Ανήλικοι στη φυλακή χωρίς φίλτρα πρόληψης

Η είδηση έπεσε σαν βόμβα: ένας 17χρονος νεκρός από τα χέρια ενός 16χρονου στις Σέρρες. Οι κάμερες συνω­στί­ζο­νται στα δικα­στή­ρια και οι δημο­σιο­γρά­φοι αγω­νί­ζο­νται να απο­σπά­σουν δηλώ­σεις από γονείς και φίλους. Ο 16χρονος απο­λο­γεί­ται και φυγα­δεύ­ε­ται από την πίσω πόρτα του Δικα­στι­κού Μεγάρου. Κρί­νε­ται προ­φυ­λα­κι­στέος.

Αν ακο­λου­θή­σει τον δρόμο άλλων υπο­θέ­σεων με πρω­τα­γω­νι­στές ανη­λί­κους, η είδηση θα κατα­να­λω­θεί, πιθανόν θα «κιτρι­νί­σει» σε τηλε­δι­κα­στή­ρια και έπειτα θα ξεχα­στεί, αφή­νο­ντας να αιω­ρεί­ται ανα­πά­ντητο ένα καίριο ερώτημα: Γιατί το σύστημα απέτυχε για άλλη μια φορά να προ­λά­βει το βίαιο συμβάν και αν είναι πραγ­μα­τικά απο­τε­λε­σμα­τική η φυλά­κιση ενός ανη­λί­κου.

H  ακτι­νο­γρα­φία της παι­δι­κής παρα­βα­τι­κό­τη­τας – Ο φάκελος της ΕΛ.ΑΣ.

Σε μια προ­σπά­θεια να φωτίσει αυτές τις πτυχές, η «Κ» φέρνει στο προ­σκή­νιο πρό­σφατη υπόθεση, μιας επίσης 16χρονης, η οποία για προ­σω­πι­κές δια­φο­ρές επι­τέ­θηκε με μαχαίρι σε νεαρή κοπέλα –που μόλις είχε ενη­λι­κιω­θεί– προ­κα­λώ­ντας της σοβαρό τραυ­μα­τι­σμό, που παρα­λίγο να οδη­γή­σει στον θάνατό της. Η ανήλικη κατη­γο­ρή­θηκε για από­πειρα ανθρω­πο­κτο­νίας με πρόθεση και όπως ο ανή­λι­κος από τις Σέρρες, προ­φυ­λα­κί­στηκε.

Η Σοφία Μαρ­τι­νάκη, επί­κουρη καθη­γή­τρια Κλι­νι­κής Κοι­νω­νι­κής Εργα­σίας στο Πανε­πι­στή­μιο Δυτικής Αττικής, και η Αφρο­δίτη Μαλ­λού­χου, επι­με­λή­τρια ανη­λί­κων και μετα­δι­δα­κτο­ρική ερευ­νή­τρια στο ίδιο πανε­πι­στή­μιο, μελέ­τη­σαν σε βάθος την παρα­πάνω υπόθεση στο πλαίσιο της ερευ­νη­τι­κής τους δρα­στη­ριό­τη­τας.

Μιλή­σαμε μαζί τους για να κατα­λά­βουμε ποια είναι τα κενά του συστή­μα­τος παι­δι­κής προ­στα­σίας.

Συλ­λή­ψεις ανη­λί­κων για ξυλο­δαρμό και όπλα σε Πάτρα και Πύργο

Το προφίλ

Η 16χρονη μεγά­λωσε σε δυσλει­τουρ­γικό οικο­γε­νειακό περι­βάλ­λον. Σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες της «Κ», είχε γίνει «βαλι­τσάκι» μεταξύ των δύο γονέων, οι οποίοι βίωναν ένα συγκρου­σιακό δια­ζύ­γιο και ο καθένας τους προ­σπα­θούσε να δελε­ά­σει το παιδί με δια­φο­ρε­τι­κούς τρόπους ώστε να πάρει το μέρος του στις δικα­στι­κές διε­νέ­ξεις που έχουν.

