Οι θαυματουργές Παναγίες της Δωδεκανήσου: Τα προσωνύμια και οι θρύλοι

-Καθολική Κρεμαστής, Παναγία Σπηλιανή, Πορταΐτισσα, Καβουριανή, Καλόπετρα,  Σκιαδενή, Μυρταριώτισσα, Χωριανή, Συντριανή, Γοργοεπήκοος, Κεχαριτωμένη γιορτάζουν το Πάσχα του καλοκαιριού

Ο Αύγουστος είναι ο μήνας της Παναγιάς. Είναι ο μήνας που ολόκληρη η Ελλάδα ζει στον ρυθμό του Δεκαπενταύγουστου, της μεγάλης γιορτής της Ορθοδοξίας, του λεγόμενου «Πάσχα του καλοκαιριού». Από κάθε γωνιά της χώρας, χιλιάδες πιστοί ανηφορίζουν προς μοναστήρια, ιστορικούς ναούς και μικρά ξωκλήσια για να προσκυνήσουν τη Χάρη της Θεοτόκου, να ανάψουν ένα κερί και να εκπληρώσουν ένα τάμα.

Στα Δωδεκάνησα, ο εορτασμός της Κοίμησης της Θεοτόκου αποκτά μια ξεχωριστή διάσταση. Κάθε νησί, κάθε χωριό, ακόμη και κάθε μικρό εκκλησάκι, διατηρεί τα δικά του μοναδικά έθιμα, που μεταφέρονται αναλλοίωτα από γενιά σε γενιά. Λιτανείες με μεγαλοπρέπεια, παραδοσιακά πανηγύρια, τοπικά εδέσματα, μουσικές, χοροί και αυθεντική νησιώτικη φιλοξενία συνθέτουν ένα σκηνικό βαθιάς πίστης αλλά και πολιτιστικής συνέχειας.

Χιλιάδες άνθρωποι, ντόπιοι και επισκέπτες, συρρέουν κάθε χρόνο στα αμέτρητα προσκυνήματα του νησιωτικού συμπλέγματος της Δωδεκανήσου για να τιμήσουν την Παναγία, να προσευχηθούν μπροστά στις θαυματουργές εικόνες της και να ζητήσουν τη βοήθειά της.

Η ιδιαίτερη σχέση του ελληνικού λαού με την Παναγία αποτυπώνεται και στα εκατοντάδες προσωνύμια που της έχουν αποδοθεί μέσα στους αιώνες. Κάθε όνομα αφηγείται και μια ιστορία, ένα θαύμα, μια τοπική παράδοση ή ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του τόπου όπου βρίσκεται το προσκύνημα. Η Παναγία Σπηλιανή, η Πορταΐτισσα, η Καβουριανή, η Καλόπετρα, η Σκιαδενή, η Μυρταριώτισσα, η Χωριανή, η Συντριανή, η Γοργοεπήκοος, η Καθολική, η Κεχαριτωμένη και τόσες ακόμη προσωνυμίες που αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας και της λαϊκής παράδοσης των Δωδεκανήσων.

Άλλοι ναοί δεσπόζουν στις κορυφές των βουνών, άλλοι είναι χτισμένοι μέσα σε σπήλαια, σε απόκρημνους βράχους ή δίπλα στη θάλασσα. Άλλοι είναι επιβλητικοί και άλλοι λιτοί, σχεδόν ασκητικοί. Όλοι όμως αποτελούν ζωντανά μνημεία πίστης, ιστορίας και πολιτισμού, φιλοξενώντας πολύτιμες εικόνες, σπάνιες αγιογραφίες και αμέτρητες ιστορίες θαυμάτων που περνούν από στόμα σε στόμα εδώ και αιώνες.

Στη Ρόδο, κορυφαία σημεία αναφοράς του Δεκαπενταύγουστου αποτελεί η Ιαλυσός και στα εννιάμερα της Παναγίας η Κρεμαστή. Το μεγαλύτερο πανηγύρι του νησιού –και ένα από τα μεγαλύτερα σε ολόκληρα τα Δωδεκάνησα– είναι εκείνο της Παναγίας Καθολικής στην Κρεμαστή, που κορυφώνεται στις 23 Αυγούστου, στα εννιάμερα της Παναγίας. Για περίπου δύο εβδομάδες η περιοχή μετατρέπεται σε κέντρο θρησκευτικών και πολιτιστικών εκδηλώσεων, καθώς παράλληλα λειτουργεί η ιστορική Έκθεση Χειροτεχνίας και Παραδοσιακών Προϊόντων, ένας θεσμός που επί δεκαετίες προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες και ανοίγει τις πύλες της την προσεχή Κυριακή.

Στον ναό φυλάσσεται η περίφημη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, έργο του 15ου αιώνα, ζωγραφισμένη πάνω σε ημικυκλικό ξύλο. Η Θεοτόκος απεικονίζεται κρατώντας στην αγκαλιά της τον Χριστό, ενώ δύο άγγελοι στέκονται δεξιά και αριστερά, υποκλινόμενοι με ευλάβεια.

