Δεκαπενταύγουστος στα Δωδεκάνησα: Τα έθιμα και οι παραδόσεις που ενώνουν τα νησιά

Από τα μεγάλα προ­σκυ­νή­ματα και τα παρα­δο­σιακά γλέντια στις πλα­τείες των χωριών, η γιορτή της Πανα­γίας παρα­μέ­νει βαθιά δεμένη με τη ζωή, τη μνήμη και την ταυ­τό­τητα των Δωδε­κα­νη­σίων.

Ο Δεκα­πε­νταύ­γου­στος στα Δωδε­κά­νησα δεν είναι απλώς μία μεγάλη θρη­σκευ­τική γιορτή. Είναι αντά­μωμα, επι­στροφή στον τόπο κατα­γω­γής από όλες τις χώρες του κόσμου όπου υπάρ­χουν ξενι­τε­μέ­νοι Δωδε­κα­νή­σιοι, είναι προ­σκύ­νημα, μουσική και χορός. Είναι η εποχή που χωριά και μικρά νησιά γεμί­ζουν ξανά κόσμο και οι πλα­τείες ζωντα­νεύ­ουν μέσα από πανη­γύ­ρια που δια­τη­ρούν στοι­χεία μιας παρά­δο­σης πολλών γενεών.

Από τη Ρόδο και την Κάρπαθο μέχρι την Κάσο, τη Σύμη, την Τήλο, τη Χάλκη, τη Νίσυρο, την Κω, την Κάλυμνο, τη Λέρο, την Αστυ­πά­λαια και την Πάτμο, η Κοίμηση της Θεο­τό­κου κατέχει ξεχω­ρι­στή θέση στη θρη­σκευ­τική και κοι­νω­νική ζωή. Κάθε νησί έχει τη δική του έκφραση. Αλλά σχεδόν παντού συναντά κανείς κοινά στοι­χεία: την προ­ε­τοι­μα­σία της εκκλη­σίας, τον εσπε­ρινό, τη Θεία Λει­τουρ­γία, την προ­σφορά φαγητού, τα τοπικά όργανα, τους χορούς και, κυρίως, τη συμ­με­τοχή ολό­κλη­ρης της κοι­νό­τη­τας.

Τα πανη­γύ­ρια και η σημασία τους στις τοπικές κοι­νω­νίες

Για τις παλαιό­τε­ρες κοι­νω­νίες των νησιών, το πανη­γύρι είχε πολύ μεγα­λύ­τερη σημασία από μια απλή ευκαι­ρία δια­σκέ­δα­σης. Ήταν μία από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες στιγμές κοι­νω­νι­κής συνεύ­ρε­σης. Οικο­γέ­νειες συνα­ντιού­νταν, συγ­γε­νείς επέ­στρε­φαν από μακριά, νέοι γνω­ρί­ζο­νταν και ολό­κληρο το χωριό συμ­με­τείχε στην προ­ε­τοι­μα­σία.

Σε εποχές κατά τις οποίες οι μετα­κι­νή­σεις μεταξύ χωριών και νησιών ήταν δυσκο­λό­τε­ρες, τα μεγάλα θρη­σκευ­τικά πανη­γύ­ρια λει­τουρ­γού­σαν ως σημεία ανα­φο­ράς για την κοι­νω­νική ζωή του τόπου. Αυτός ο χαρα­κτή­ρας δεν έχει χαθεί εντελώς. Ακόμη και σήμερα, ο Αύγου­στος είναι ο μήνας της επι­στρο­φής για χιλιά­δες Δωδε­κα­νή­σιους που ζουν στην Αθήνα, σε άλλες περιο­χές της Ελλάδας ή στο εξω­τε­ρικό. Για πολλούς, το πανη­γύρι της Πανα­γίας είναι η ημε­ρο­μη­νία γύρω από την οποία οργα­νώ­νε­ται η επι­στροφή στο χωριό και η συνά­ντηση με συγ­γε­νείς και φίλους.