Η ανήλικη παρου­σί­ασε μαθη­σια­κές δυσκο­λίες και φέρεται να επέ­δειξε αντι­δρα­στική συμπε­ρι­φορά στο σχολείο, με απο­τέ­λε­σμα να της επι­βλη­θούν ποινές, όπως απο­βο­λές, και στο τέλος και να μην κατα­φέ­ρει να περάσει τις τάξεις του γυμνα­σίου. Απο­κομ­μένη από σχολικό και οικο­γε­νειακό περι­βάλ­λον, συνήψε σχέση με ένα νεαρό ενήλικα, ο οποίος μάλιστα είχε βρεθεί αντι­μέ­τω­πος με την ποινική Δικαιο­σύνη.

Αγιος Παντε­λε­ή­μο­νας: Συνε­λή­φθη­σαν τέσσερα κορί­τσια για ξυλο­δαρμό 15χρονης

Αδυ­να­μία αντα­πό­κρι­σης

Ακόμη και όταν υπάρχει πρόθεση έγκαι­ρης παρέμ­βα­σης, πολλές δομές, όπως σχολεία, κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες, θερα­πευ­τικά πλαίσια, δεν έχουν το προ­σω­πικό για να αντα­πο­κρι­θούν.

Αφρο­δίτη Μαλ­λού­χου, Επι­με­λή­τρια ανη­λί­κων

Καμία από τις παρα­πάνω συμπε­ρι­φο­ρές δεν φαί­νε­ται να κινη­το­ποί­ησε το σχολείο ή την οικο­γέ­νεια να προβεί σε κάποια παρέμ­βαση ή πρω­το­βου­λία η οποία θα υπο­στή­ριζε ψυχο­λο­γικά την ανήλικη, ώστε να μην οδη­γη­θεί στη βίαιη πράξη.

Βία ανη­λί­κων: Τι οπλίζει το χέρι των 14xρονων

«Παιδιά που μεγα­λώ­νουν σε δύσκολα ή δυσλει­τουρ­γικά οικο­γε­νειακά περι­βάλ­λο­ντα εμφα­νί­ζουν συχνά από πολύ μικρή ηλικία δυσκο­λίες συμπε­ρι­φο­ράς και ένταξης σε κοι­νω­νικά πλαίσια – ήδη από το νηπια­γω­γείο ή το δημο­τικό. Στη συγκε­κρι­μένη περί­πτωση που εξε­τά­ζουμε, αυτές οι ενδεί­ξεις πιθανόν αγνο­ή­θη­καν. Χρειά­ζε­ται στενή συνερ­γα­σία εκπαι­δευ­τι­κών και οικο­γέ­νειας, καθώς και έγκαιρη παρα­πο­μπή για αξιο­λό­γηση, ειδικά όταν εκδη­λώ­νε­ται έντονος θυμός», τόνισε η κ. Μαλ­λού­χου.

Επι­σή­μανε, ωστόσο, ένα κρίσιμο εμπόδιο: την υπο­στε­λέ­χωση. «Ακόμη και όταν υπάρχει πρόθεση έγκαι­ρης παρέμ­βα­σης, πολλές δομές, όπως σχολεία, κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες, υπη­ρε­σίες επι­με­λη­τών ανη­λί­κων, θερα­πευ­τικά πλαίσια, δεν έχουν το προ­σω­πικό για να αντα­πο­κρι­θούν».

Εθνική Στρα­τη­γική για τη βία των ανη­λί­κων: Ποια μέτρα προ­χω­ρούν και τι έχει μείνει πίσω

Στην περί­πτωση του αγοριού στις Σέρρες, το «Χαμό­γελο του Παιδιού» με ανα­κοί­νωσή του γνω­στο­ποί­ησε πως ήδη από το 2022 είχε μετα­βι­βά­σει στις Αρχές αναφορά ότι ο 16χρονος και τα αδέλφια του ζούσαν σε άθλιες συν­θή­κες. Την ίδια στιγμή, ο ανή­λι­κος ήταν μέχρι πρό­σφατα υπό την επί­βλεψη επι­με­λή­τριας ανη­λί­κων έπειτα από σύλληψή του για κατοχή μικρο­πο­σό­τη­τας ναρ­κω­τι­κών.

