Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή ξεγυμνώνει την Ευρώπη

Οι εξε­λί­ξεις στη Μέση Ανατολή λει­τουρ­γούν συχνά ως καθρέ­φτης των διεθνών ισορ­ρο­πιών. Στη σημε­ρινή συγκυ­ρία, όμως, λει­τουρ­γούν και ως καθρέ­φτης της ίδιας της Ευρώπης. Ο πόλεμος και η ένταση που εκδη­λώ­θη­καν μετά τα πλήγ­ματα των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών και του Ισραήλ στο Ιράν δεν απο­κά­λυ­ψαν μόνο την επι­κιν­δυ­νό­τητα της κατά­στα­σης στην περιοχή· απο­κά­λυ­ψαν και τη βαθιά αμη­χα­νία της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης. Για αρκετές ώρες μετά τα γεγο­νότα, δεν υπήρξε καμία ενιαία και σαφής αντί­δραση από την ηγεσία των ευρω­παϊ­κών θεσμών. Οι πρώτες δημό­σιες τοπο­θε­τή­σεις προ­ήλ­θαν από μεμο­νω­μέ­νους ηγέτες κρατών και όχι από τα ίδια τα κεντρικά όργανα της Ένωσης.

Το γεγονός αυτό δεν είναι απλώς μια επι­κοι­νω­νιακή αδυ­να­μία. Απο­κα­λύ­πτει μια βαθύ­τερη πολι­τική πραγ­μα­τι­κό­τητα: την έλλειψη κοινής στρα­τη­γι­κής και ενιαίας φωνής σε ζητή­ματα εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής και ασφά­λειας. Σε μια εποχή όπου οι γεω­πο­λι­τι­κές εντά­σεις αυξά­νο­νται και η διεθνής τάξη γίνεται ολοένα πιο ασταθής, η Ευρώπη εμφα­νί­ζε­ται περισ­σό­τερο ως παρα­τη­ρη­τής παρά ως ενεργός παρά­γο­ντας.

Η εικόνα αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής όταν εξε­τά­σει κανείς τις αντι­δρά­σεις σε ζητή­ματα άμεσου ευρω­παϊ­κού ενδια­φέ­ρο­ντος. Η συζή­τηση γύρω από την πιθανή στρα­τιω­τική στήριξη προς την Κύπρο –ένα κράτος μέλος της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης που βρί­σκε­ται σε μια γεω­πο­λι­τικά ευαί­σθητη περιοχή– δεν προ­έ­κυψε ως συλ­λο­γική ευρω­παϊκή πρω­το­βου­λία. Αντί­θετα, προ­έ­κυψε μέσα από απο­σπα­σμα­τι­κές κινή­σεις μεμο­νω­μέ­νων χωρών. Το γεγονός αυτό ανα­δει­κνύει τα όρια της ευρω­παϊ­κής ολο­κλή­ρω­σης στον τομέα της άμυνας και της κοινής ασφά­λειας.

Η Ευρω­παϊκή Ένωση δημιουρ­γή­θηκε με ένα μεγάλο πολι­τικό όραμα. Οι ιδρυτές της, μετά τον όλεθρο δύο παγκο­σμίων πολέμων, επι­δί­ω­ξαν να οικο­δο­μή­σουν έναν χώρο συνερ­γα­σίας, στα­θε­ρό­τη­τας και πολι­τι­κής ισχύος. Στόχος τους δεν ήταν απλώς μια οικο­νο­μική αγορά, αλλά μια πολι­τική κοι­νό­τητα ικανή να παρεμ­βαί­νει και να επη­ρε­ά­ζει τις διε­θνείς εξε­λί­ξεις. Σήμερα, ωστόσο, η πραγ­μα­τι­κό­τητα δείχνει συχνά μια δια­φο­ρε­τική εικόνα.

Η ευρω­παϊκή ηγεσία κατη­γο­ρεί­ται όλο και συχνό­τερα ότι λει­τουρ­γεί περισ­σό­τερο ως δια­χει­ρι­στι­κός μηχα­νι­σμός παρά ως πολι­τική δύναμη με στρα­τη­γικό προ­σα­να­το­λι­σμό. Σε κρί­σι­μες στιγμές, όπου απαι­τεί­ται ταχύ­τητα, ενότητα και καθαρή πολι­τική κατεύ­θυνση, οι ευρω­παϊ­κοί θεσμοί εμφα­νί­ζο­νται διστα­κτι­κοί ή καθυ­στε­ρη­μέ­νοι. Η δια­δι­κα­σία λήψης απο­φά­σεων παρα­μέ­νει αργή, ενώ τα δια­φο­ρε­τικά συμ­φέ­ρο­ντα των κρατών-μελών συχνά παρα­λύ­ουν την κοινή δράση.

Η κρίση στη Μέση Ανατολή ανα­δει­κνύει αυτή την αδυ­να­μία με τον πιο έντονο τρόπο. Την ώρα που άλλες μεγάλες δυνά­μεις δια­μορ­φώ­νουν τις εξε­λί­ξεις, η Ευρώπη μοιάζει να ακο­λου­θεί τις εξε­λί­ξεις αντί να τις επη­ρε­ά­ζει. Η απουσία μιας ισχυρής και ενιαίας φωνής μειώνει το πολι­τικό της βάρος και περιο­ρί­ζει την ικα­νό­τητά της να δια­δρα­μα­τί­σει ρόλο στα­θε­ρο­ποι­η­τι­κού παρά­γο­ντα.

Αν η Ευρω­παϊκή Ένωση θέλει να παρα­μεί­νει σημα­ντι­κός παγκό­σμιος παίκτης, θα πρέπει να επα­νε­ξε­τά­σει τον τρόπο με τον οποίο λει­τουρ­γεί σε ζητή­ματα εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής και ασφά­λειας. Δια­φο­ρε­τικά, κάθε νέα διεθνής κρίση θα συνε­χί­σει να απο­κα­λύ­πτει την ίδια πραγ­μα­τι­κό­τητα, μια Ευρώπη που δια­θέ­τει τερά­στια οικο­νο­μική ισχύ, αλλά περιο­ρι­σμένη πολι­τική και γεω­στρα­τη­γική παρου­σία. Και τότε το ερώτημα θα γίνεται ολοένα πιο πιε­στικό: μπορεί η Ευρώπη να λει­τουρ­γή­σει πραγ­μα­τικά ως ενιαία δύναμη ή θα παρα­μεί­νει μια ένωση κρατών που αντι­δρούν ξεχω­ρι­στά σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα;