του Heat-Alarm σε Αθήνα και Θεσ­σα­λο­νίκη λαμ­βά­νο­νται υπόψη οι ενδο­α­στι­κές δια­φο­ρές του θερ­μι­κού περι­βάλ­λο­ντος, ιδιαί­τερα τη νύχτα.

«Στις μεγάλες πόλεις, οι υψηλές θερ­μο­κρα­σίες δια­τη­ρού­νται ακόμα κι όταν κατα­λα­γιά­ζει το κύμα της έντονης ζέστης επειδή τα κτίρια και πολλές από τις επι­φά­νειες έχουν μεγάλη θερ­μο­χω­ρη­τι­κό­τητα, δια­τη­ρώ­ντας έτσι τις υψηλές θερ­μο­κρα­σίες για πολλές συνε­χό­με­νες μέρες. Η επι­βά­ρυνση που νιώθει ένας κάτοι­κος της πόλης σε σχέση με έναν κάτοικο της υπαί­θρου είναι παρα­τε­τα­μένη» εξηγεί ο κ. Γιάν­να­ρος.

Γι’ αυτό και σύμφωνα με τον ίδιο, το θερμό στρες βιώ­νε­ται και σήμερα Πέμπτη 6/6 από τους Αθη­ναί­ους παρότι η θερ­μο­κρα­σία στην Αττική είναι πιο χαμηλή από χθες.

Παγί­δευση μικρο­σω­μα­τι­δίων μέσα στον «θερμικό θόλο»

Συνήθως, όπως εξηγεί ο συντο­νι­στής του Heat-Alarm, οι θερμές συν­θή­κες συν­δυά­ζο­νται με υψηλά επίπεδα ατμο­σφαι­ρι­κής ρύπαν­σης. Κάποιες φορές αυτή η ρύπανση προ­έρ­χε­ται από την παρου­σία αφρι­κα­νι­κής σκόνης, και άλλες φορές, από την παγί­δευση των αιω­ρού­με­νων μικρο­σω­μα­τι­δίων μέσα στον «θερμικό θόλο». Ετσι απο­κα­λεί­ται επι­στη­μο­νικά η κατά­σταση κατά την οποία στά­σι­μες ατμο­σφαι­ρι­κές συν­θή­κες ευνοούν την επίμονη καθί­ζηση θερμών αερίων μαζών.

«Το απο­τέ­λε­σμα είναι οι ρύποι να παγι­δεύ­ο­νται χαμηλά στην ατμό­σφαιρα και ο συν­δυα­σμός θερμής κατα­πό­νη­σης μαζί με την εισπνοή βλα­βε­ρών μικρο­σω­μα­τι­δίων να δημιουρ­γεί ένα κοκτέιλ πολύ επι­κίν­δυνο για την υγεία. Γι’ αυτό και αυτή τη στιγμή οι επι­στή­μο­νες επι­κε­ντρω­νό­μα­στε στη μελέτη των λεγό­με­νων “συν­δυα­στι­κών φαι­νο­μέ­νων”» σημειώ­νει ο κ. Γιάν­να­ρος.

Προει­δο­ποι­ή­σεις μέσα από την πλατ­φόρμα του meteo

Το σύστημα προει­δο­ποί­η­σης Heat-Alarm θα λει­τουρ­γεί πιλο­τικά καθ’ όλη τη διάρ­κεια του καλο­και­ριού, εκδί­δο­ντας όμως προει­δο­ποι­ή­σεις μέσα από την πλατ­φόρμα του meteo, όταν θα κρί­νε­ται απα­ραί­τητο ή αν παρου­σια­στεί κάποια έκτακτη κατά­σταση. Από την επόμενη χρονιά, θα μπορεί να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί και επι­χει­ρη­σιακά ενώ οι ειδο­ποι­ή­σεις θα ανα­νε­ώ­νο­νται διαρκώς στο meteo.

O κ. Γιάν­να­ρος καλεί πάντως, όποιον φορέα τοπικής αυτο­διοί­κη­σης, μονάδα φρο­ντί­δας ηλι­κιω­μέ­νων, εθε­λο­ντική ομάδα σε επίπεδο Περι­φέ­ρειας, ή ομάδα εργα­ζο­μέ­νων επι­θυ­μεί να λαμ­βά­νει τις ειδο­ποι­ή­σεις του Heat-Alarm για μια συγκε­κρι­μένη περιοχή, να το ζητήσει από την ερευ­νη­τική ομάδα που τρέχει το έργο, στέλ­νο­ντας ένα e-mail στη διεύ­θυνση [email protected].

Πηγή kathimerini.gr

Δήμητρα Τρια­ντα­φύλ­λου