«Μόνο ένας επι­με­λη­τής, τι να κάνει;», διε­ρω­τή­θηκε η κ. Μαλ­λού­χου, που πλην του προ­βλή­μα­τος της έλλει­ψης προ­σω­πι­κού, επι­σή­μανε πως πρέπει να υπάρχει δια­σύν­δεση υπη­ρε­σιών – κοι­νω­νι­κών υπη­ρε­σιών και σχο­λείου, καθώς και μια ολι­στική υπο­στή­ριξη τόσο του παιδιού, όσο και της οικο­γέ­νειάς του, μια «συνο­λική πλαι­σί­ωση» ώστε να απο­φευ­χθεί το χει­ρό­τερο.

Βία ανη­λί­κων: Τι οπλίζει το χέρι των 14xρονων

«Οχι ξανά εκεί»

Αν ωστόσο η βίαιη πράξη δεν προ­λη­φθεί, τι γίνεται με το παιδί-δράστη; Η 16χρονη είχε προ­φυ­λα­κι­στεί μέχρι να εκδι­κα­στεί η υπόθεσή της. Υστερα από έξι μήνες στη φυλακή, η ίδια παρα­κά­λεσε: «Μη με στεί­λετε ξανά εκεί. Είναι κόλαση». Καθώς η Ελλάδα δεν δια­θέ­τει ειδικά κατα­στή­ματα κρά­τη­σης για ανήλικα κορί­τσια, το παιδί οδη­γή­θηκε σε φυλακές ενή­λι­κων γυναι­κών. Η φωνή της έτρεμε καθώς ανα­φε­ρό­ταν στους καθη­με­ρι­νούς κιν­δύ­νους τους οποίους κατήγ­γειλε ότι αντι­με­τώ­πισε και οι οποίοι οδή­γη­σαν το οικο­γε­νειακό της περι­βάλ­λον να ζητήσει να προ­αυ­λί­ζε­ται μόνη της, προ­κει­μέ­νου να προ­στα­τευ­θεί.

Τα λόγια της ανή­λι­κης φωτί­ζουν ένα ευρύ­τερο, βαθύ κοι­νω­νικό ζήτημα: είναι η φυλακή κατάλ­λη­λος χώρος για ένα παιδί; Οσοι γνω­ρί­ζουν το πεδίο απα­ντούν κατη­γο­ρη­μα­τικά «όχι».

Εκτός λύσης οι γονείς

Οι γονείς σπάνια εντάσ­σο­νται στο πλαίσιο της λύσης, ώστε να υπο­στη­ρι­χθούν από

κοι­νω­νι­κούς λει­τουρ­γούς και ψυχο­λό­γους και να πλαι­σιώ­σουν δια­φο­ρε­τικά το παιδί τους στο μέλλον.

Σοφία Μαρ­τι­νάκη

Επί­κουρη καθη­γή­τρια Κλι­νι­κής Κοι­νω­νι­κής Εργα­σίας

«Τα κατα­στή­ματα κρά­τη­σης δεν απο­τε­λούν περι­βάλ­λον για ένα δεκα­ε­ξά­χρονο παιδί. Δεν είναι ένας χώρος που μπορεί να ευνο­ή­σει την εξέλιξή του, ούτε να υπη­ρε­τή­σει τον σκοπό του σωφρο­νι­σμού. Δεν υπάρχει τίποτα θερα­πευ­τικό σε αυτό», υπο­γράμ­μισε η Σοφία Μαρ­τι­νάκη, επί­κουρη καθη­γή­τρια Κλι­νι­κής Κοι­νω­νι­κής Εργα­σίας, επι­ση­μαί­νο­ντας πως η ανήλικη έχει ανάγκη από ουσια­στική ψυχο­θε­ρα­πευ­τική στήριξη και όχι από ένα τιμω­ρη­τικό περι­βάλ­λον.