Η ιδιαί­τερη θέση που έχει η Παναγία στη λαϊκή θρη­σκευ­τι­κό­τητα των νησιών απο­τυ­πώ­νε­ται και στον μεγάλο αριθμό εκκλη­σιών, μονα­στη­ριών και ξωκλη­σιών που είναι αφιε­ρω­μένα στη χάρη της. Στα Δωδε­κά­νησα, όπως και σε μεγάλο μέρος του Αιγαίου, η σχέση των κατοί­κων με την Παναγία συν­δέ­θηκε επί αιώνες με την οικο­γέ­νεια, τη θάλασσα, την ξενιτιά και την προσ­δο­κία της επι­στρο­φής.

Τάματα, προ­σκυ­νή­ματα και οικο­γε­νεια­κές παρα­δό­σεις περ­νού­σαν από γενιά σε γενιά. Πολλές οικο­γέ­νειες εξα­κο­λου­θούν να επι­σκέ­πτο­νται κάθε χρόνο την ίδια εκκλη­σία, συνε­χί­ζο­ντας μία συνή­θεια που ξεκί­νησε από τους γονείς ή τους παπ­πού­δες τους.

Ρόδος: Η Παναγία στα χωριά του νησιού

Στη Ρόδο ο Δεκα­πε­νταύ­γου­στος απο­τε­λεί παρα­δο­σιακά μία από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες ημέρες του καλο­και­ριού. Εκκλη­σίες και μονα­στή­ρια αφιε­ρω­μένα στην Παναγία γίνο­νται επί­κε­ντρο θρη­σκευ­τι­κών εκδη­λώ­σεων, με κυρί­αρχο τον εορ­τα­σμό της Πανα­γίας της Κρε­μα­στής, του μεγα­λύ­τε­ρου θρη­σκευ­τι­κού πανη­γυ­ριού της Ρόδου ίσως, ενώ σε πολλά χωριά η θρη­σκευ­τική τελετή συνο­δεύ­ε­ται από το παρα­δο­σιακό πανη­γύρι.

Οι αυλές των εκκλη­σιών και οι πλα­τείες μετα­τρέ­πο­νται σε χώρους συνά­ντη­σης. Η μουσική, οι τοπικοί χοροί, το φαγητό και το κρασί συμπλη­ρώ­νουν το θρη­σκευ­τικό μέρος της γιορτής και δημιουρ­γούν το γνώριμο σκηνικό του ροδί­τι­κου πανη­γυ­ριού.

Κάρ­πα­θος: Η παρά­δοση ως ζωντανή συνέ­χεια

Ξεχω­ρι­στή θέση στην πολι­τι­στική παρά­δοση των Δωδε­κα­νή­σων κατέχει η Κάρ­πα­θος, όπου πολλά έθιμα, μου­σι­κές και χοροί δια­τη­ρούν έναν ιδιαί­τερα έντονο τοπικό χαρα­κτήρα. Τα πανη­γύ­ρια εξα­κο­λου­θούν να απο­τε­λούν ουσια­στικό κομμάτι της κοι­νω­νι­κής ζωής και όχι απλώς μια ανα­πα­ρά­σταση του παρελ­θό­ντος.

Η λύρα και το λαούτο, τα τρα­γού­δια, οι αυτο­σχέ­διες μαντι­νά­δες και οι παρα­δο­σια­κοί χοροί δημιουρ­γούν μια τελε­τουρ­γία στην οποία συμ­με­τέ­χουν δια­φο­ρε­τι­κές γενιές. Ιδιαί­τερα στα χωριά που έχουν δια­τη­ρή­σει ισχυ­ρούς δεσμούς με την παρά­δοση, το πανη­γύρι λει­τουρ­γεί σαν ζωντα­νός σύν­δε­σμος ανάμεσα στο χθες και το σήμερα.

