Ιταλοκρατία: Τα 31 χρόνια ιταλικής κατοχής στα Δωδεκάνησα

Πώς εξε­λί­χθη­κε η ιτα­λι­κή κα­το­χή στα Δω­δε­κά­νη­σα από το 1912 ως τον Β’ Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο. Η στρα­τη­γι­κή του Μου­σο­λί­νι για τον εξι­τα­λι­σμό των νη­σιών

Στις 4 Μαΐου 1912, και ενώ μαί­νε­ται ο πό­λε­μος με­τα­ξύ Ιτα­λί­ας και Οθω­μα­νι­κής Αυ­το­κρα­το­ρί­ας, τα ιτα­λι­κά στρα­τεύ­μα­τα πραγ­μα­το­ποιούν από­βα­ση στη Ρόδο. Λίγες ημέ­ρες αρ­γό­τε­ρα απο­κτούν τον πλήρη έλεγ­χο του νη­σιού. Η Ιτα­λο­κρα­τία στα Δω­δε­κά­νη­σα έχει μόλις ξε­κι­νή­σει.

Ιτα­λι­κές δυ­νά­μεις απο­βαί­νουν στην υπό οθω­μα­νι­κή κτήση Ρόδο, 4 Μαΐου 1912

Όπως ανα­φέ­ρει ο Μηνάς Αλε­ξιά­δης, στο «ΒΗΜΑ» της 4ης Οκτω­βρί­ου 1994, σχο­λιά­ζο­ντας το βι­βλίο του Ζα­χα­ρία Τσιρ­παν­λή, επί πολλά χρό­νια κα­θη­γη­τή της Ευ­ρω­παϊ­κής Ιστο­ρί­ας στο Πα­νε­πι­στή­μιο Ιω­αν­νί­νων, με τίτλο Ιτα­λο­κρα­τία στα Δω­δε­κά­νη­σα, 1912-1913:

«Το πρώτο μέρος [του βι­βλί­ου] κα­λύ­πτει τη με­τα­βα­τι­κή, θα λέ­γα­με, εποχή της ιτα­λι­κής κα­το­χής, από το 1912 ως το 1923. Εύ­στο­χα ονο­μά­ζε­ται «προ­σω­ρι­νή κα­το­χή και μό­νι­μες βλέ­ψεις».

Η πρώτη πε­ρί­ο­δος της Ιτα­λο­κρα­τί­ας

»Οι ιτα­λοί στρα­τιω­τι­κοί διοι­κη­τές, παρά τους πε­ρι­στα­σια­κούς δι­σταγ­μούς της κυ­βέρ­νη­σης της Ρώμης, υπέ­σκα­ψαν συ­στη­μα­τι­κά θε­με­λιώ­δεις θε­σμούς, πάνω στους οποί­ους είχε επί αιώ­νες ορ­γα­νω­θεί η ζωή των Δω­δε­κα­νη­σί­ων, όπως η ελ­λη­νι­κή σχο­λι­κή παι­δεία, η ορ­θό­δο­ξη Εκ­κλη­σία, η το­πι­κή αυ­το­διοί­κη­ση, η οποία σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις έφθα­νε στην αυ­το­νο­μία.

»Το πέ­ρα­σμα της εξου­σί­ας από την οθω­μα­νι­κή διοί­κη­ση στην ιτα­λι­κή δεν υπήρ­ξε ομαλό, αφού ο ελ­λη­νι­κός πλη­θυ­σμός επε­δί­ω­ξε από την πρώτη στιγ­μή την ένωση με τη Μη­τέ­ρα Πα­τρί­δα. Τις αντι­στά­σεις των κα­τοί­κων φρό­ντι­σαν με κάθε μέσο οι νέοι κα­τα­κτη­τές να τις κάμ­ψουν: με οι­κο­νο­μι­κούς και ψυ­χο­λο­γι­κούς κα­τα­να­γκα­σμούς, με διώ­ξεις και εξο­ρί­ες των «δια­νο­ου­μέ­νων» ­ της ηγε­τι­κής μορ­φω­μέ­νης ομά­δας των νη­σιω­τι­κών κοι­νω­νιών, με την επι­βο­λή της ιτα­λι­κής γλώσ­σας και κουλ­τού­ρας, με την ανεν­δοί­α­στη πλα­στο­γρά­φη­ση του ιστο­ρι­κού πα­ρελ­θό­ντος, με τη δια­θλα­σμέ­νη προ­βο­λή και εκ­με­τάλ­λευ­ση των αρ­χαιο­λο­γι­κών μνη­μεί­ων».

Το «ΕΛΕΥ­ΘΕ­ΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 6ης Φε­βρουα­ρί­ου 1935, ανα­δη­μο­σιεύ­ει απο­σπά­σμα­τα άρ­θρου της «Εφη­με­ρί­δος της Γε­νεύ­ης» για τα Δω­δε­κά­νη­σα και την Ιτα­λία και συ­γκε­κρι­μέ­να για τις εξε­λί­ξεις που έφερε το τέλος του Α’ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου και η Μι­κρα­σια­τι­κή Κα­τα­στρο­φή

«Ως μήλον της έρι­δος πα­ρου­σιά­ζε­ται σή­με­ρον η Δω­δε­κά­νη­σος. Η Ιτα­λία την κα­τέ­λα­βε κατά τον ιτα­λο­τουρ­κι­κόν πό­λε­μον.

»Η Ελλάς εδο­κί­μα­σε να απο­κτή­ση τας ελ­λη­νι­κάς αυτάς νή­σους και διά­φο­ροι συμ­φω­νί­αι συ­νε­ζη­τή­θη­σαν με­τα­ξύ Αθη­νών και Ρώμης δια την από­δο­σιν της Δω­δε­κα­νή­σου εις την Ελ­λά­δα. (…) Η Ιτα­λία θα ελάμ­βα­νεν αντι­στάθ­μι­σμα διά της συν­θή­κης των Σε­βρών εις την Μι­κράν Ασίαν.

Χα­μέ­νο όνει­ρο

»Η κα­τάρ­ρευ­σις όμως του ελ­λη­νι­κού με­τώ­που και ο θρί­αμ­βος του τουρ­κι­κού εθνι­κι­σμού διέ­λυ­σε το όνει­ρον τούτο. Και έκτο­τε έπαυ­σε πλέον να γί­νε­ται λόγος περί δη­μο­ψη­φί­σμα­τος εις την Δω­δε­κά­νη­σον ή περί απο­δό­σε­ως των νήσων εις την Ελ­λά­δα.

»Η Τουρ­κία πα­ρη­τή­θη εξ’ άλλου όλων της των δι­καιω­μά­των διά της συν­θή­κης της Λω­ζάν­νης και παρά την επί­ση­μον δια­μαρ­τυ­ρί­αν της ελ­λη­νι­κής αντι­προ­σω­πεί­ας η Ιτα­λία εκή­ρυ­ξε την προ­σάρ­τη­σιν της Δω­δε­κα­νή­σου.

»Η δια­μαρ­τυ­ρία αυτή ήτο βε­βαί­ως πλα­τω­νι­κή, αλλά εις την ψυχήν των Ελ­λή­νων πα­ρέ­μει­νεν η ελπίς. Το ζή­τη­μα δεν δι­ηυ­θε­τή­θη ούτως ορι­στι­κώς.

»Η Ιτα­λία, εγκα­τα­στα­θεί­σα εις την Δω­δε­κά­νη­σον, απο­βλέ­πει προς δύο σκο­πούς, οι οποί­οι αλ­λη­λο­συ­μπλη­ρού­νται. Να εγκα­τα­στή­ση εις το Αρ­χι­πέ­λα­γος μίαν ναυ­τι­κήν βάσιν διά την προς ανα­το­λάς εξά­πλω­σίν της και διά να εξα­σφα­λί­ση διά πα­ντός την βάσιν ταύ­την προ­βαί­νει εις τον εξι­τα­λι­σμόν του εδά­φους.

