Οι Παναγίες της Δωδεκανήσου: Θαυματουργές με δεκάδες προσωνύμια!

Ο Αύγου­στος είναι ο μήνας των δια­κο­πών και της Πανα­γιάς! Η Κοίμηση της Θεο­τό­κου απο­τε­λεί μία από τις μεγα­λύ­τε­ρες γιορτές της Χρι­στια­νο­σύ­νης στην Ελλάδα, γιορ­τά­ζε­ται από τη μία άκρη ως την άλλη με λαμπρό­τητα και ευλά­βεια, είναι το λεγό­μενο Πάσχα του καλο­και­ριού και τα νησιά μας έχουν την τιμη­τική τους.

Ο εορ­τα­σμός της Πανα­γιάς στα Δωδε­κά­νησα είναι ξεχω­ρι­στός, με πανη­γύ­ρια σε όλα τα νησιά και σε όλα τα χωριά. Τα περισ­σό­τερα εξ αυτών έχουν τα δικά τους έθιμα, που κρατούν από γενιά σε γενιά και τα κάνουν ξεχω­ρι­στά. Λιτα­νείες με θρη­σκευ­τική ευλά­βεια και βυζα­ντινή μεγα­λο­πρέ­πεια, παρα­δο­σιακά πανη­γύ­ρια και ειδικά φαγητά.

Χιλιά­δες πιστών με την ψυχή γεμάτη ελπίδα και κατά­νυξη, προ­στρέ­χουν στα αμέ­τρητα προ­σκυ­νή­ματα, όπου λιτα­νεύ­ο­νται οι θαυ­μα­τουρ­γές εικόνες της Πανα­γίας για να μαρ­τυ­ρή­σουν την πίστη τους στο πρόσωπό Της και να την ικε­τέ­ψουν να μεσο­λα­βή­σει στον Υιό Της για τη σωτηρία της ψυχής τους, αφού, σύμφωνα με τη θρη­σκευ­τική παρά­δοση, η Παναγία λίγο πριν τη μετά­στασή Της στους Ουρα­νούς υπο­σχέ­θηκε ότι δεν θα στα­μα­τή­σει να φρο­ντί­ζει για όλον τον κόσμο και θα γίνει η «μεσί­τρια» στον Υιό Της για τη σωτηρία της ανθρω­πό­τη­τας.

Αυτή η ιδιαί­τερη λατρεία που έχει ο ελλη­νι­κός λαός για την Παναγία φαί­νε­ται και από τα εκα­το­ντά­δες προ­σω­νύ­μια που της έχουν απο­δώ­σει, αλλά και από τα ανα­ρίθ­μητα προ­σκυ­νή­ματα ανά την επι­κρά­τεια. Εντυ­πω­σια­κές εκκλη­σίες δεσπό­ζουν σε περί­ο­πτη θέση πάνω από γρα­φι­κούς νησιώ­τι­κους οικι­σμούς, ενώ άλλες ατε­νί­ζουν το βαθύ μπλε της θάλασ­σας και στέκουν μεγα­λό­πρε­πες σε σημεία με θέα που κόβει την ανάσα.

Ξεχω­ρι­στές εκκλη­σίες, αφιε­ρω­μέ­νες στην Παναγία, με νησιώ­τικο αέρα από τους Λειψούς ως την Κάσο και από το Καστελ­λό­ριζο ως την Πάτμο! Άλλες μεγα­λο­πρε­πείς και άλλες ταπει­νές και ήσυχες είναι χτι­σμέ­νες μέσα σε βράχους, σε σπήλαια, σε δύσβατα υψώματα. Στους τοίχους τους πολύ­τι­μοι θησαυ­ροί και στις εικόνες τους οι ελπίδες χιλιά­δων πιστών. Κι όλες έχουν ένα θαύμα να σου αφη­γη­θούν.

