Στουρνάρας: Καμπανάκι για τη φτώχεια – Τι προτείνει για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα

Eπιδείνωση των στοι­χείων που αφορούν στην ανι­σό­τητα, τη φτώχεια, τον κοι­νω­νικό απο­κλει­σμό και τις συν­θή­κες δια­βί­ω­σης στην Ελλάδα τα τελευ­ταία δύο έτη

Για επι­δεί­νωση των στοι­χείων που αφορούν στην ανι­σό­τητα, τη φτώχεια, τον κοι­νω­νικό απο­κλει­σμό και τις συν­θή­κες δια­βί­ω­σης στην Ελλάδα τα τελευ­ταία δύο έτη, κάνει λόγο η έκθεση του διοι­κητή της Τρά­πε­ζας της Ελλάδος για το 2022, εκτι­μώ­ντας ότι εν μέρει ήταν ανα­με­νό­μενη δεδο­μέ­νων των επι­πτώ­σεων της παν­δη­μίας στην οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα και τα εισο­δή­ματα των νοι­κο­κυ­ριών, ιδιαί­τερα των νέων εργα­ζο­μέ­νων, των ατόμων με χαμηλή εκπαί­δευση και των ατόμων με χαμηλό εισό­δημα.

Ειδι­κό­τερα, με βάση τα στοι­χεία για τα εισο­δή­ματα των νοι­κο­κυ­ριών το 2020 που προ­έρ­χο­νται από την έρευνα EU-SILC 2021, μετα­βλή­θη­καν ανοδικά οι ακό­λου­θοι δείκτες (βλ. Διά­γραμμα IV.18):

 

α) Ο δείκτης του κιν­δύ­νου σχε­τι­κής φτώ­χειας αυξή­θηκε στο 19,6%, από 17,7% που είχε κατα­γρα­φεί για τα εισο­δή­ματα του 2019 (EU-SILC 2020),ανα­τρέ­πο­ντας την τάση απο­κλι­μά­κω­σης που είχε παρα­τη­ρη­θεί τα προη­γού­μενα έτη. Επίσης, ο κίν­δυ­νος σχε­τι­κής φτώ­χειας στην Ελλάδα παρα­μέ­νει πάνω από το μέσο όρο της ΕΕ-27 (16,8%) και είναι ο όγδοος υψη­λό­τε­ρος στην ΕΕ-27.

β) Το ποσοστό του πλη­θυ­σμού της χώρας που βρί­σκε­ται σε κίνδυνο φτώ­χειας ή σε κοι­νω­νικό απο­κλει­σμό, σύμφωνα με τον ανα­θε­ω­ρη­μένο ορισμό, αυξή­θηκε σε 28,3% (ή 2.971 χιλιά­δες άτομα), από 27,4% το 2019 και 29,0% το 2018. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, μεταξύ των χωρών της ΕΕ-27, η Ελλάδα εμφά­νιζε το 2020 τον τρίτο υψη­λό­τερο κίνδυνο φτώ­χειας ή κοι­νω­νι­κού απο­κλει­σμού. Ο μέσος όρος ήταν 21,7% στις χώρες της ΕΕ-27.

γ) Οι δείκτες εισο­δη­μα­τι­κής ανι­σό­τη­τας στην Ελλάδα εμφα­νί­ζουν σημα­ντική επι­δεί­νωση το 2020 (βλ. Διά­γραμμα IV.19), παρα­μέ­νο­ντας ωστόσο κοντά στο μέσο όρο της ΕΕ-27.

Ο δείκτης ανι­σό­τη­τας Gini αυξή­θηκε στο 32,4% για τα εισο­δή­ματα του 2020 (ΕΕ-27: 30,1%), από 31,4% για τα εισο­δή­ματα του 2019. Αύξηση παρου­σί­ασε και ο δείκτης S80/S20, από 5,2 για τα εισο­δή­ματα του 2019 στο 5,8 για τα εισο­δή­ματα του 2020 (ΕΕ-27: 5,0). 23 Στην αρχή της χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής κρίσης (εισο­δή­ματα 2008) οι δύο δείκτες ανι­σό­τη­τας ήταν 33,1% και 5,8 αντί­στοιχα. Αντί­θετα, ο δείκτης φτώ­χειας σε από­λυ­τους όρους, ο οποίος δια­τη­ρεί το κατώφλι φτώ­χειας σταθερό σε όρους πραγ­μα­τι­κής αγο­ρα­στι­κής δύναμης του 2008, μειώ­θηκε στο 37,3% για τα εισο­δή­ματα του 2020 (από 37,9% για τα εισο­δή­ματα του 2019) συνε­χί­ζο­ντας την πτωτική του πορεία από το 2015. Σημειώ­νε­ται ωστόσο ότι ο κίν­δυ­νος φτώ­χειας υπο­λο­γι­ζό­με­νος με το παρα­πάνω κατώφλι φτώ­χειας ήταν μόλις 18,9% για τα εισο­δή­ματα του 2008. Ο ίδιος δείκτης στην ΕΕ είναι αισθητά χαμη­λό­τε­ρος, 13,0% για τα εισο­δή­ματα του 2020. Ευνοϊκά μετα­βλή­θηκε και το χάσμα ή βάθος της σχε­τι­κής φτώ­χειας, 24 σημειώ­νο­ντας πτώση στο 26,4% το 2020, από 27,3% για τα εισο­δή­ματα του 2019.