(…)

»Αλλ’ ό,τι εν­δια­φέ­ρει είνε ο ελ­λη­νι­σμός της Δω­δε­κα­νή­σου. Η Ιτα­λία φαί­νε­ται ότι απο­βλέ­πει εις την βαθ­μιαί­αν του αφο­μοί­ω­σιν. Η ελ­λη­νι­κή γλώσ­σα αντι­κα­θί­στα­ται ολί­γον κατ’ ολί­γον διά της ιτα­λι­κής εις τα σχο­λεία».

Εξι­τα­λι­σμός μέσω γε­ωρ­γι­κών δια­ταγ­μά­των

Η στρα­τη­γι­κή αυτή για εξι­τα­λι­σμό των Δω­δε­δα­νή­σων εφαρ­μό­ζε­ται και μέσα από μια σειρά γε­ωρ­γι­κών νο­μο­θε­τι­κών δια­ταγ­μά­των που εκ­δί­δο­νται τη δε­κα­ε­τία του 1920 από την ιτα­λι­κή διοί­κη­ση και όπως απο­δει­κνύ­ε­ται έχουν έναν πολύ συ­γκε­κρι­μέ­νο στόχο.

Ση­μειω­τέ­ων πως από το 1922 την Ιτα­λία κυ­βερ­νά ο φα­σί­στας δι­κτά­το­ρας, Μπε­νί­το Μου­σο­λί­νι.

Γρά­φει, με επι­στο­λή του στο «ΕΛΕΥ­ΘΕ­ΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 24ης Οκτω­βρί­ου 1930, ο για­τρός και δω­δε­κα­νή­σιος πο­λι­τι­κός Σκευο­φύ­λαξ / Σκεύ­ος Ζερ­βός.

«Το 1920 – ολί­γον μετά την πτώ­σιν των φι­λε­λευ­θέ­ρων εν Ελ­λά­δι – εξε­δό­θη το πρώ­τον γε­ωρ­γι­κόν ιτα­λι­κόν νο­μο­θε­τι­κόν διά­ταγ­μα υπ’ αριθ­μόν 36, δια του οποί­ου “απη­γο­ρεύ­ε­το η καλ­λιέρ­γεια των αγρών της Δω­δε­κα­νή­σου, οί­τι­νες έχουν διά­θε­σιν προς δα­σο­ποί­η­σιν, ή εφά­νη­σαν εν αυ­τοίς πεύκα…”

»Τω 1922 έτε­ρον ιτα­λι­κόν διά­ταγ­μα  “απη­γό­ρευε την κοπήν των εν τοις αγροίς θά­μνων, άνευ ει­δι­κής αδεί­ας”.

(…)

»Τω 1924 διά του υπ’ αριθ­μόν 19 νο­μο­θε­τι­κού δια­τάγ­μα­τος – ο γε­νι­κός διοι­κη­τής Δω­δε­κα­νή­σου έχει δι­καιώ­μα­τα υπά­του και το­πι­κήν νο­μο­θε­τι­κήν εξου­σί­αν – απη­γο­ρεύ­θη η ξύ­λευ­σις εν ταις νή­σοις».

(…)

Το διά­ταγ­μα του 1929 απο­τε­λεί μνη­μείο αποι­κιο­κρα­τι­κής ανε­λευ­θε­ρί­ας και νο­μο­θε­τι­κού πα­ρα­λό­γου

»Δια του δια­τάγ­μα­τος 32 του 1929 οι Ρό­διοι εστε­ρή­θη­σαν τε­λεί­ως των αγρών των και εκη­ρύ­χθη­σαν έκ­πτω­τοι της ιδιο­κτη­σί­ας των κτη­μά­των των, άτινα ούτω κα­τε­λή­φθη­σαν υπό της Ιτα­λί­ας ως “εθνι­καί ιτα­λι­καί γαίαι” διά τον λόγο ότι δεν εκαλ­λιέρ­γη­σαν τους αγρούς των τού­τους οι Ρό­διοι επί μίαν τριε­τί­αν.

»Ως εάν ήτο ποτέ δυ­να­τόν να εκτε­λέ­σουν οιαν­δή­πο­τε γε­ωρ­γι­κήν ερ­γα­σί­αν εις αυ­τούς οι Ρό­διοι, όταν τόσον σαφώς και τόσον αυ­στη­ρώς απη­γο­ρεύ­ε­το αυ­τοίς τούτο διά τόσων δια­ταγ­μά­των.