Κάσος: Γλέντι με βαθιές ρίζες

Ανάλογη είναι η εικόνα και στην Κάσο, ένα νησί με ιδιαί­τερα ισχυρή μουσική και γαστρο­νο­μική παρά­δοση. Τα κασιώ­τικα γλέντια χαρα­κτη­ρί­ζο­νται από τη συμ­με­τοχή της κοι­νό­τη­τας, τα παρα­δο­σιακά όργανα και τα τρα­γού­δια που μετα­δί­δο­νται από γενιά σε γενιά. Το τραπέζι απο­τε­λεί ανα­πό­σπα­στο μέρος της γιορτής. Άλλωστε, στα περισ­σό­τερα Δωδε­κά­νησα το πανη­γύρι δεν νοείται χωρίς την προ­σφορά φαγητού και χωρίς τη συλ­λο­γική προ­ε­τοι­μα­σία του.

Στην Κάλυμνο, την Κω και τη Λέρο, όπως και στα μικρό­τερα νησιά του συμπλέγ­μα­τος, ο Δεκα­πε­νταύ­γου­στος εξα­κο­λου­θεί να συγκε­ντρώ­νει κατοί­κους, επι­σκέ­πτες και από­δη­μους γύρω από εκκλη­σίες και μονα­στή­ρια. Στη Νίσυρο, την Τήλο, τη Χάλκη, τη Σύμη και την Αστυ­πά­λαια, η τοπική προσ­δί­δει συχνά στα πανη­γύ­ρια έναν ακόμη πιο έντονο χαρα­κτήρα κοι­νό­τη­τας: ντόπιοι και επι­σκέ­πτες βρί­σκο­νται στο ίδιο τραπέζι και συμ­με­τέ­χουν στην ίδια γιορτή.

Μιλώ­ντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο δήμαρ­χος Νισύρου κ. Χρι­στο­φής Κορω­ναίος, ανα­φέρ­θηκε στο έθιμο της «Κούππας» που γίνεται στο νησί: «Το έθιμο απο­τε­λεί ξεχω­ρι­στή θέση στην παρά­δοση της Νισύρου καθώς πρό­κει­ται για έναν ιδιαί­τερο χορό που συν­δυά­ζει το θρη­σκευ­τικό συναί­σθημα με τη δια­σκέ­δαση και την προ­σφορά προς την Παναγία Σπη­λιανή».

Το βράδυ του Δεκα­πε­νταύ­γου­στου, στο Μαν­δράκι, οι κάτοι­κοι συγκε­ντρώ­νο­νται στο χορο­στάσι και το γλέντι αρχίζει με την «κούππα». Μια γυναίκα παίρνει το μπρο­στάρι του χορού, ενώ ο άνδρας που την επι­λέ­γει ρίχνει τον οβολό του στην ειδική κούππα που εκείνη κρατά. Με αυτόν τον τρόπο, το έθιμο λει­τουρ­γούσε επί δεκα­ε­τίες όχι μόνο ως έκφραση τιμής, αγάπης και κοι­νω­νι­κής ανα­γνώ­ρι­σης, αλλά και ως μέσο οικο­νο­μι­κής ενί­σχυ­σης της Μονής.

Στα παλαιό­τερα χρόνια, μάλιστα, η Παναγία Σπη­λιανή είχε καθο­ρι­στικό ρόλο στην κοι­νω­νική και οικο­νο­μική ζωή του νησιού, ακόμη και στη λει­τουρ­γία των σχο­λείων, γεγονός που καθι­στούσε ιδιαί­τερα σημα­ντική τη συγκέ­ντρωση χρη­μά­των μέσω του εθίμου. Η «κούππα» παρα­μέ­νει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο χαρα­κτη­ρι­στικά έθιμα της Νισύρου, συν­δέ­ο­ντας την πίστη με τη μνήμη, την οικο­γέ­νεια, τον έρωτα και τη συλ­λο­γική προ­σφορά. Ένα έθιμο που, όπως επι­ση­μαί­νει και ο δήμαρ­χος Νισύρου, «εξα­κο­λου­θεί να τηρεί­ται με ξεχω­ρι­στή ευλά­βεια και απο­τε­λεί πολύ­τιμο κομμάτι της πολι­τι­στι­κής ταυ­τό­τη­τας του νησιού».