Η περαι­τέρω εξέταση των στοι­χείων της EU-SILC 2021 ανα­δει­κνύει ωστόσο την ανάγκη καλύ­τε­ρης στό­χευ­σης της κοι­νω­νι­κής πολι­τι­κής, καθώς υπάρ­χουν συγκε­κρι­μέ­νες πλη­θυ­σμια­κές ομάδες που αντι­με­τω­πί­ζουν υψη­λό­τερο κίνδυνο φτώ­χειας: οι άνεργοι (45,4%), οι οικο­νο­μικά μη ενεργοί εκτός συντα­ξιού­χων (27,3%), τα νοι­κο­κυ­ριά με εξαρ­τώ­μενα παιδιά (23,6%) και τα παιδιά ηλικίας έως 17 ετών (23,7%).

Η συμβολή της κοι­νω­νι­κής πολι­τι­κής

Τα ευρή­ματα αυτά συνά­δουν με άλλο συμπέ­ρα­σμα που προ­κύ­πτει από την έρευνα, συγκε­κρι­μένα ότι η κύρια συμβολή της κοι­νω­νι­κής πολι­τι­κής στη μείωση του ποσο­στού φτώ­χειας προ­έρ­χε­ται από τις συντά­ξεις (κατά 23,5 ποσ. μον.), ενώ τα κοι­νω­νικά επι­δό­ματα συνέ­βα­λαν στη μείωση του ποσο­στού φτώ­χειας μόνο κατά 5,1 ποσ. μονάδες.

Σε σχέση με την έρευνα των τεσ­σά­ρων προη­γού­με­νων ετών, όταν η συμβολή των κοι­νω­νι­κών επι­δο­μά­των στη μείωση του ποσο­στού φτώ­χειας ήταν αρκετά μικρό­τερη (π.χ. 3,8 ποσ. μον. το 2016), παρα­τη­ρεί­ται πρόοδος.

Η εξέλιξη αυτή συν­δέ­ε­ται και με τον ανα­προ­σα­να­το­λι­σμό των δαπανών για κοι­νω­νική προ­στα­σία από το 2017 και μετά – από δαπάνες γήρατος σε δαπάνες για την οικο­γέ­νεια και για την κατα­πο­λέ­μηση του κοι­νω­νι­κού απο­κλει­σμού.

Τα μέτρα πολι­τι­κής του 2020 συνο­λικά ενί­σχυ­σαν το δια­θέ­σιμο εισό­δημα των νοι­κο­κυ­ριών. Ενδει­κτικά ανα­φέ­ρο­νται η νέα φορο­λο­γική κλίμακα με τη μείωση του κατώ­τα­του φορο­λο­γι­κού συντε­λε­στή για τα χαμη­λό­τερα εισο­δή­ματα, η μείωση των ασφα­λι­στι­κών εισφο­ρών των μισθω­τών, καθώς και αυξη­μένα επι­δό­ματα ανερ­γίας, αλλά και προ­σαυ­ξή­σεις στο ελά­χι­στο εγγυ­η­μένο εισό­δημα στο πλαίσιο της αντι­με­τώ­πι­σης των συνε­πειών του κορω­νοϊού. Ωστόσο, λόγω της παν­δη­μίας, το 2020 πολλά νοι­κο­κυ­ριά τέθηκαν σε καθε­στώς ανα­στο­λής εργα­σίας ή ανα­γκά­στη­καν να ανα­στεί­λουν τη λει­τουρ­γία των επι­χει­ρή­σεών τους με απο­τέ­λε­σμα να υπο­στούν εισο­δη­μα­τι­κές απώ­λειες.