Εποι­κι­σμός

»Και οι Ρό­διοι γε­ωρ­γοί με σπα­ραγ­μόν ψυχής είδον (…) να τους αφαι­ρού­νται οι αγροί των και να στε­ρού­νται τα εύ­φο­ρα λει­βά­δια της Κατ­τα­βιάς, δια να εγκα­τα­στή­ση εκεί δω­ρε­άν τους αποί­κους της η Ιτα­λία, ιδρύ­σα­σα το χω­ρί­ον Σαν Μάρκο και κα­τη­γα­να­κτη­μέ­νοι ούτοι αντί­κρυ­σαν την αφαί­ρε­σιν του κά­μπου των του Με­σα­να­γρού και των πε­διά­δων του Κα­λα­μώ­νος και της Δι­μη­λιάς, όπου ο κ. Λάγκο (σ.σ. ο στρα­τιω­τι­κός διοι­κη­τής των ττα­λι­κών κα­το­χι­κών δυ­νά­με­ων Δω­δε­κα­νή­σου) δια τοιού­των μέσων ίδρυ­σε το χω­ρί­ον Μου­σο­λι­νί­αν.

(…)

Ιτα­λι­κά χα­ρά­τσια

»Απέρ­χο­νται οι Ρό­διοι χω­ρι­κοί γνω­ρί­ζο­ντες ότι η ιτα­λι­κή πο­λι­τι­κή ζητεί επι­μό­νως με­θο­δι­κώς και εντα­τι­κώς να τους συν­θλί­ψη δι’ απεί­ρων ποι­κι­λο­μόρ­φων μέσων, ενώ ούτοι είναι ανί­κα­νοι ν’ αν­θέ­ξουν εις τους βα­ρυ­τά­τους φό­ρους του επι­τη­δεύ­μα­τος, του κτη­μα­τι­κού φόρου, του γε­ωρ­γι­κού, του δη­μη­τρια­κού, του αγρο­τι­κού, του των δασών φόρου, του των κτη­νών, των οι­κο­δο­μών, της οδο­ποι­ΐ­ας, του έκτα­κτου φόρου, του φόρου χαρ­το­νο­μί­σμα­τος, του καλ­λω­πι­σμού πό­λε­ως, του φόρου προι­κός, του κι­νη­τού, χαρ­το­σή­μου, του λι­μέ­νος, του της απο­γρα­φής, του φόρου ενοι­κί­ου κα πολ­λών άλλων φόρων μη υπαρ­χό­ντων ποτέ πρό­τε­ρον. (…)

»Απέρ­χο­νται οι Ρό­διοι χω­ρι­κοί διότι γνω­ρί­ζουν άρι­στα και εκ πι­κράς πεί­ρας ότι το πρό­γραμ­μα της Ιτα­λί­ας εν Δω­δε­κα­νή­σω είνε η παντί ευ­σχή­μω μέσω ερή­μω­σις της Ρόδου πρω­τί­στως, είτα της Κω και των λοι­πών Δω­δε­κα­νή­σων με­τέ­πει­τα, τας οποί­ας βαθ­μιαί­ως θα αποι­κί­ση η Ιτα­λία».

Μά­λι­στα σύμ­φω­να με το άρθρο του «ΕΛΕΥ­ΘΕ­ΡΟΥ ΒΗ­ΜΑ­ΤΟΣ» ο ίδιος ο ιτα­λός διοι­κη­τής Μάριο Λάγκο δή­λω­νε πως «θα εντα­θή πε­ρισ­σό­τε­ρον το φαι­νό­με­νον της ελ­λεί­ψε­ως ερ­γα­τι­κών χει­ρών εν σχέ­σει προς την έκτα­σιν των καλ­λιερ­γη­σί­μων γαιών και η ανά­γκη της με­τα­φο­ράς άλλων γε­ωρ­γών – Ιτα­λών εξ Ιτα­λί­ας – οί­τι­νες θα ανα­λά­βουν την καλ­λιέρ­γειαν των γαιών τού­των, οι οποί­οι άλλως θα έμε­νον ακαλ­λιέρ­γη­τοι και εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νοι».