Η προ­ε­τοι­μα­σία και η προ­σφορά του φαγητού

Στα παρα­δο­σιακά πανη­γύ­ρια το φαγητό δεν απο­τε­λεί απλώς συνο­δευ­τικό του γλε­ντιού. Η προ­ε­τοι­μα­σία και η προ­σφορά του έχουν κοι­νω­νική σημασία. Κάτοι­κοι και εθε­λο­ντές εργά­ζο­νται πολλές φορές από την προη­γού­μενη ημέρα για την προ­ε­τοι­μα­σία των εδε­σμά­των. Μεγάλα καζάνια, τοπικές συντα­γές και προ­ϊ­ό­ντα του τόπου γίνο­νται μέρος μιας συλ­λο­γι­κής δια­δι­κα­σίας. Οι συντα­γές δια­φέ­ρουν από νησί σε νησί, όπως δια­φο­ρε­τι­κοί είναι οι χοροί, οι μου­σι­κές και ο τρόπος οργά­νω­σης κάθε πανη­γυ­ριού. Το κοινό στοι­χείο, όμως, παρα­μέ­νει το μοί­ρα­σμα.

Από τη λύρα και το λαούτο μέχρι το ξημέ­ρωμα

Η μουσική απο­τε­λεί έναν από τους ισχυ­ρό­τε­ρους φορείς της δωδε­κα­νη­σια­κής παρά­δο­σης. Λύρα, λαούτο και άλλα όργανα, ανάλογα με το νησί, συνο­δεύ­ουν τρα­γού­δια και χορούς που έχουν περάσει από γενιά σε γενιά. Στα αυθε­ντικά πανη­γύ­ρια ο χορός δεν απο­τε­λεί θέαμα για τους επι­σκέ­πτες. Είναι συμ­με­τοχή. Οι μεγα­λύ­τε­ροι μετα­φέ­ρουν στους νεό­τε­ρους βήματα, τρα­γού­δια και έναν ολό­κληρο τρόπο συμπε­ρι­φο­ράς μέσα στο γλέντι.

Και όταν το πανη­γύρι κρατά μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες, επα­να­λαμ­βά­νε­ται μια εικόνα που συνα­ντά­ται στα νησιά του Αιγαίου εδώ και πολλές δεκα­ε­τίες. Τα πανη­γύ­ρια των Δωδε­κα­νή­σων έχουν ανα­πό­φευ­κτα αλλάξει. Ο του­ρι­σμός, οι σύγ­χρο­νες μορφές δια­σκέ­δα­σης και οι δια­φο­ρε­τι­κοί ρυθμοί ζωής έχουν επη­ρε­ά­σει τον τρόπο διορ­γά­νω­σής τους.

Ωστόσο, πίσω από τα μεγά­φωνα, τα φώτα και τα πολυ­πλη­θέ­στερα καλο­και­ρινά γλέντια παρα­μέ­νει ένας πολύ παλιό­τε­ρος πυρήνας: η ανάγκη της κοι­νό­τη­τας να συνα­ντη­θεί. Γι’ αυτό και ο Δεκα­πε­νταύ­γου­στος στα Δωδε­κά­νησα εξα­κο­λου­θεί να είναι κάτι περισ­σό­τερο από μία ημε­ρο­μη­νία στο εορ­το­λό­γιο.

Είναι η επι­στροφή του ξενι­τε­μέ­νου, το άναμμα του κεριού στο εκκλη­σάκι, το οικο­γε­νειακό τραπέζι, η μουσική στην πλατεία, ο πρώτος χορός και το γλέντι που μπορεί να φτάσει μέχρι το ξημέ­ρωμα. Είναι, τελικά, μία από εκείνες τις στιγμές του χρόνου κατά τις οποίες τα νησιά θυμού­νται, μέσα από τους ανθρώ­πους τους, ποια είναι.

Πηγή: protothema.gr