Φυτεύοντας το δάσος της θάλασσας στους Λειψούς

Το Ινστι­τούτο Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος» εφάρ­μοσε την πρω­το­πο­ριακή μέθοδο της εμφύ­τευ­σης σπόρων, προ­κει­μέ­νου να προ­χω­ρή­σει στην «ανα­δά­σωση» του πλέον σημα­ντι­κού θαλάσ­σιου οικο­συ­στή­μα­τος: των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας

Δύτες κου­βα­λούν βλα­στούς που έχουν ανα­πτυ­χθεί σε εργα­στη­ρια­κές συν­θή­κες και τους φυτεύ­ουν στον βυθό. Στόχος να θεριέ­ψει και πάλι «το δάσος της θάλασ­σας». Ακού­γε­ται σαν σκηνή από κάποιο ντο­κι­μα­ντέρ με χρονική αναφορά στο απώτατο μέλλον. Κι όμως συνέβη στην Ελλάδα. Τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας, το πλέον σημα­ντικό οικο­σύ­στημα της Μεσο­γείου, έχει εξα­φα­νι­στεί κατά του­λά­χι­στον ένα τρίτο τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες. Μπροστά σε αυτή την ανυ­πο­λό­γι­στη κατα­στροφή για το θαλάσ­σιο οικο­σύ­στημα, το Ινστι­τούτο Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος» έχει ανα­λά­βει δράση τα τελευ­ταία χρόνια, προ­χω­ρώ­ντας στη φύτευση λιβα­διών Ποσει­δω­νίας.

Συγκε­ντρώ­νο­ντας περισ­σό­τε­ρους από 12.000 σπόρους από τη σπάνια περσινή καρ­πο­φο­ρία των θαλάσ­σιων λιβα­διών, τους καλ­λιέρ­γησε σε εργα­στή­ριο κι έπειτα προ­χώ­ρησε στην εμφύ­τευσή τους στο υπό δημιουρ­γία Κατα­φύ­γιο Θαλάσ­σιας Ζωής Αιγαίου στους Λειψούς.

Το περα­σμένο καλο­καίρι, όμως, το «Αρχι­πέ­λα­γος» προ­χώ­ρησε το τολμηρό εγχεί­ρημα ακόμη παρα­κάτω: συγκε­ντρώ­νο­ντας περισ­σό­τε­ρους από 12.000 σπόρους από τη σπάνια περσινή καρ­πο­φο­ρία των θαλάσ­σιων λιβα­διών, τους καλ­λιέρ­γησε σε εργα­στή­ριο κι έπειτα προ­χώ­ρησε στην εμφύ­τευσή τους στο υπό δημιουρ­γία Κατα­φύ­γιο Θαλάσ­σιας Ζωής Αιγαίου στους Λειψούς. Πρό­κει­ται για μια μέθοδο που δεν είχε ξανα­χρη­σι­μο­ποι­η­θεί στο παρελ­θόν στην Ελλάδα, ενώ είναι ελά­χι­στες οι περι­πτώ­σεις που έχει εφαρ­μο­στεί και σε παγκό­σμιο επίπεδο. Τα απο­τε­λέ­σματα είναι ήδη θεα­μα­τικά, και το «Αρχι­πέ­λα­γος» ατε­νί­ζει με αισιο­δο­ξία το μέλλον, προσ­δο­κώ­ντας ότι μπορεί να προ­χω­ρή­σει σε αντί­στοιχη εμφύ­τευση και σε πολλά άλλα μέρη της Ελλάδας.

«Κατα­στροφή που οφεί­λε­ται στην ανθρώ­πινη δρα­στη­ριό­τητα»

«Σύμφωνα με τα επίσημα στοι­χεία, έχει κατα­στρα­φεί το 34% των θαλάσ­σιων λιβα­διών. Μια κατα­στροφή που οφεί­λε­ται στην ανθρώ­πινη δρα­στη­ριό­τητα, όπως η ανε­ξέ­λεγ­κτη αγκυ­ρο­βο­λία, οι κατα­στρο­φι­κές πρα­κτι­κές αλιείας και η εντα­τική ιχθυο­καλ­λιέρ­γεια κοντά σε λιβάδια Ποσει­δω­νίας».