Στο ίδιο πνεύμα κινεί­ται και η τοπο­θέ­τηση της Αφρο­δί­της Μαλ­λού­χου, επι­με­λή­τριας ανη­λί­κων και κοι­νω­νι­κής λει­τουρ­γού η οποία διε­ρω­τή­θηκε ποιο είναι το όφελος –για το παιδί αλλά και για την κοι­νω­νία– εάν το στεί­λουμε στη φυλακή και τελικά εξέλθει σκλη­ρό­τερο, επειδή θα έχει υποστεί βία και κακο­ποί­ηση. «Ετσι το πρό­βλημα δεν λύνεται, αλλά πολ­λα­πλα­σιά­ζε­ται. Οι φυλακές δεν είναι χώροι για παιδιά».

«Η βία των εφήβων δεν είναι πεπρω­μένο»

Σημειώ­νε­ται ότι το Ειδικό Αγρο­τικό Σωφρο­νι­στικό Κατά­στημα Νέων στην Κασ­σα­βέ­τεια έχει ξεπε­ρά­σει τη δυνα­μική του. Στην Εθνική Στρα­τη­γική για την Πρόληψη της Βίας και την Αντι­με­τώ­πιση της Παρα­βα­τι­κό­τη­τας Ανη­λί­κων προ­βλέ­πε­ται η μετε­γκα­τά­σταση των ανή­λι­κων κρα­του­μέ­νων τόσο από το συγκε­κρι­μένο κατά­στημα όσο και από τα ειδικά σωφρο­νι­στικά κατα­στή­ματα νέων Βόλου και Αυλώνα σε κατάλ­λη­λες δομές, ωστόσο το μέτρο δεν έχει εφαρ­μο­στεί.

Η κατά­ληξη

Επειτα από μια ιδιαί­τερα απαι­τη­τική και πολύωρη ακρο­α­μα­τική δια­δι­κα­σία, το δικα­στή­ριο απο­φά­σισε τελικά τη μετα­φορά της 16χρονης σε ίδρυμα παι­δι­κής προ­στα­σίας μέχρι την εκδί­καση της έφεσης. Παράλ­ληλα, της επι­βλή­θη­καν ανα­μορ­φω­τικά μέτρα, όπως η ανάθεση επι­μέ­λειας στην Υπη­ρε­σία Επι­με­λη­τών Ανη­λί­κων, η υπο­χρε­ω­τική συμ­με­τοχή σε ψυχο­θε­ρα­πευ­τικό πρό­γραμμα και η απα­γό­ρευση προ­σέγ­γι­σης της παθού­σας.

Σύμφωνα με τις δύο ειδι­κούς, η στιγμή της δικα­στι­κής κρίσης σε υπο­θέ­σεις ανη­λί­κων είναι πάντα ιδιαί­τερα δύσκολη και καθο­ρι­στική. Οπως επι­ση­μαί­νουν, η συγκε­κρι­μένη απόφαση φαί­νε­ται να ελήφθη πραγ­μα­τικά με γνώμονα το «βέλ­τι­στο συμ­φέ­ρον του παιδιού», επι­χει­ρώ­ντας παράλ­ληλα να δια­σφα­λι­στούν η προ­στα­σία και η ψυχική απο­κα­τά­σταση του θύματος. «Το δικα­στή­ριο καλεί­ται να ισορ­ρο­πή­σει ανάμεσα στην ανάγκη δικαί­ω­σης ενός ανθρώ­που που βίωσε ένα τραυ­μα­τικό και εν δυνάμει θανα­τη­φόρο συμβάν και στην αποφυγή μιας τιμω­ρίας που θα κατα­στρέ­ψει την υπό­λοιπη ζωή ενός ανη­λί­κου», τονί­ζουν.