Από­πει­ρα πλη­θυ­σμια­κής με­τάλ­λα­ξης

Την πε­ρί­ο­δο αυτή του εξι­τα­λι­σμού κα­λύ­πτει το δεύ­τε­ρο μέρος του προ­α­να­φερ­θέ­ντος βι­βλί­ου του Ζα­χα­ρία Τσιρ­παν­λή, Ιτα­λο­κρα­τία στα Δω­δε­κά­νη­σα, 1912-1913

«Κατά την ει­κο­σα­ε­τία αυτή ει­σβάλ­λει στα νησιά ανε­μπό­δι­στα, με διε­θνή στή­ρι­ξη ­ χάρη στη συν­θή­κη της Λω­ζάν­νης, το αδυ­σώ­πη­το πρό­σω­πο του ιτα­λι­κού φα­σι­σμού και επι­χει­ρεί­ται συ­νει­δη­τά και κα­θα­ρά, με σύ­στη­μα και πρό­γραμ­μα, η υλική, πνευ­μα­τι­κή και πλη­θυ­σμια­κή με­τάλ­λα­ξη του Νο­τιο­α­να­το­λι­κού Αι­γαί­ου».

»Ο ιτα­λός διοι­κη­τής της Δω­δε­κα­νή­σου συ­νε­χί­ζει να δια­τη­ρεί τις στρα­τιω­τι­κές δι­καιο­δο­σί­ες του και να κυ­βερ­νά απο­λυ­ταρ­χι­κά, με δια­τάγ­μα­τα.

»Στους Δω­δε­κα­νή­σιους πα­ρα­χω­ρεί­ται μια ιδιόρ­ρυθ­μη ιτα­λι­κή υπη­κο­ό­τη­τα (μικρή ή με­γά­λη)· τα ονό­μα­τα των νη­σιών αλ­λοιώ­νο­νται για να φαί­νο­νται σαν ιτα­λι­κά, στον τύπο τάχα που είχαν κα­θιε­ρώ­σει οι Ιω­αν­νί­τες Ιπ­πό­τες κατά τον Με­σαί­ω­να· τα ελ­λη­νι­κά σχο­λεία συν­θλί­βο­νται από τον εξο­ντω­τι­κό έλεγ­χο εκ μέ­ρους των αρχών και την οι­κο­νο­μι­κή δυ­σπρα­γία.

»Από την άλλη μεριά, εξε­λίσ­σε­ται επι­βλη­τι­κά η μορ­φω­τι­κή πα­ρου­σία και προ­πα­γάν­δα των Ιτα­λών με το χτί­σι­μο εντυ­πω­σια­κών σχο­λι­κών συ­γκρο­τη­μά­των, ναών και νο­σο­κο­μεί­ων, τα οποία διευ­θύ­νουν αδελ­φοί και αδελ­φές ποι­κί­λων θρη­σκευ­τι­κών ταγ­μά­των που κα­τα­φθά­νουν από την Ιτα­λία.

»Η νε­ο­λαία ορ­γα­νώ­νε­ται κατά τα φα­σι­στι­κά πρό­τυ­πα της μη­τρό­πο­λης. Η το­πι­κή ορ­θό­δο­ξη Εκ­κλη­σία εξω­θεί­ται, με τη συ­ναί­νε­ση, δυ­στυ­χώς, των ιε­ραρ­χών της, στην από­σχι­ση από το Οι­κου­με­νι­κό Πα­τριαρ­χείο Κων­στα­ντι­νου­πό­λε­ως.

»Το Βα­τι­κα­νό ιδρύ­ει επι­σκο­πι­κή έδρα στη Ρόδο και διο­ρί­ζει τον πρώτο λα­τί­νο αρ­χιε­πί­σκο­πο (το 1929). Ολες σχε­δόν οι επι­χει­ρή­σεις, βιο­μη­χα­νι­κές, αγρο­τι­κές, εμπο­ρι­κές, “καλ­λι­τε­χνι­κής” βιο­μη­χα­νί­ας, οι­κο­δο­μι­κές, καθώς και οι τρά­πε­ζες περ­νούν σε ιτα­λι­κά χέρια.