Οι Πανα­γίες της Δωδε­κα­νή­σου

Σημεία ανα­φο­ράς στη Ρόδο, για τον εορ­τα­σμό της Πανα­γίας, είναι η Ιαλυσός και η Κρε­μα­στή. Το μεγα­λύ­τερο πανη­γύρι είναι αυτό της Πανα­γίας Καθο­λι­κής της Κρε­μα­στής, γιορ­τά­ζει στις 23 Αυγού­στου (στα εννιά­μερα της Πανα­γίας) το οποίο διαρκεί δύο εβδο­μά­δες (παράλ­ληλα με την Έκθεση Χει­ρο­τε­χνίας που λει­τουρ­γεί και έκθεση παρα­δο­σια­κών προ­ϊ­ό­ντων εδώ και δεκα­ε­τίες) και είναι το πανη­γύρι με τη μεγα­λύ­τερη συμ­με­τοχή κόσμου σε όλα τα Δωδε­κά­νησα. Η θαυ­μα­τουργή εικόνα της Πανα­γιάς στην Κρε­μα­στή, η οποία χρο­νο­λο­γεί­ται από τον 15ο αιώνα, είναι ζωγρα­φι­σμένη επάνω σε ξύλο σχή­μα­τος ημι­κυ­κλι­κού. Η εικόνα παρι­στά­νει τη Θεοτόκο να έχει στην αγκαλιά Της τον Χριστό, ο οποίος ευλογεί τους πιστούς. Δεξιά και αρι­στερά στέ­κο­νται άγγελοι που υπο­κλί­νο­νται ευλα­βικά.

Στην Ιαλυσό επίσης συγκε­ντρώ­νε­ται πλήθος κόσμου για τις θρη­σκευ­τι­κές εκδη­λώ­σεις και την περι­φορά του Επι­τα­φίου της Πανα­γίας.

Ο εορ­τα­σμός της Κοί­μη­σης της Θεο­τό­κου εορ­τά­ζε­ται επίσης στη Λίνδο, στον Εμπωνα, στα Αφάντου, στο Βάτι, στη Σάλακο, στην Ίστριο, στο Ασκλη­πιειό, και σε πολλά εξω­κλή­σια και ναούς του νησιού. Στο Ασκλη­πιειό της Ρόδου ο ναός Κοι­μή­σεως της Θεο­τό­κου είναι του 11ου αιώνα. Στη Μεσα­να­γρό η Κοίμηση της Θεο­τό­κου ανε­γέρ­θηκε αρχές του 13ου αιώνα και εκτός από τις αγιο­γρα­φίες δια­σώ­ζε­ται μεγάλη μαρ­μά­ρινη παλαιο­χρι­στια­νική κολυ­μπή­θρα με επι­γραφή. Στην Κοιλάδα των Πετα­λού­δων η Παναγία η Καλό­πε­τρα υπάρχει από το 1489. Στη Λίνδο η εκκλη­σία της Πανα­γίας είναι του 15ου αιώνα με ενδια­φέ­ρου­σες αγιο­γρα­φίες, έργα του ζωγρά­φου Γρηγόρη, από τη Σύμη στα 1779, όπως ανα­φέ­ρει η επι­γραφή πάνω από την πόρτα. Στο Σκιάδι, είναι η Μονή της Πανα­γίας Σκια­δενή, η οποία πανη­γυ­ρί­ζει 8 Σεπτεμ­βρίου. Η Παναγία Φανε­ρω­μένη. Λέγεται και Λου­βια­ρί­τισσα επειδή στα κελιά της έμεναν οι λου­βιά­ρη­δες (λεπροί) του νησιού.

Στη Νίσυρο, γιορ­τά­ζει η Παναγιά η Σπη­λιανή ένα από τα πιο γνωστά μονα­στή­ρια που προ­σελ­κύει πλήθος κόσμου από όλα τα Δωδε­κά­νησα που δεσπό­ζει πάνω στα βράχια. Την παρα­μονή προ­σφέ­ρο­νται στους επι­σκέ­πτες ρεβίθια και πατάτες και ανήμερα κρέας με πατάτες στο γλέντι που γίνεται στην αυλή του σχο­λείου κάτω από την εκκλη­σία. Χιλιά­δες κόσμου συρ­ρέ­ουν στο νησί για να προ­σκυ­νή­σουν στη Χάρη της. Το όνομα έλαβε εξαι­τίας του φυσικού χώρου του σπη­λαίου στο οποίο βρί­σκε­ται από το 1600 μ.Χ.