Κατά τις ίδιες, ωστόσο, η υπόθεση αυτή ανα­δει­κνύει την απουσία κατάλ­λη­λων δομών για ανή­λι­κους παρα­βά­τες και ενός συστή­μα­τος δικαιο­σύ­νης που να συν­δυά­ζει ασφά­λεια, παι­δα­γω­γική ευθύνη και πραγ­μα­τική απο­κα­τά­σταση.

Οπως τόνισαν, θα έπρεπε να υπάρ­χουν εξει­δι­κευ­μέ­νοι χώροι φιλο­ξε­νίας και υπο­στή­ρι­ξης παρα­βα­τι­κών παιδιών, μια ανάγκη που δεν μπορούν να καλύ­ψουν τα υπάρ­χο­ντα ιδρύ­ματα παι­δι­κής προ­στα­σίας. Η Ελλάδα δεν δια­θέ­τει ακόμη τέτοιους. Η κ. Μαλ­λού­χου υπεν­θύ­μισε ότι οι Μονάδες Μέρι­μνας Νέων, που θα μπο­ρού­σαν να προ­σφέ­ρουν αυτήν την εξα­το­μι­κευ­μένη και επι­στη­μο­νικά τεκ­μη­ριω­μένη φρο­ντίδα, έμειναν δυστυ­χώς μόνο σε νομο­θε­τική πρό­βλεψη, χωρίς ποτέ να υλο­ποι­η­θούν. Στην περί­πτωση όμως αυτή ανα­δει­κνύ­ε­ται και μία ακόμη έλλειψη: η απουσία μέρι­μνας και για την υπο­στή­ριξη και αλλαγή συμπε­ρι­φο­ράς των γονέων. Στους γονείς της 16χρονης δεν επι­βλή­θηκε τίποτα ως απο­τέ­λε­σμα της δικα­στι­κής δια­δι­κα­σίας. Η κ. Μαρ­τι­νάκη περιέ­γραψε πως «οι γονείς σπάνια εντάσ­σο­νται στο πλαίσιο της λύσης, ώστε να υπο­στη­ρι­χθούν από κοι­νω­νι­κούς λει­τουρ­γούς και ψυχο­λό­γους και να πλαι­σιώ­σουν δια­φο­ρε­τικά το παιδί τους στο μέλλον». Τόνισε μάλιστα ότι η ψυχο­λο­γική υπο­στή­ριξη δεν πρέπει να αφορά μόνο τον ανήλικο δράστη ή το θύμα, αλλά και τα αδέλφια και των δύο πλευρών, τα οποία συχνά βιώνουν σιωπηλά τραύμα και πίεση.

«Κανένα παιδί χαμένο»

Μπροστά στο ερώτημα αν μπορεί πραγ­μα­τικά να υπάρξει ελπίδα για παιδιά που εκδη­λώ­νουν τόσο ακραίες και βίαιες συμπε­ρι­φο­ρές, η απά­ντηση της Αφρο­δί­της Μαλ­λού­χου είναι άμεση και κατη­γο­ρη­μα­τική: «Κανένα παιδί δεν είναι χαμένη υπόθεση, εφόσον υπάρξει ειλι­κρι­νής προ­σπά­θεια από όλους όσοι το περι­βάλ­λουν –γονείς, σχολείο, κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες– χωρίς επι­κρι­τική διάθεση και χωρίς εύκολες κατα­δί­κες. Πίσω από κάθε παρα­βα­τική πράξη υπάρχει μια ιστορία, ένα βίωμα, μια κραυγή που ζητάει να ακου­στεί. Χρειά­ζε­ται να ανοί­ξουμε πραγ­μα­τικά τα αυτιά –και την καρδιά μας– για να ακού­σουμε τι προ­σπα­θούν τα παιδιά να μας πουν».

Πηγή: kathimerini.gr