Ιδιαίτερα συγκινητικός είναι ο εορτασμός στην Ιαλυσό, όπου πλήθος πιστών συμμετέχει στην ακολουθία και στην περιφορά του Επιταφίου της Παναγίας, ένα έθιμο που διατηρείται ζωντανό μέχρι σήμερα.

Η Κοίμηση της Θεοτόκου τιμάται επίσης με λαμπρότητα στη Λίνδο, στον Έμπωνα, στα Αφάντου, στο Βάτι, στη Σάλακο, στην Ίστριο, στο Ασκληπιείο και σε δεκάδες ακόμη ναούς και εξωκλήσια του νησιού.

Ανάμεσα στα σημαντικότερα προσκυνήματα ξεχωρίζουν ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Ασκληπιείο, που χρονολογείται από τον 11ο αιώνα, η εκκλησία της Παναγίας στη Μεσαναγρό των αρχών του 13ου αιώνα, όπου διασώζεται και μεγάλη παλαιοχριστιανική μαρμάρινη κολυμβήθρα, η Παναγία η Καλόπετρα στην Κοιλάδα των Πεταλούδων, που μαρτυρείται ήδη από το 1489, καθώς και ο ιστορικός ναός της Παναγίας στη Λίνδο, με τις εξαιρετικές αγιογραφίες του Συμιακού ζωγράφου Γρηγορίου του 1779.

Στο Σκιάδι δεσπόζει η ιστορική Μονή της Παναγίας Σκιαδενής, που πανηγυρίζει στις 8 Σεπτεμβρίου, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η Παναγία Φανερωμένη, γνωστή και ως Λουβιαρίτισσα, καθώς σύμφωνα με την παράδοση στα κελιά της φιλοξενούνταν οι λεπροί του νησιού.

Η Παναγιά η Μυρταριώτισσα στην Σύμη γιορτάζει το Δεκαπενταύγουστο, οπότε και λαμβάνει χώρα μεγάλο πανηγύρι.

Στην Κω η Παναγία Συντριανή συγκεντρώνει πλήθος πιστών για να προσκυνήσουν κάθε χρόνο. Το πανέμορφο εκκλησάκι βρίσκεται στην περιοχή “Κακά-Πρινάρι” κοντά στον Πλατύ Ποταμό και γιορτάζει στις 15 Αυγούστου. Είναι ένα από τα πιο παλιά και ιστορικά εξωκκλήσια της πόλεως Κω.

Επίσης, η Παναγία η Γοργοεπήκοος βρίσκεται στην πόλη της Κω. Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με ένα θαυμάσιας τέχνης ξυλόγλυπτο τέμπλο, ίσως του 18ου αιώνα. Στις τέσσερις γωνίες της στέγης του ναού και στη μία της αψίδας υπάρχουν παλαιοχριστιανικά επιθήματα από διαχωριστικά αμφικιονίσκων με διάκοσμο από σταυρούς. Είναι κτισμένη κατά τον 15ο αιώνα.

Στην Χάλκη με λαμπρότητα και κατάνυξη τιμάται η Παναγιά η Χωριανή.

Στην Λέρο η Παναγία η Καβουριανή, κοντά στον Ξηρόκαμπο. Το γραφικό εκκλησάκι ονομάζεται και της Καβουράδαινας, διότι στη θέση που είναι, κατά την παράδοση, ένας ψαράς που έψαχνε για καβούρια βρήκε μέσα σε σχισμή την εικόνα της Παναγίας

Στην Παναγία του Χάρου στους Λειψούς, μοναδική εικόνα της Παναγίας που δεν κρατά το Θείο Βρέφος, αλλά τον Εσταυρωμένο Χριστό. Η Παναγία του Χάρου πήρε το όνομά της, από το γεγονός ότι ο νεκρός Χριστός στον σταυρό του μαρτυρίου και ο Χάρος σχετίζονται μεταξύ τους εννοιολογικά. Το μοναστήρι της Παναγίας βρίσκεται ένα χιλιόμετρο έξω από το βασικό οικισμό των Λειψών. Τόσο το εξωμονάστηρο, όσο και η εικόνα χρονολογούνται από το 1600 μ.Χ., όταν έφτασαν στο νησί δύο μοναχοί από την Πάτμο. Η Παναγία του Χάρου γιορτάζει στις 23 Αυγούστου (εννιάμερα της Παναγίας) και στους Λειψούς στήνεται μεγάλο πανηγύρι. Από το 1943 μέχρι σήμερα τη θαυματουργή εικόνα κοσμούν τα περιώνυμα «κρινάκια της Παναγίας». Τα λουλούδια τοποθετούνται στην εικόνα την άνοιξη, στη συνέχεια ξεραίνονται και στη γιορτή της, κατακαλόκαιρο, ανθίζουν βγάζοντας μοσχομυριστά μπουμπούκια.