Στην Αστυ­πά­λαια, εκτός από την Παναγία του Κάστρου, δεσπό­ζει επι­βλη­τική η Παναγία Πορ­τα­ΐ­τισσα. Οι εκδη­λώ­σεις στο πανη­γύρι της Πορ­τα­ΐ­τισ­σας, διαρ­κούν τρεις μέρες. Ξεκι­νούν από το βράδυ της παρα­μο­νής, μετά τον Εσπε­ρινό, στον περί­βολο της εκκλη­σίας υπό τους ήχους βιολιού και λύρας, με παρα­δο­σια­κούς χορούς.

Στην Κάρπαθο, το πανη­γύρι της Κοί­μη­σης της Θεο­τό­κου, στην Όλυμπο, είναι από τα πιο κατα­νυ­κτικά. Οι λει­τουρ­γίες είναι βαθιά συν­δε­δε­μέ­νες με το πένθος για τη Παναγία που «έφυγε». Απο­κο­ρύ­φωμα του εορ­τα­σμού είναι ο παρα­δο­σια­κός Κάτω Χορός που ξεκινά από τους άντρες σε σταθερό, αργό­συρτο βήμα και κατα­νυ­κτική διάθεση. Ακο­λου­θούν οι γυναί­κες ντυ­μέ­νες με τις εκπλη­κτι­κής ομορ­φιάς παρα­δο­σια­κές στολές τους.

Στην Ηρωική Νήσο Κάσο, πρό­κει­ται για το μεγα­λύ­τερο πανη­γύρι του νησιού. Όλα τα πατρο­πα­ρά­δοτα έθιμα τηρού­νται ευλα­βικά και δεν είναι λίγοι οι ξενι­τε­μέ­νοι Κασιώ­τες που επι­λέ­γουν αυτή τη μέρα για να επι­σκε­φθούν τον τόπο τους και να ξεφα­ντώ­σουν με λύρες και λαούτα.

Στο νησί της Πάτμου, όπου τα πάντα περι­στρέ­φο­νται γύρω από το ιστο­ρικό μονα­στήρι της Απο­κά­λυ­ψης, οι μοναχοί του τηρούν το έθιμο του επι­τα­φίου της Πανα­γίας, ένα έθιμο με βυζα­ντι­νές κατα­βο­λές, που περι­φέ­ρε­ται στα σοκάκια του νησιού σε μεγα­λο­πρεπή πομπή. Η Παναγία η Δια­σώ­ζουσα, πίσω από τη Μονή του Θεο­λό­γου, η εκκλη­σία της Πανα­γιάς του Γράβα στη Χώρα, το κάθισμα της Πανα­γίας του Απόλου στον Κάμπο, το μονα­στήρι της Πανα­γίας στο Λιβάδι, η Παναγία η Κουμάνα στη Σκάλα είναι μερικές από τις υπάρ­χου­σες στο νησί. Στην κορυφή της χερ­σο­νή­σου Γερανού δεσπό­ζει η Παναγία του Γερανού. Στις 14 Αυγού­στου τελεί­ται εσπε­ρι­νός και την επομένη γίνεται λει­τουρ­γία με λαϊκό πανη­γύρι που διαρκεί όλη τη νύχτα.

Στην Κάλυμνο, σε εκκλη­σίες και ξωκλή­σια ανα­βιώ­νουν έθιμα και παρα­δό­σεις. Η Παναγιά της Χώρας η Κεχα­ρι­τω­μένη, η Γαλα­τιανή στ’ Αργι­νώ­ντα, η Κυρά Ψιλή στον Βαθύ, η Παναγιά του Γλυκιού στο λιμάνι, η Παναγιά στους Βοθύ­νους, η Παναγιά της Τελέ­ντου, η Παναγιά στην Ψέριμο, η Μυρ­τιώ­τισσα και πολλά μικρά ξωκλή­σια θ’ ανοί­ξουν τις πύλες τους για να υπο­δε­χθούν ντό­πιους και επι­σκέ­πτες από κάθε γωνιά της Ελλάδας και του εξω­τε­ρι­κού που θα σπεύ­σουν να προ­σκυ­νή­σουν τη χάρη της Πανα­γιάς.

