Το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Ρόδου

Η παρου­σία των Εβραίων στην Ρόδο γίνεται αισθητή στα χρόνια της Ελλη­νι­στι­κής περιό­δου και της Ρωμαϊ­κής Αυτο­κρα­το­ρίας και, αργό­τερα, στα χρόνια της Βυζα­ντι­νής αυτο­κρα­το­ρίας. Μετά την κατά­ληψη της Ρόδου από τον σουλ­τάνο Σου­λεϊ­μάν ο Μεγα­λο­πρε­πής, οποίος έφερε στην Ρόδο αρκε­τούς από τους Εβραί­ους που απέλασε η Ισπα­νική Ιερά Εξέταση, η Εβραϊκή παροι­κία γνώρισε ακμή. Ώστε το 1912, που η Ιταλία κατέ­λαβε την Ρόδο η Εβραϊκή παροι­κία αριθ­μούσε γύρω στους 4500, που έμεναν στην «Παλιά Πόλη».

Ιτα­λο­κρα­τία

Αντί­θετα με τους Έλληνες και τους Τούρ­κους, οι Εβραίοι προ­σαρ­μό­στη­καν πιο εύκολα στην νέα πραγ­μα­τι­κό­τητα. Οι μεν Έλληνες, που απο­τε­λού­σαν την πλειο­νό­τητα, επε­δί­ω­καν και αγω­νί­στη­καν ενα­ντίον των Ιταλών για την εθνική τους απο­κα­τά­σταση, οι δε Τούρκοι ζούσαν με την ελπίδα, ότι μια μέρα θα επι­στρέ­φο­νταν τα Δωδε­κά­νησα στην Τουρκία. Από την μεριά τους οι Εβραίο, προ­σπά­θη­σαν να προ­σαρ­μο­στούν στην νέα πραγ­μα­τι­κό­τητα. Σ’ όλες τις χώρες που έζησαν, οι Εβραίοι της Δια­σπο­ράς, απο­τε­λού­σαν μειο­νό­τητα και η πολύ­χρονη πείρα τους δίδαξε να μη πηγαί­νουν ενάντια στην εξουσία, αλλά ν’ αρμε­νί­ζουν όπως φυσούσε, μέχρι ν’ αλλάξει ο καιρός.

Η στάση της Ιταλίας έναντι των Εβραίων της Δωδε­κα­νή­σου άλλαξε με την υπο­γραφή της συν­θή­κης φιλίας Γερ­μα­νίας και Ιταλίας, το 1936, και την άφιξη του De Vecci στα Δωδε­κά­νησα. Ο De Vecci κατάρ­γησε τα θρη­σκευ­τικά δικα­στή­ρια και επέβαλε την απο­κλει­στική διδα­σκα­λία της Ιτα­λι­κής γλώσσας και στα Εβραϊκά σχολεία. Το Εβραϊκό νεκρο­τα­φείο, που βρι­σκό­ταν έξω από τα τείχη της Παλαιάς Πόλης, καταρ­γή­θηκε και οι επι­τύμ­βιες στήλες χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν στο χτίσιμο του Καστέ­λου των Ιπποτών. Η εφαρ­μογή των αντιε­βραϊ­κών νόμων προ­ξέ­νησε την έξοδο 2.000 Εβραίων από την Ρόδο.

Οι πολε­μι­κές επι­χει­ρή­σεις, στην διάρ­κεια του Δευ­τέ­ρου Παγκο­σμίου Πολεμου προ­ξέ­νη­σαν ανθρώ­πι­νες απώ­λειες και υλικές ζημίες στην Εβραϊκή κοι­νό­τητα της Ρόδου. Η Εβραϊκή συνοι­κία, που βρι­σκό­ταν δίπλα στο λιμάνι, υπέστη μεγάλες κατα­στρο­φές, από τις βομ­βαρ­δι­στι­κές επι­δρο­μές της Βρε­τα­νι­κής αερο­πο­ρίας. Πολλοί κατέ­φυ­γαν και ζήτησαν προ­στα­σία σε κοντινά χωριά.

Ολο­καύ­τωμα

Αμέσως μετά την Ιταλική ανακωχή, στις 8 Σεπτεμ­βρίου 1943, οι Γερ­μα­νι­κές στρα­τιω­τι­κές δυνά­μεις, που βρί­σκο­νταν στη Ρόδο, κατέ­λα­βαν το νησί. Μόνο μερικοί νεαροί Εβραίοι κατά­φε­ραν, με βάρκες, να κατα­φύ­γουν στην Τουρκία. Αυτή την εποχή, η Εβραϊκή κοι­νό­τητα απο­τε­λείτο, κυρίως, από παιδιά, γυναί­κες και ηλι­κιω­μέ­νους. Οι νέοι είχαν μετα­να­στεύ­σει για οικο­νο­μι­κούς λόγους, αλλά και από φόβο εφαρ­μο­γής μέτρων φυλε­τι­κών δια­κρί­σεων.

Στις 18 Ιουλίου 1944, ο Γερ­μα­νός στρα­τιω­τι­κός διοι­κη­τής διέταξε τους 16 και άνω ετών άρρενες Εβραί­ους να παρου­σια­στούν στο Διοι­κη­τή­ριο της Αερο­πο­ρίας, με την ταυ­τό­τητα τους και την άδεια εργα­σίας. Στην αρχή, νόμισαν ότι θα τους έστελ­ναν σε στρα­τό­πεδο εργα­σίας, αλλά μόλις έφτασαν εκεί τους αφαί­ρε­σαν την ταυ­τό­τητα και την άδεια εργα­σίας. Την επομένη, οι Γερ­μα­νοί διέ­τα­ξαν τις γυναί­κες, με τα παιδιά τους, να αντα­μώ­σουν τους άνδρες τους και τις υπο­χρέ­ω­σαν να φέρουν μαζί τους όλα τους τα τιμαλφή, τα οποία κατά­σχε­σαν. Τα σπίτια τους, που είχαν εγκα­τα­λεί­ψει λεη­λα­τή­θη­καν. Μετά από επέμ­βαση του Τούρκου προ­ξέ­νου Selahattin Ulkumen, 42 Τούρκοι υπήκοοι Εβραίοι αφέ­θη­σαν ελεύ­θε­ροι. Στις 23 Ιουλίου, οι υπό­λοι­ποι 1.673 δια­τά­χθη­καν να πάνε στο λιμάνι. Με τα κεφάλια κατε­βα­σμένα, πέρασαν μέσα από τους άδειους δρόμους βαδί­ζο­ντας προς το πεπρω­μένο τους.

Ο στρα­τη­γός Walter Schimana έστειλε στη Ρόδο τους Anton Burger και Friedrich Linnemann, σε ειδική απο­στολή. Τα χρυ­σα­φικά που κατά­σχε­σαν από τους Εβραί­ους της Ρόδου, υπο­λο­γι­ζο­μέ­νης αξίας 300.000 χρυσές λίρες, τα έβαλαν σε εννέα κιβώτια και τα έστει­λαν στην Αθήνα. Ένα μέρος παρα­δό­θηκε στις Γερ­μα­νι­κές υπη­ρε­σίες, τα περισ­σό­τερα εκλά­πη­σαν από τους Walter Schimana, Anton Burger, Friedrich Linnemann και άλλους Γερ­μα­νούς αξιω­μα­τι­κούς. Όπως υπο­λο­γί­ζε­ται, ο Walter Schimana πήρε στο μερίδιο του 80.000-100.000 χρυσές λίρες. Από τα εννέα κιβώτια, μόνο τα τρία απε­στά­λη­σαν αερο­πο­ρι­κώς στην Βιένη. Καθ’ οδό, όταν περ­νούσε πάνω από την Γιου­γκο­σλα­βία, το αερο­πλάνο καταρ­ρί­φθηκε από συμ­μα­χικά αερο­πλάνα. Τα χρυ­σα­φικά, τα οποία δια­σκορ­πί­στη­καν, έβρι­σκαν και μάζευαν οι έκπλη­κτοι κάτοι­κοι της περιο­χής.

Όταν έφτασαν στο λιμάνι τους πέταξαν μέσα σε τρία παλιο­κά­ραβα. Πηγαί­νο­ντας για τον Πειραιά στα­μά­τη­σαν στην Λέρο για να πάρουν καμιά εκα­το­στή Εβραί­ους από τη Κω, που και αυτοί υπέ­φε­ραν τα ίδια μαρ­τύ­ρια. Το ταξίδι ήταν φρικτό, στην δια­δρομη οκτώ άνθρω­ποι έχασαν τη ζωή τους. Στις 31 Ιουλίου έφτασαν στον Πειραιά και αμέσως τους μετέ­φε­ραν στο Χαϊδάρι, όπου υπο­βλή­θη­καν σε βασα­νι­στή­ρια και ταπει­νώ­σεις. Πέρασαν 36 ώρες, μέχρι να επι­τρέ­ψουν στον Ερυθρό Σταυρό να τους δώσει φαγητό και νερό. Ξεχώ­ρι­σαν τις γυναί­κες από τους άνδρες, τις έγδυσαν για να βεβαιω­θουν πως δεν είχαν κρύψει χρυ­σα­φικά μέσα στα γεν­νη­τικά τους όργανα. Στο διά­στημα της δια­μο­νής τους στο Χαϊδάρι, άλλοι δέκα Εβραίοι πέθαναν.

Στις 3 Αυγού­στου, αφού πρώτα τους έβγαλαν τα χρυσά δόντια και τους πήραν τα γυαλιά, τους φόρ­τω­σαν σε βαγόνια ζώων. Το ταξίδι για την Πολωνία κράτησε 13 μέρες. Γύρω στους 100 άνθρω­ποι πέθαναν στην δια­δρομή, τα πτώματα τους τα πετού­σαν στα χωράφια δίπλα στην σιδη­ρο­δρο­μική γραμμή. Στις 16 Αυγού­στου έφτασαν στο Auschwitz και μετά την “διαλογή”, 1.200, αυτούς που έκριναν πολύ αδύ­να­τους για να δου­λέ­ψουν, τους έστει­λαν στους θαλά­μους αερίων και στα κρε­μα­τό­ρια. Τους υπό­λοι­πους τους κρά­τη­σαν για υπο­χρε­ω­τική εργασία σε λατο­μεία, ορυχεία και σιδη­ρο­δρο­μι­κές γραμμές. Οι γυναί­κες βιά­στη­καν, απο­στει­ρώ­θη­καν και χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν σε απάν­θρωπα πει­ρά­ματα, χωρίς έλεος. Παρά την δεκά­μηνη, μόνο, παρα­μονή τους σε στρα­τό­πεδα, οι περισ­σό­τε­ροι πέθαναν. Μόνο 120 γυναί­κες και 30 άνδρες επέ­ζη­σαν και αρκετοί απ’ αυτούς, μετά την απε­λευ­θέ­ρωση από τους Συμ­μά­χους, πέθαναν. Από την εξά­ντληση, είχαν γίνει ζωντα­νοί σκε­λε­τοί.

Έτσι, μετά από δυο χιλιά­δες χρόνια, έπαψε να υπάρχει η Εβραϊκή κοι­νό­τητα της Ρόδου! Το 1946, επί δημαρ­χίας Γαβριήλ Χαρίτου, η πλατεία στο κέντρο της άλλοτε Εβραϊ­κής κοι­νό­τη­τας ονο­μά­στηκε “Πλατεία των Εβραίων Μαρ­τύ­ρων”.

Προ­σω­πική Μαρ­τυ­ρία

Ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον παρου­σιά­ζει η μαρ­τυ­ρία του Maurice Soriano, ηγε­τι­κού στε­λέ­χους της Εβραϊ­κής κοι­νό­τη­τας της Ρόδου: “… Στις 5:00 μ.μ. της 19ης Ιουλίου 1944 βγήκε νέα διαταγή, η οποία υπο­χρέ­ωνε τους άρρενες Εβραί­ους, από 16 και άνω να παρου­σια­στούν στο αρχη­γείο της Gestapo στις 8:00 π.μ. της επο­μέ­νης, με την ταυ­τό­τητα τους και την άδεια εργα­σίας.”

Μια ομάδα Γερ­μα­νών συνο­δευό­μενη από ένα μετα­φρα­στή, Costa Recanati, μας εξέταζε και μας ανά­κρινε, πήρε τα χαρτιά μας και μας φυλά­κι­σαν στο ίδιο κτίριο. Παρα­τή­ρησα ότι ο διερ­μη­νέας μιλούσε άπται­στα Ladino. Όταν τον ρώτησα πως γνώριζε τόσο καλά αυτή την γλώσσα, μου απά­ντησε ότι είχε φίλους Εβραί­ους που μιλή­σουν Ladino. Μη μπο­ρώ­ντας να απο­δείξω ότι ήταν Εβραίος, έπρεπε να τον πιστεύσω, αν και συνέ­χισα να αμφι­βάλλω.”

Παρα­μεί­ναμε φυλα­κι­σμέ­νοι χωρίς νερό και φαγητό μέχρι την επομένη. Στις 9:00 π.μ. ήλθαν οι Γερ­μα­νοί με τον Recanati. Σε μένα και στον Franco R. Cohen, άλλο ηγετικό στέ­λε­χος της κοι­νό­τη­τας, μας ανα­κοί­νω­σαν νέα διαταγή: ‘να πλη­ρο­φο­ρή­σουμε όλες τις οικο­γέ­νειες να παρου­σια­στούν στις 4:00 μ.μ. της επο­μέ­νης. Να φέρουν μαζί τους μερικά ρούχα, φαγώ­σιμα για δέκα μέρες και όλα τα χρυ­σα­φικά και κοσμή­ματα τους.’ Μας είπαν ότι θα μας μετε­γκα­τα­στή­σουν σε κάποιο γει­το­νικό νησί και θα συντη­ρού­μα­στε με τις οικο­νο­μίες μας, με συνοδό τον Recanati ειδο­ποί­η­σαν όλες τις Εβραϊ­κές οικο­γέ­νειες.”

Ο Recanati τους είπε τα ακό­λουθα: ‘Αγα­πη­τοί μου φίλοι, είναι για το δικό σας καλό, αν δεν θέλετε να υπο­φέ­ρε­ται, να πάρετε μαζί σας όλες σας τις οικο­νο­μίες, σε χρήματα, κοσμή­ματα και χρυ­σα­φικά για να μη πεθά­νε­ται της πείνας. Δεν θέλω, εκ των υστέρων, να μου πείτε ότι δεν σας το είπα.’ Είμαι βέβαιος ότι τα 90% τον πίστε­ψαν. Μετά, αφού φυλά­κι­σαν όλες τις οικο­γέ­νειες στο ίδιο κτίριο, διέ­τα­ξαν τον πρόεδρο να συγκε­ντρώ­σει και να παρα­δό­σει όλα τους τα τιμαλφή. Οι Γερ­μα­νοί απει­λού­σαν ότι θα σκό­τω­ναν όποιο δεν συμορ­φω­νό­ταν με την διαταγή. Μας πήραν ακόμη και τα ρολόγια του χεριού.”

“Ο πανικός έφτασε στο ζενίθ, η κατά­σταση ήταν φρικτή και στην απελ­πι­σία μου πρό­σφερα 100 χρυσές λίρες στον Recanati αν με βοη­θούσε να δρα­πε­τεύσω. Με ρώτησε για την υπη­κο­ό­τητα μου και του απά­ντησα ότι είχα την «μικρή Ιταλική» και η γυναίκα μου Τουρ­κική. Η πλη­ρο­φο­ρία τον ευχα­ρί­στησε και υπο­σχέ­θηκε να κάμει κάτι. Η γυναίκα μου με τα δυο μας παιδιά βρί­σκο­νταν σ’ ένα χωριό όπου τους είχα στείλει, αν και γνώριζα ότι ήταν ενάντια στην Γερ­μα­νική διαταγή. Μαζί τους είχαν όλα τα τιμαλφή.”

“Έγραψα ένα μήνυμα στη γυναίκα μου, που την συμ­βού­λευα να επι­κοι­νω­νή­σει με τον Τούρκο πρόξενο και να ζητήσει την βοήθεια του. Ο Τούρκος παρε­νέ­βει για λογα­ρια­σμό των Τούρκων υπηκόων και των συζύγων τους. Με αυτό τον τρόπο συμπε­ριε­λή­φθηκα μεταξύ αυτών που άφησαν ελεύ­θε­ρους. Οι γέροι γονείς συνέ­χι­σαν να βρί­σκο­νται στην φυλακή.”

Μπο­ρούσα να κυκλο­φορώ ελεύ­θερα, αλλά κάθε μέρα έπρεπε να δίνω αναφορά στην Gestapo. Συνά­ντησα τον Recanati και μου υπο­σχέ­θηκε ότι θα ζητούσε για την απε­λευ­θέ­ρωση των γονέων μου. Χάρη στη μεσο­λά­βηση του οι γονείς μου μπήκαν στο κατά­λογο των Τούρκων υπηκόων που απε­λευ­θε­ρώ­θη­καν. Την ώρα που έπαιρνα τους γονείς από την φυλακή με πλη­σί­ασε ο Recanati και μου είπε: ‘Στις 9 το βράδυ θα σε περι­μένω στο ξενο­δο­χείο Θέρμαι’. Πήγα στο ραντε­βού και του έδωσα το δωρο­δό­κημα, τυλιγ­μένο μέσα σ’ ένα μαντήλι.”

Στο μεταξύ, καταγ­γέλ­θηκε στους Γερ­μα­νούς ότι οι γονείς μου δεν ήταν Τούρκοι υπήκοοι. Μόνο με την βοήθεια ενός Ιταλού γιατρού μπήκαν στο νοσο­κο­μείο, προτού ανα­χω­ρί­σουμε για την Τουρκία. Τελικά φθάσαμε στην Τουρκία, όπου περι­μέ­ναμε να τελειώ­σει ο πόλεμος.”

Μανώλης Κασ­σώ­της.