Το «Αρχι­πέ­λα­γος» πραγ­μα­το­ποιεί δράσεις σχε­τι­κές με την προ­στα­σία των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας εδώ και περίπου είκοσι χρόνια. Πρό­κει­ται για μια πολύ ουσια­στική πρω­το­βου­λία, καθώς, όπως ανέφερε στην «Κ» η Ανα­στα­σία Μηλιού, διευ­θύ­ντρια Ερευνας του Ινστι­τού­του, «σύμφωνα με τα επίσημα στοι­χεία, έχει κατα­στρα­φεί το 34% των θαλάσ­σιων λιβα­διών. Μια κατα­στροφή που οφεί­λε­ται στην ανθρώ­πινη δρα­στη­ριό­τητα, όπως η ανε­ξέ­λεγ­κτη αγκυ­ρο­βο­λία, οι κατα­στρο­φι­κές πρα­κτι­κές αλιείας και η εντα­τική ιχθυο­καλ­λιέρ­γεια κοντά σε λιβάδια Ποσει­δω­νίας. Επο­μέ­νως, θεωρώ ότι η έκταση της κατα­στρο­φής είναι πολύ μεγα­λύ­τερη».

Πρέπει να προ­στα­τεύ­σεις με ιδιαί­τερη φρο­ντίδα το φυτό, που μεγα­λώ­νει με πολύ αργούς ρυθμούς, περίπου έξι εκα­το­στά τον χρόνο. Απαι­τεί­ται πολύς κόπος και φρο­ντίδα καθ’ όλη τη διάρ­κεια του έτους.

Αυτή η δυσοί­ωνη εκτί­μηση ήταν ο λόγος που το «Αρχι­πέ­λα­γος» έκρινε πως πρέπει «να στα­μα­τή­σουμε να μετράμε μόνο την κατα­στροφή και να αρχί­σουμε να εστιά­ζουμε στις λύσεις». Μία από τις λύσεις του προ­βλή­μα­τος κρίθηκε πως απο­τε­λεί η επα­να­φύ­τευση των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας. Ενα εγχεί­ρημα που μόνο ως εύκολο δεν μπορεί να χαρα­κτη­ρι­στεί. «Πρέπει να προ­στα­τεύ­σεις με ιδιαί­τερη φρο­ντίδα το φυτό, που μεγα­λώ­νει με πολύ αργούς ρυθμούς, περίπου έξι εκα­το­στά τον χρόνο. Απαι­τεί­ται πολύς κόπος και φρο­ντίδα καθ’ όλη τη διάρ­κεια του έτους. Εχουμε ξεκι­νή­σει να πραγ­μα­το­ποιούμε εμφυ­τεύ­σεις εδώ και περίπου έξι χρόνια, αλλά γρήγορα συνει­δη­το­ποι­ή­σαμε ότι πρέπει να ανα­πτύ­ξουμε τεχνι­κές που θα μας επι­τρέ­ψουν να προ­βούμε σε εκτε­τα­μέ­νες εμφυ­τεύ­σεις σε πολλές περιο­χές των ελλη­νι­κών θαλασ­σών και της Μεσο­γείου».

Συνερ­γα­σία με πανε­πι­στή­μια

Η ομάδα του Ινστι­τού­του «Αρχι­πέ­λα­γος» καλ­λιέρ­γησε τους σπόρους σε εργα­στή­ριο κι έπειτα προ­χώ­ρησε στην εμφύ­τευσή τους, στο υπό δημιουρ­γία Κατα­φύ­γιο Θαλάσ­σιας Ζωής Αιγαίου στους Λειψούς.

Κάπως έτσι, το Ινστι­τούτο «Αρχι­πέ­λα­γος» σε στενή συνερ­γα­σία με ειδι­κούς επι­στή­μο­νες από δύο βρε­τα­νικά πανε­πι­στή­μια, το Πανε­πι­στή­μιο Essex και το University of the West of England, κατέ­ληξε σε μια νέα και­νο­τόμο δράση φύτευ­σης μέσω της χρήσης σπόρων. Μια πρα­κτική που –εξαι­τίας της σπα­νιό­τη­τας του φαι­νο­μέ­νου τής τόσο έντονης καρ­πο­φο­ρίας που παρα­τη­ρή­θηκε την περα­σμένη άνοιξη–, εφαρ­μό­ζε­ται για πρώτη φορά στις ελλη­νι­κές θάλασ­σες, ενώ έχει εφαρ­μο­στεί ελά­χι­στες φορές παγκο­σμίως.