Στην Λέρο η Παναγία η Καβου­ριανή, κοντά στον Ξηρό­κα­μπο. Το γραφικό εκκλη­σάκι ονο­μά­ζε­ται και της Καβου­ρά­δαι­νας, διότι στη θέση που είναι, κατά την παρά­δοση, ένας ψαράς που έψαχνε για καβού­ρια βρήκε μέσα σε σχισμή την εικόνα της Πανα­γίας.

Ξεχω­ρί­ζει η Παναγία του Χάρου στους Λειψούς. Είναι η μονα­δική εικόνα της Πανα­γίας που δεν κρατά το Θείο Βρέφος, αλλά τον Εσταυ­ρω­μένο Χριστό. Όσο και αν ακού­γε­ται παρά­ξενο το όνομά Της, εδώ και εκα­το­ντά­δες χρόνια, ευλογεί το πεντά­μορφο νησί. Η Παναγία του Χάρου πήρε το όνομά της, από το γεγονός ότι ο νεκρός Χριστός στον σταυρό του μαρ­τυ­ρίου και ο Χάρος σχε­τί­ζο­νται μεταξύ τους εννοιο­λο­γικά. Το μονα­στήρι της Πανα­γίας βρί­σκε­ται ένα χιλιό­με­τρο έξω από το βασικό οικισμό των Λειψών. Τόσο το εξω­μο­νά­στηρο, όσο και η εικόνα χρο­νο­λο­γού­νται από το 1600 μ.Χ., όταν έφτασαν στο νησί δύο μοναχοί από την Πάτμο. Η Παναγία του Χάρου γιορ­τά­ζει στις 23 Αυγού­στου (εννιά­μερα της Πανα­γίας) και στους Λειψούς στή­νε­ται μεγάλο πανη­γύρι. Από το 1943 μέχρι σήμερα τη θαυ­μα­τουργή εικόνα κοσμούν τα περιώ­νυμα «κρι­νά­κια της Πανα­γίας». Τα λου­λού­δια τοπο­θε­τού­νται στην εικόνα την άνοιξη, στη συνέ­χεια ξεραί­νο­νται και στη γιορτή Της, κατα­κα­λό­καιρο, ανθί­ζουν βγά­ζο­ντας μοσχο­μυ­ρι­στά μπου­μπού­κια.

Η Παναγιά η Μυρ­τα­ριώ­τισσα στη Σύμη γιορ­τά­ζει το Δεκα­πε­νταύ­γου­στο, οπότε και λαμ­βά­νει χώρα μεγάλο πανη­γύρι.

Στην Κω η Παναγία Συντριανή συγκε­ντρώ­νει πλήθος πιστών για να προ­σκυ­νή­σουν κάθε χρόνο. Το πανέ­μορφο εκκλη­σάκι βρί­σκε­ται στην περιοχή “Κακά-Πρινάρι” κοντά στον Πλατύ Ποταμό και γιορ­τά­ζει στις 15 Αυγού­στου. Είναι ένα από τα πιο παλιά και ιστο­ρικά εξωκ­κλή­σια της πόλεως Κω.

Επίσης, η Παναγία η Γορ­γο­ε­πή­κοος βρί­σκε­ται στην πόλη της Κω. Ο κυρίως ναός χωρί­ζε­ται από το Ιερό Βήμα με ένα θαυ­μά­σιας τέχνης ξυλό­γλυ­πτο τέμπλο, ίσως του 18ου αιώνα. Στις τέσ­σε­ρις γωνίες της στέγης του ναού και στη μία της αψίδας υπάρ­χουν παλαιο­χρι­στια­νικά επι­θή­ματα από δια­χω­ρι­στικά αμφι­κιο­νί­σκων με διά­κο­σμο από σταυ­ρούς. Είναι κτι­σμένη κατά τον 15ο αιώνα.

Στη Χάλκη με λαμπρό­τητα και κατά­νυξη τιμάται η Παναγιά η Χωριανή.