»Ο Δω­δε­κα­νή­σιος αγρό­της σβή­νει κάτω από το βάρος εξου­θε­νω­τι­κών πε­ριο­ρι­σμών, προ­στί­μων, χρεών. Τότε ολο­κλη­ρώ­νε­ται η μα­ζι­κή έξο­δος των ελ­λή­νων κα­τοί­κων προς το ελ­λη­νι­κό κυ­ρί­ως κρά­τος, ενώ εν­σκή­πτουν ομα­δι­κά οι ιτα­λοί έποι­κοι, για τους οποί­ους ιδρύ­ο­νται αμιγή ιτα­λι­κά χωριά ή οι­κι­σμοί στη Ρόδο, στην Κω και στη Λέρο.

»Πα­ράλ­λη­λα, ρι­ζι­κή επέμ­βα­ση πα­ρα­τη­ρεί­ται στο αστι­κό και αγρο­τι­κό τοπίο με τη διά­νοι­ξη οδών, με κτη­μα­το­γρα­φή­σεις, ασφαλ­το­στρώ­σεις, ανα­γκα­στι­κές απαλ­λο­τριώ­σεις, με την ανέ­γερ­ση κτι­ρί­ων που δια­κρί­νο­νται από τον ιτα­λι­κό εκλε­κτι­σμό του με­σο­πο­λέ­μου. Γε­νι­κά η «πο­λι­τι­κή του λίθου» έχει αφή­σει ζω­ντα­νά τα ίχνη της ως σή­με­ρα στα νησιά.

»Η αλ­λο­τρί­ω­ση αν­θρώ­πων, θε­σμών και πε­ρι­βάλ­λο­ντος προ­χώ­ρη­σε ακόμη πε­ρισ­σό­τε­ρο με την επέμ­βα­ση στην το­πι­κή αυ­το­διοί­κη­ση, στη δι­κα­στη­ρια­κή πρα­κτι­κή και στην απο­νο­μή του δι­καί­ου, στη νο­μο­θε­τι­κή εξο­μοί­ω­ση με την Ιτα­λία».

Γερ­μα­νι­κά πάν­τσερ στη Ρόδο

Τέλος ιτα­λο­κρα­τί­ας και ένωση με την Ελ­λά­δα

Η Ιτα­λο­κρα­τία, η ιτα­λι­κή κα­το­χή των Δω­δε­κα­νή­σων, που ξε­κί­νη­σε στις 4 Μαΐου του 1912 θα διαρ­κέ­σει ως το 1943.

Toν Σε­πτέμ­βριο του 1943, εν μέσω Β’ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου, τα να­ζι­στι­κά στρα­τεύ­μα­τα θα εκ­διώ­ξουν του Ιτα­λούς πρώην συμ­μά­χους τους, που έχουν πλέον συν­θη­κο­λο­γή­σει με τους Αγ­γλο­α­με­ρι­κα­νούς.

Το 1945, μετά το τέλος του πο­λέ­μου τη διοί­κη­ση των Δω­δε­κα­νί­σων θα ανα­λά­βουν οι Βρε­τα­νοί ώσπου στις 10 Φε­βρουα­ρί­ου 1947, υπο­γρά­φε­ται στο Πα­ρί­σι συν­θή­κη ει­ρή­νης με­τα­ξύ των συμ­μά­χων και των συ­να­σπι­σμέ­νων Δυ­νά­με­ων (και Ελ­λά­δας) και της Ιτα­λί­ας, σύμ­φω­να με την οποία η Ιτα­λία εκ­χω­ρεί στην Ελ­λά­δα με πλήρη κυ­ριαρ­χία τα νησιά της Δω­δε­κα­νή­σου και τις πα­ρα­κεί­με­νες νη­σί­δες.

Στις 7 Μαρ­τί­ου του 1948 τα Δω­δε­κά­νη­σα θα ενω­θούν και επί­ση­μα με τη μη­τέ­ρα Ελ­λά­δα.

Πηγή tovima.gr