Ο τόπος που επι­λέ­χθηκε για να ξεκι­νή­σει αυτή η και­νο­τό­μος πρω­το­βου­λία ήταν το υπό δημιουρ­γία Κατα­φύ­γιο Θαλάσ­σιας Ζωής Αιγαίου στους Λειψούς, το οποίο, όταν ολο­κλη­ρω­θεί, θα λει­τουρ­γεί ως κέντρο περί­θαλ­ψης για θαλάσ­σια θηλα­στικά και χελώνες, αλλά και ως χώρος μόνιμης φιλο­ξε­νίας δελ­φι­νιών που ελευ­θε­ρώ­νο­νται από την αιχ­μα­λω­σία.

Η μετα­φορά στον υπο­βρύ­χιο κήπο

Το «Αρχι­πέ­λα­γος» συνήθως αξιο­ποιεί τα θραύ­σματα από τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας, που έπειτα «ανα­κυ­κλώ­νουμε λίγο πριν κατα­στρα­φούν και τα φυτεύ­ουμε σε ειδικό μέσο, προ­κει­μέ­νου να βγάλουν ρίζωμα και να είναι βιώσιμα. Την περα­σμένη άνοιξη παρα­τη­ρή­σαμε στις ακτές και τις θάλασ­σες μια πολύ μεγάλη και σπάνια καρ­πο­φο­ρία, με απο­τέ­λε­σμα να προ­χω­ρή­σουμε στη συλλογή 12 χιλιά­δων καρπών και σπόρων, οι οποίοι μεγά­λω­σαν σε εργα­στή­ριο και στη συνέ­χεια φυτεύ­τη­καν στους υπο­βρύ­χιους κήπους».

Η συγκε­κρι­μένη παγκο­σμίως και­νο­τό­μος δράση χρη­σι­μο­ποιεί παράλ­ληλα «διά­φο­ρες πει­ρα­μα­τι­κές πρα­κτι­κές φυτεύ­σεις, ενώ είναι αντι­κεί­μενο επι­στη­μο­νι­κών δημο­σιεύ­σεων. Τα απο­τε­λέ­σματα είναι πολύ καλά, αλλά συνε­χί­ζουμε τις φυτεύ­σεις καθ’ όλη τη διάρ­κεια του χρόνου. Οι υπο­βρύ­χιοι κήποι χρειά­ζο­νται συνεχή παρα­κο­λού­θηση, κατα­γραφή και φρο­ντίδα, ώστε να επι­βιώ­σουν κατά τα πρώτα δύσκολα χρόνια της ανά­πτυ­ξής τους. Πρέπει να είμαστε στην περιοχή για να φρο­ντί­ζουμε τον θαλάσ­σιο κήπο προ­κει­μέ­νου να μπο­ρέ­σει να επι­βιώ­σει».

Ακόμη και τώρα, κατά τους χει­με­ρι­νούς μήνες, το Ινστι­τούτο «Αρχι­πέ­λα­γος» συνε­χί­ζει την «ανα­δά­σωση» των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας, με τον συν­δυα­σμό αυτό­νο­μης κατά­δυ­σης αλλά και με τη χρήση καγιάκ από την ομάδα υπο­στή­ρι­ξης. Επό­με­νος στόχος είναι οι εκτε­τα­μέ­νες μετα­φυ­τεύ­σεις, «εφόσον όμως εναρ­μο­νι­στεί το σχετικό νομο­θε­τικό πλαίσιο, έτσι ώστε οι υπο­βρύ­χιοι κήποι να προ­στα­τεύ­ο­νται από την άναρχη αγκυ­ρο­βο­λία». Αλλωστε τα μέρη που θα μπο­ρούσε να γίνει κάτι τέτοιο είναι πολλά.