Συνο­λικά, σύμφωνα με την EU-SILC 2021, το μέσο ισο­δύ­ναμο ατομικό δια­θέ­σιμο εισό­δημα μειώ­θηκε κατά 0,9% σε σύγκριση με το προη­γού­μενο έτος, ενώ το 20,4% των ερω­τη­θέ­ντων δήλωσε ότι ο κύριος λόγος μείωσης του εισο­δή­μα­τός τους ήταν η παν­δη­μία.

Επίσης, το 2020 δεν χορη­γή­θη­καν –όπως το 2019– η 13η σύνταξη και το κοι­νω­νικό μέρισμα, ενώ παράλ­ληλα επα­νήλθε το καθε­στώς πάγιων ασφα­λι­στι­κών εισφο­ρών για τους αυτο­α­πα­σχο­λου­μέ­νους, εξε­λί­ξεις που επι­βά­ρυ­ναν δυσα­νά­λογα τα χαμηλά εισο­δή­ματα. Τα πρώτα στοι­χεία που είναι δια­θέ­σιμα για την Ελλάδα για το έτος 2021 είναι αυτά της Έρευνας Οικο­γε­νεια­κών Προ­ϋ­πο­λο­γι­σμών (ΕΟΠ) 2021.

Κατα­να­λω­τι­κές δαπάνες

Σύμφωνα με τις κατα­να­λω­τι­κές δαπάνες του 2021, προ­κύ­πτει αύξηση του κιν­δύ­νου φτώ­χειας με βάση τις αγορές που πραγ­μα­το­ποιούν τα νοι­κο­κυ­ριά (17,1% από 15,6% το 2020) και με βάση τη συνο­λική κατα­να­λω­τική δαπάνη (12,2% από 11,9% το 2020), στην οποία συμπε­ρι­λαμ­βά­νε­ται η αξία, σε χρήμα, των αγαθών και υπη­ρε­σιών που το νοι­κο­κυ­ριό έλαβε σε είδος (από δική του παρα­γωγή, δικό του κατά­στημα, τον εργο­δότη ή άλλες πηγές).

Παρό­μοια τάση προ­κύ­πτει και για το δείκτη ανι­σό­τη­τας S80/S20 με βάση τόσο τις αγορές των νοι­κο­κυ­ριών όσο και τη συνο­λική κατα­να­λω­τική δαπάνη, ο οποίος αυξή­θηκε (σε 5,2 από 4,8 το 2020 και σε 4,1 από 3,5 το 2020 αντί­στοιχα).

Συνο­λικά πάντως, παρα­μέ­νουν τα κενά προ­στα­σίας που προ­α­να­φέρ­θη­καν, π.χ. όσον αφορά τους ανέρ­γους αλλά και τα πολύ φτωχά νοι­κο­κυ­ριά, εκ των οποίων μόνο το 1/3 λαμ­βά­νει το ελά­χι­στο εγγυ­η­μένο εισό­δημα. Ανα­φο­ρικά με τους ανέρ­γους, αξίζει να σημειω­θεί ότι με το ν. 4921/202232, με τον οποίο ο ΟΑΕΔ μετο­νο­μά­στηκε σε Δημόσια Υπη­ρε­σία Απα­σχό­λη­σης (ΔΥΠΑ), επήλθαν αλλαγές στις υπο­χρε­ώ­σεις τους και στη δια­χεί­ριση της ανερ­γίας γενι­κό­τερα.

Ενδει­κτικά ανα­φέ­ρο­νται τα νέα ψηφιακά εργα­λεία (μητρώο, κάρτα, ατομικό σχέδιο δράσης), η κατα­βολή εφάπαξ χρη­μα­τι­κής παροχής 300 ευρώ στους μακρο­χρό­νια ανέρ­γους με διά­στημα ανερ­γίας άνω των 5 ετών που καταρ­τί­ζουν Ψηφιακό Ατομικό Σχέδιο Δράσης, η εισα­γωγή εισο­δη­μα­τι­κών κρι­τη­ρίων για τους εγγε­γραμ­μέ­νους στα ψηφιακά αρχεία της ΔΥΠΑ επί διά­στημα άνω των 12 μηνών με σκοπό την αντι­με­τώ­πιση του φαι­νο­μέ­νου της κατά­χρη­σης των παροχών, η δια­γραφή από το μητρώο μετά από τρεις αρνή­σεις κατάλ­λη­λων θέσεων εργα­σίας, η συνέ­χιση της χορή­γη­σης του 50% του επι­δό­μα­τος ανερ­γίας ακόμη και σε όσους ανα­ζη­τού­ντες βρί­σκουν εργασία κατά την περίοδο κατα­βο­λής του κανο­νι­κού επι­δό­μα­τος ανερ­γίας, έως και τη λήξη της προ­θε­σμίας κατα­βο­λής, η εισα­γωγή συστή­μα­τος δια­κυ­βέρ­νη­σης για τη συνε­χι­ζό­μενη επαγ­γελ­μα­τική κατάρ­τιση του εργα­τι­κού δυνα­μι­κού, η δημιουρ­γία και ο εξο­πλι­σμός χώρων φύλαξης βρεφών εντός των εγκα­τα­στά­σεων των επι­χει­ρή­σεων κ.ά. Δεν υπάρ­χουν ακόμη επαρκή στοι­χεία για να εκτι­μη­θεί πώς θα επη­ρε­ά­σουν οι αλλαγές αυτές το ποσοστό των ανέργων που καλύ­πτο­νται από επι­δό­τηση ανερ­γίας.

Ελά­χι­στο εγγυ­η­μένο εισό­δημα

Το κενό κάλυψης για τα πολύ φτωχά νοι­κο­κυ­ριά θα μπο­ρούσε να αντι­με­τω­πι­στεί με αύξηση της κάλυψης των δικαιού­χων του ελά­χι­στου εγγυ­η­μέ­νου εισο­δή­μα­τος, όπως επι­ση­μαί­νει ο Γ. Στουρ­νά­ρας,  λαμ­βά­νο­ντας βέβαια υπόψη τα υπάρ­χο­ντα περιου­σιακά κρι­τή­ρια, την απο­τε­λε­σμα­τική πρό­σβαση των ωφε­λού­με­νων σε συμπλη­ρω­μα­τι­κές κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες και την επιτυχή λει­τουρ­γία των υπη­ρε­σιών ενερ­γο­ποί­η­σης που ξεκί­νησε τον Απρίλιο του 2021 και έχει στόχο να διευ­κο­λύ­νει την ένταξη ή επα­νέ­νταξη των δικαιού­χων στην αγορά εργα­σίας. Ενδει­κτικά ανα­φέ­ρε­ται ότι, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, μία αύξηση στο ποσό του ελά­χι­στου εγγυ­η­μέ­νου εισο­δή­μα­τος κατά 25% θα ωφε­λούσε κυρίως το χαμη­λό­τερο εισο­δη­μα­τικό δεκα­τη­μό­ριο και, σε συν­δυα­σμό με την αύξηση του εισο­δή­μα­τος από εργασία που εξαι­ρεί­ται από το εισό­δημα για τον υπο­λο­γι­σμό του επι­δό­μα­τος, θα μείωνε τον κίνδυνο φτώ­χειας κατά 2 σχεδόν ποσ. μονάδες.

Αξίζει να ανα­φερ­θεί ότι, στο πλαίσιο των μέτρων στή­ρι­ξης για την αντι­με­τώ­πιση των συνε­πειών της παν­δη­μίας και της ενερ­γεια­κής κρίσης, δόθηκαν προ­σαυ­ξή­σεις στους δικαιού­χους του ελά­χι­στου εγγυ­η­μέ­νου εισο­δή­μα­τος την περίοδο 2020-22.

Επι­πρό­σθετα, είναι ανα­γκαίος ένας ανα­προ­σα­να­το­λι­σμός προς το “κράτος κοι­νω­νι­κής επέν­δυ­σης”. Ένα τέτοιο κοι­νω­νικό κράτος δημιουρ­γεί προ­ϋ­πο­θέ­σεις για ίσες ευκαι­ρίες διευ­κο­λύ­νο­ντας την κοι­νω­νική κινη­τι­κό­τητα, προ­στα­τεύει τους πολίτες από τις ατυχίες της ζωής, τους βοηθά να συν­δυά­σουν επαγ­γελ­μα­τική στα­διο­δρο­μία και οικο­γέ­νεια και γενι­κό­τερα λει­τουρ­γεί προ­λη­πτικά στην αντι­με­τώ­πιση της φτώ­χειας και της εισο­δη­μα­τι­κής ανι­σό­τη­τας μέσω επεν­δύ­σεων στο ανθρώ­πινο κεφά­λαιο, π.χ. στους τομείς της παι­δείας και υγείας. Από αυτές τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις, η κοι­νω­νική πολι­τική λει­τουρ­γεί ευερ­γε­τικά και για την επί­τευξη ισχυρών και δια­τη­ρή­σι­μων ρυθμών ανά­πτυ­ξης.

Πηγή in.gr