«Απορ­ρο­φούν 35 φορές περισ­σό­τερο άνθρακα σε σχέση με τα τροπικά δάση»

Το σημα­ντικό είναι «να συνει­δη­το­ποι­ή­σουμε τη σημασία των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας, καθώς είναι το πιο σημα­ντικό οικο­σύ­στημα που επι­βιώ­νει στη Μεσό­γειο, το οποίο συνα­ντά­ται από τα ρηχά νερά έως τα 50 μέτρα βάθος. Δεν πρό­κει­ται απλά για φύκη, αλλά για ένα ανώτερο είδος φυτού. Είναι το “δάσος” των θαλασ­σών μας. Είναι υπεύ­θυνο όχι μόνο για την καθα­ρό­τητα, αλλά και για την παρα­γω­γι­κό­τητα των θαλασ­σών μας, αφού εκεί ζουν περισ­σό­τερα από τρια­κό­σια είδη χλω­ρί­δας και περισ­σό­τερα από χίλια είδη θαλάσ­σιων ζώων». Μάλιστα, τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας είναι τόσο ευερ­γε­τικά που «έχουν τη δυνα­τό­τητα να απορ­ρο­φή­σουν 35 φορές περισ­σό­τερο άνθρακα σε σχέση με τα τροπικά δάση». Επο­μέ­νως, απο­τε­λούν «έναν ανε­κτί­μητο σύμμαχο για τις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής».

Το «Αρχι­πέ­λα­γος» συνήθως αξιο­ποιεί τα θραύ­σματα από τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας, που έπειτα «ανα­κυ­κλώ­νουμε λίγο πριν κατα­στρα­φούν και τα φυτεύ­ουμε σε ειδικό μέσο, προ­κει­μέ­νου να βγάλουν ρίζωμα και να είναι βιώσιμα. Την περα­σμένη άνοιξη παρα­τη­ρή­σαμε στις ακτές και τις θάλασ­σες μια πολύ μεγάλη και σπάνια καρ­πο­φο­ρία, με απο­τέ­λε­σμα να προ­χω­ρή­σουμε στη συλλογή 12 χιλιά­δων καρπών και σπόρων, οι οποίοι μεγά­λω­σαν σε εργα­στή­ριο και στη συνέ­χεια φυτεύ­τη­καν στους υπο­βρύ­χιους κήπους».

Η συγκε­κρι­μένη παγκο­σμίως και­νο­τό­μος δράση χρη­σι­μο­ποιεί παράλ­ληλα «διά­φο­ρες πει­ρα­μα­τι­κές πρα­κτι­κές φυτεύ­σεις, ενώ είναι αντι­κεί­μενο επι­στη­μο­νι­κών δημο­σιεύ­σεων. Τα απο­τε­λέ­σματα είναι πολύ καλά, αλλά συνε­χί­ζουμε τις φυτεύ­σεις καθ’ όλη τη διάρ­κεια του χρόνου. Οι υπο­βρύ­χιοι κήποι χρειά­ζο­νται συνεχή παρα­κο­λού­θηση, κατα­γραφή και φρο­ντίδα, ώστε να επι­βιώ­σουν κατά τα πρώτα δύσκολα χρόνια της ανά­πτυ­ξής τους. Πρέπει να είμαστε στην περιοχή για να φρο­ντί­ζουμε τον θαλάσ­σιο κήπο προ­κει­μέ­νου να μπο­ρέ­σει να επι­βιώ­σει».

Ακόμη και τώρα, κατά τους χει­με­ρι­νούς μήνες, το Ινστι­τούτο «Αρχι­πέ­λα­γος» συνε­χί­ζει την «ανα­δά­σωση» των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας, με τον συν­δυα­σμό αυτό­νο­μης κατά­δυ­σης αλλά και με τη χρήση καγιάκ από την ομάδα υπο­στή­ρι­ξης. Επό­με­νος στόχος είναι οι εκτε­τα­μέ­νες μετα­φυ­τεύ­σεις, «εφόσον όμως εναρ­μο­νι­στεί το σχετικό νομο­θε­τικό πλαίσιο, έτσι ώστε οι υπο­βρύ­χιοι κήποι να προ­στα­τεύ­ο­νται από την άναρχη αγκυ­ρο­βο­λία». Αλλωστε τα μέρη που θα μπο­ρούσε να γίνει κάτι τέτοιο είναι πολλά.

«Απορ­ρο­φούν 35 φορές περισ­σό­τερο άνθρακα σε σχέση με τα τροπικά δάση»

Το σημα­ντικό είναι «να συνει­δη­το­ποι­ή­σουμε τη σημασία των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας, καθώς είναι το πιο σημα­ντικό οικο­σύ­στημα που επι­βιώ­νει στη Μεσό­γειο, το οποίο συνα­ντά­ται από τα ρηχά νερά έως τα 50 μέτρα βάθος. Δεν πρό­κει­ται απλά για φύκη, αλλά για ένα ανώτερο είδος φυτού. Είναι το “δάσος” των θαλασ­σών μας. Είναι υπεύ­θυνο όχι μόνο για την καθα­ρό­τητα, αλλά και για την παρα­γω­γι­κό­τητα των θαλασ­σών μας, αφού εκεί ζουν περισ­σό­τερα από τρια­κό­σια είδη χλω­ρί­δας και περισ­σό­τερα από χίλια είδη θαλάσ­σιων ζώων». Μάλιστα, τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας είναι τόσο ευερ­γε­τικά που «έχουν τη δυνα­τό­τητα να απορ­ρο­φή­σουν 35 φορές περισ­σό­τερο άνθρακα σε σχέση με τα τροπικά δάση». Επο­μέ­νως, απο­τε­λούν «έναν ανε­κτί­μητο σύμμαχο για τις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής».

Η άναρχη αγκυ­ρο­βό­ληση είναι ο κυριό­τε­ρος λόγος της κατα­στρο­φής των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας.

Σε κάθε του­ρι­στική σεζόν και στις δύο πλευρές του Αιγαίου έρχο­νται περίπου εκατό χιλιά­δες σκάφη. Αυτό σημα­το­δο­τεί μια ανυ­πο­λό­γι­στη κατα­στροφή για τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας, η οποία σε μεγάλο βαθμό είναι μη ανα­στρέ­ψιμη.

Η κατα­στροφή των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας μπορεί να οφεί­λε­ται σε πολλούς λόγους, αλλά ο κυριό­τε­ρος είναι η άναρχη αγκυ­ρο­βό­ληση. Κι αυτό γιατί, σύμφωνα με την κ. Μηλιού, «δεν εφαρ­μό­ζε­ται η ελλη­νική και ευρω­παϊκή νομο­θε­σία, βάσει της οποίας θα έπρεπε να λαμ­βά­νο­νται μέτρα απο­τρο­πής της αγκυ­ρο­βό­λη­σης όπου υπάρ­χουν λιβάδια Ποσει­δω­νίας. Κάτι που συμ­βαί­νει σε χώρες όπως η Ισπανία, η Γαλλία και η Κροατία. Σε κάθε του­ρι­στική σεζόν και στις δύο πλευρές του Αιγαίου έρχο­νται περίπου εκατό χιλιά­δες σκάφη. Αυτό σημα­το­δο­τεί μια ανυ­πο­λό­γι­στη κατα­στροφή για τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας, η οποία σε μεγάλο βαθμό είναι μη ανα­στρέ­ψιμη».

Είναι δεδο­μένο ότι «η συνε­χι­ζό­μενη κατα­στροφή των θαλάσ­σιων λιβα­διών στη Μεσό­γειο δεν μπορεί να καλυ­φθεί μόνο μέσω νέων φυτεύ­σεων, αλλά απο­τε­λεί ένα σημα­ντικό μέτρο προ­κει­μέ­νου να μπο­ρέ­σουμε να καλύ­ψουμε ένα μέρος της ζημίας η οποία προ­κα­λεί­ται από τον ανθρώ­πινο παρά­γο­ντα». Αλλωστε, τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας κιν­δυ­νεύ­ουν και «από την παρά­νομη εγκα­τά­σταση μονάδων ιχθυο­καλ­λιέρ­γειας που τοπο­θε­τού­νται πάνω και γύρω τους». Οπως άλλωστε επι­σή­μανε η κ. Μηλιού, τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας, «πέρα από τον αργό φυσικό ρυθμό ανά­καμ­ψης, έχουν να αντι­με­τω­πί­σουν μεταξύ άλλων την κλι­μα­τική αλλαγή. Ως απο­τέ­λε­σμα, είναι πολύ πιο δύσκολο να απο­κα­τα­στα­θούν σε σχέση με τις προη­γού­με­νες δεκα­ε­τίες».

Πηγή kathimerini.gr

Βασίλης Ανδρια­νό­που­λος, Φωτο­γρα­φίες: Ινστι­τούτο Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος»