Η κεραμική τέχνη αργοπεθαίνει

Ακόμη και σήμερα -έπειτα από μια δημο­σιο­γρα­φική δια­δρομή δεκαετιών- ανα­ρω­τιέ­μαι ειλι­κρινά πώς ο πολι­τι­κός κόσμος του τόπου μας αντι­λαμ­βά­νε­ται την έννοια του πολι­τι­σμού, της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς, των τεχνών και της αξίας -στις μέρες μας- των παρα­δό­σεων του λαού μας.

Και το σπου­δαιό­τερο πώς τ’ αξιο­λο­γούν, δηλαδή ποια θέση κατα­λαμ­βά­νουν στην ιεράρ­χηση των θεμάτων και των στο­χεύ­σεων της πολι­τι­κής και κοι­νω­νι­κής δρα­στη­ριό­τη­τάς τους.

Από την Ενσω­μά­τωση της Δωδε­κα­νή­σου μέχρι και σήμερα -τουστέστιν σε 74 χρόνια- πέρασαν υπουρ­γοί, βου­λευ­τές, δήμαρ­χοι, νομάρ­χες, περι­φε­ρειάρ­χες, αλλά τολμώ να πω ότι οι περισ­σό­τε­ροι είχαν σχέση με τον πολι­τι­σμό, τις τέχνες και τις παρα­δό­σεις όσο ο φάντης με το ρετσι­νό­λαδο.

Ελά­χι­στες οι τιμη­τι­κές εξαι­ρέ­σεις, Ευτυχώς!

Του Κώστα Λαμπρια­νού

Η Μεσαιω­νική Πόλη απα­ξιώ­θηκε, για να μην πω κακο­ποι­ή­θηκε βάναυσα, από και­ρο­σκό­πους στο βωμό της κερ­δο­σκο­πίας, εμβλη­μα­τικά ιστο­ρικά κτήρια αφέ­θη­καν στη φθορά του χρόνου.

Και αν δεν υπήρχε η αλη­σμό­νητη Μελίνα Μερ­κούρη και ο Σάββας Καρα­γιάν­νης (υπουρ­γός πολι­τι­σμού η πρώτη και δήμαρ­χος Ρόδου ο δεύ­τε­ρος) να υπο­γρά­ψουν το 1986 -αν δεν με απατά η μνήμη μου – προ­γραμ­μα­τική σύμβαση για την προ­στα­σία και ανά­δειξη της Μεσαιω­νι­κής Πόλης, σήμερα η εικόνα της θα ήταν, χωρίς αμφι­βο­λία, τραγική.

Μια τέχνη αιώνων που ψυχορ­ρα­γεί

Ειλι­κρινά σκόπιμη αυτή η εισα­γωγή επειδή μια πανάρ­χαια τέχνη των Ροδίων ψυχορ­ρα­γεί στις μέρες μας και αν, σύντομα, δεν βρεθεί φάρμακο σωτη­ρίας, είναι βέβαιο ότι το τέλος της δια­γρά­φε­ται πολύ κοντινό.

Ανα­φέ­ρο­μαι συγκε­κρι­μένα στην κερα­μική αγγειο­πλα­στική. Μια τέχνη που άκμασε επί αιώνες στη Ρόδο, μετά την κάθοδο των Δωριέων και σήμερα πνέει τα λοίσθια, υπό το αδιά­φορο βλέμμα των τοπικών αρχό­ντων και της πολι­τείας το επι­ση­μαίνω διότι οι περισ­σό­τε­ροι της ποι­κι­λώ­νυ­μης τοπικής ηγεσίας μας, δια­χρο­νικά, απο­δεί­χθη­καν αλλερ­γι­κοί σε ό, τι σχε­τι­ζό­ταν με τον πολι­τι­σμό, την πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά, τις τέχνες και τις παρα­δό­σεις ενός λαού που ευτύ­χησε να ζει σ’ ετούτον τον ευλο­γη­μένο απ’ τους θεούς τόπο.

Μια τέχνη που ζήλευαν ακόμα και οι Ιταλοί κατα­κτη­τές και τη συνέ­χι­σαν ιδρύ­ο­ντας το 1928 την εται­ρεία ICARO, με πρω­το­μά­στο­ρες Αρχαγ­γε­λί­τες και άλλους αγγειο­πλά­στες του νησιού. Μια εται­ρεία -για να μην ξεχνάμε την ιστορία μας- που πέρασε -αμέσως μετά το τέλος του πολέμου- στα χέρια του επι­χει­ρη­μα­τία Κων­στα­ντί­νου Χατζη­κων­στα­ντή. Γέννημα και θρέμμα της Ρόδου με λαμπρές σπουδές στη Ελλάδα και το εξω­τε­ρικό απέ­κτησε την πλειο­ψη­φία των μετοχών της ιτα­λι­κής εται­ρείας η οποία πλέον έγινε ατομική επι­χεί­ρηση με την ελλη­νική επω­νυ­μία «Κερα­μουρ­γία Ρόδου ΙΚΑΡΟΣ».

Διο­ρα­τι­κός και εξαί­ρε­τος εργο­δό­της ο Χατζη­κων­στα­ντής προ­σέ­λαβε τους καλύ­τε­ρους αγγειο­πλά­στες της εποχής και ταυ­τό­χρονα επέν­δυσε στον τεχνικό εξο­πλι­σμό του εργο­στα­σίου.

Σε λίγα χρόνια κατά­φερε, χάρη στους καλ­λι­τέ­χνες σχε­δια­στές και ζωγρά­φους που είχε μαζί του, τα εντυ­πω­σιακά δημιουρ­γή­ματα του ΙΚΑΡΟΥ – πιάτα – βάζα αμφο­ρείς με εμβλη­μα­τικά σχέδια από την ιστορία του νησιού, από την ελλη­νική μυθο­λο­γία και τη φύση να εξά­γο­νται σε αρκετές χώρες.

Δυστυ­χώς όμως ο θάνατος του Χατζη­κων­στα­ντή και της γυναί­κας του Φαίδρας (αδερφή του σπου­δαίου πολι­τι­κού της Ρόδου Γιάννη Ζίγδη) σε αυτο­κι­νη­τι­στικό ατύχημα- τον Ιούνιο του 1987-οδήγησε στο τέλος και τον ΊΚΑΡΟ.

Το εργο­στά­σιο, στο οποίο δού­λε­ψαν εκα­το­ντά­δες αγγειο­πλά­στες και καλ­λι­τέ­χνες κερα­μί­στες στα σαράντα χρόνια ζωής του ΙΚΑΡΟΥ έκλεισε το 1988.

Κάποιες προ­σπά­θειες που έγιναν από τον αλη­σμό­νητο Νάσο Μυλωνά, έναν πραγ­μα­τικά ταλα­ντούχο καλ­λι­τέ­χνη, να συνε­χί­σει την κερα­μική τέχνη, έχοντας ως πρότυπο τον ΙΚΑΡΟ, όπου εργά­στηκε επί χρόνια, δεν απέ­δω­σαν, χωρίς τη στήριξη από τους τοπι­κούς άρχο­ντες και την πολι­τεία.

Η αγγειο­πλα­στική στον Αρχάγ­γελο

Ο Αρχάγ­γε­λος, αναμ­φί­βολα, υπήρξε ο τόπος που ανέ­δειξε τους καλύ­τε­ρους αγγειο­πλά­στες επί αιώνες. Είναι ενδει­κτικά ότι η φήμη τους έφτασε μέχρι τον αυτο­κρά­τορα Ιουστινιανό-τον Μέγα- στα χρόνια που έχτιζε την Αγία Σοφία. Οι αρχι­τέ­κτο­νες του ανα­ζη­τού­σαν λύση για την κατα­σκευή του τρούλου καθώς δεν είχαν τα κατάλ­ληλα τούβλα. Η λύση δόθηκε από τους Αρχαγ­γε­λί­τες αγγειο­πλά­στες του Πετρώνα οι οποίοι έφτια­ξαν με τον καλύ­τερο πηλό τα πλέον ελα­φρύ­τερα, αλλά και πιο ανθε­τι­κτά τούβλα, κι έτσι στέ­ριωσε ο τρούλος του μονα­δι­κού βυζα­ντι­νού Μνη­μείου.

Σήμερα, ωστόσο, ο Πετρώ­νας και οι οικο­γέ­νειες των αγγειο­πλα­στών ανήκουν στο παρελ­θόν. Έχουν περάσει στην Ιστορία. Και, δυστυ­χώς, αν κάποιος ανα­ζη­τή­σει έναν νέο αγγειο­πλά­στη δεν θα βρει. Υπάρ­χουν μόνο ελά­χι­στοι κι αυτοί από­μα­χοι, συντα­ξιού­χοι. Γιατί, όμως; Κι εδώ η ευθύνη των τοπικών αρχό­ντων, και ιδιαί­τερα του Αρχαγ­γέ­λου είναι τερά­στια. Ανί­κα­νοι, αλλερ­γι­κοί στον πολι­τι­σμό και τις τέχνες δεν δημιούρ­γη­σαν ένα εργα­στήρι αγγειο­πλα­στι­κής, μολο­νότι έβλεπαν μια-μια τις επι­χει­ρή­σεις κερα­μι­κής τέχνης να βάζουν λουκέτο και τα τοπικά μέσα ενη­μέ­ρω­σης προει­δο­ποιού­σαν ότι η αγγειο­πλα­στική τέχνη αιώνων της Ρόδου χάνεται, σβήνει. Δήμαρ­χοι, νομάρ­χες, βου­λευ­τές, υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού σκορ­πού­σαν, εδώ κι εκεί, το δημόσιο χρήμα αλλά αρνιό­ντου­σαν να δαπα­νή­σουν λίγα ψίχουλα για να σωθεί μια τέχνη. Λέει όμως ο σοφός λαός μας «ποτέ δεν είν’ αργά!».

Οι τελευ­ταίοι των Μοϊ­κα­νών

Ο Δημή­τρης Για­σι­ρά­νης είναι ένας από τους ελά­χι­στους της Ρόδου-και συγκε­κρι­μένα του Αρχάγγελου- που εμμέ­νουν να υπη­ρε­τούν την τέχνη της αγγειο­πλα­στι­κής, την καλ­λι­τε­χνική κερα­μική, παρά τις δυσκο­λίες και τις αντι­ξο­ό­τη­τες που αντι­με­τω­πί­ζει στον καθη­με­ρινό αγώνα της επι­βί­ω­σης.

Στην ίδια κατά­σταση βρί­σκο­νται και τα άλλα δύο εργα­στή­ρια του Αρχαγ­γέ­λου: του Κώστα Σπάθα και του Δημήτρη Μπόνη. Με το χιούμορ που τον χαρα­κτη­ρί­ζει -κληρονομικό στοι­χείο κι αυτό της μεγάλης οικο­γέ­νειας των Γιασιράνηδων- που έγραψε για περισ­σό­τερο από ενάμιση αιώνα τη δική της ιστορία στην παρα­δο­σιακή τέχνη της αγγειο­πλα­στι­κής, λέει πως είναι «τελευ­ταίοι των Μοϊ­κα­νών».

Από πέντε χρονών ο Δημή­τρης παλεύει με τον πηλό, αλλά στην τέχνη αφιε­ρώ­νε­ται μόλις τελεί­ωσε το δημο­τικό σχολείο.

Σήμερα, στα εξήντα του πια, σε μιαν «εκ βαθέων» εξο­μο­λό­γηση εκπέ­μπει σήμα κιν­δύ­νου.

Με απέ­ρα­ντη θλίψη επι­ση­μαί­νει ότι η αγγειο­πλα­στική και η καλ­λι­τε­χνική κερα­μική αργο­πε­θαί­νει. Η μεγάλη του αγάπη στην τέχνη και ο σεβα­σμός στην οικο­γε­νειακή παρά­δοση, όπως ανα­φέ­ρει, είναι οι δύο κυριό­τε­ροι λόγοι που τον κρατούν ακόμα στην τέχνη. Δεν κρύβει ότι πολλές φορές τον βασά­νιζε η σκέψη να την παρα­τή­σει. Ειδι­κό­τερα στα τελευ­ταία χρόνια των μνη­μο­νιών, της λιτό­τη­τας, της του­ρι­στι­κής ύφεσης, της κρα­τι­κής αδια­φο­ρίας και της πλήρους εγκα­τά­λει­ψης από το Επι­με­λη­τή­ριο, τον Δήμο, την Περι­φέ­ρεια και τους πολι­τι­κούς άρχο­ντες του νησιού. Και προ­σθέ­τει:

«Λυπάμαι που το λέω αλλά δεν είχαμε τη στήριξη κανενός. Και τώρα με την παν­δη­μία, την ενερ­γειακή κρίση, αυτοί οι λίγοι που παλεύ­ουμε με νύχια και δόντια για να επι­βιώ­σουμε».

Κατα­λή­γο­ντας, ωστόσο, υπο­γραμ­μί­ζει ότι ελπίζει έστω και στο παρά πέντε η τέχνη της αγγειο­πλα­στι­κής και της καλ­λι­τε­χνι­κής κερα­μι­κής να δια­σω­θεί!

Η οικο­γε­νειακή παρά­δοση

Η ιστορία της οικο­γέ­νειας Για­σι­ράνη στην αγγειο­πλα­στική αρχίζει στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα από τον Σάββα Για­σι­ράνη που είχε ρίξει από τη Μικρά Λεία. Ήταν μαρα­γκός αλλά έμαθε και την τέχνη του αγγειο­πλά­στη στη Μικρά Λεία και στου Πετρώνα. Το εργα­στήρι και το καμίνι το έφτιαξε στα Στεγνά.

Ο Σάββας Για­σι­ρά­νης έκανε τέσσερα παιδιά -τρία αγόρια και μια κόρη, αλλά ο μόνος που ακο­λού­θησε την αγγειο­πλα­στι­κής ήταν ο Νικόλας, ο πρώτος του γιος, παππούς του Δημήτρη.

Γεν­νη­μέ­νος το 1901 και ταλα­ντού­χος ο Νικόλας δούλεψε το 1929 στην ιταλική εται­ρεία ICARO επί χρόνια με τους καλύ­τε­ρους Ιταλούς τεχνί­τες. Και αργό­τερα, το 1947 όταν ιδρύ­θηκε ο «Ίκαρος» από τον Χατζη­κων­στα­ντή εργά­στηκε ως αρχι­μά­στο­ρας. Μετά έφτιαξε το δικό του εργα­στήρι στον Αρχάγ­γελο όπου απα­σχο­λού­νταν όλα τα παιδιά του. Όλα τα καλ­λι­τε­χνικά κερα­μικά του έφεραν τη υπο­γραφή «ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΣ» σχε­δια­σμένα από τον δεκα­τε­τρά­χρονο τότε ταλα­ντούχο Νάσο Μυλωνά που έγραψε κι αυτός τη δική του λαμπρή μακρό­χρονη ιστορία, μέχρι το θάνατό του, τον Δεκέμ­βριο του 2010.

Σήμερα η καλ­λι­τε­χνική του ιστορία συνε­χί­ζε­ται από τον γαμπρό του Αρεταίο Μωραΐτη.

Τα καλ­λι­τε­χνή­ματα του Νικόλα Για­σι­ράνη συνέ­χι­σαν οι γιοι του Σάββας (πατέρας του Δημήτρη) και Στέ­φα­νος και οι κόρες του Ζωή και Έλλη. Ο Στέ­φα­νος Για­σι­ρά­νης, 91 ετών σήμερα, δια­τη­ρεί το εργα­στήρι αλλά χωρίς παρα­γωγή πια.

Την ιστορία και την αγγειο­πλα­στική παρά­δοση του Νικόλα Για­σι­ράνη ακο­λου­θούν τα εγγόνια του Δημή­τρης Για­σι­ρά­νης του Σάββα και τα παιδιά της κόρης του Ζωής, Κώστας και Τάσος. Ο Δημή­τρης δια­τη­ρεί το εργο­στά­σιο με την επω­νυ­μία Giasiranis Factory Keramik στον Αρχάγ­γελο και τα ξαδέλ­φια του Κώστας και Τάσος το εργα­στήρι Spathas Keramik.

Η σωτηρία

Υπό προ­ϋ­πο­θέ­σεις η αγγειο­πλα­στική και η καλ­λι­τε­χνική κερα­μική μπορεί να δια­σω­θεί αν:

1. Το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού, η Περι­φέ­ρεια και ο Δήμος Ρόδου ιδρύ­σουν άμεσα ένα Εργα­στήρι Αγγειοπλαστικής-Κεραμικής για την εκπαί­δευση νέων αγγειοπλαστών-καλλιτεχνών.

2. Να επι­δο­τη­θούν οι λιγο­στές επι­χει­ρή­σεις του κλάδου για την πρό­σληψη τεχνι­τών και οι ασφα­λι­στι­κές εισφο­ρές τους.

3. Το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού, η Περι­φέ­ρεια και ο Δήμος Ρόδου στον προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό τους να προ­βλέ­πε­ται ετήσια δαπάνη για την αγορά σημα­ντι­κών καλ­λι­τε­χνη­μά­των από τις επι­χει­ρή­σεις του κλάδου (αμφορείς-πιάτα κλπ) τα οποία θα δια­κο­σμούν Μουσεία-Πολιτιστικά Κέντρα και Δημόσια Κτήρια.

4. Μια ανάλογη δαπάνη μπορεί να δια­τε­θεί από το Υπουρ­γείο Του­ρι­σμού, από την Τράπεζα Ελλάδος, από Οργα­νι­σμούς του Δημο­σίου, από το Επι­με­λη­τή­ριο και κυρίως από τα μέλη της Ένωσης Ξενο­δό­χων.

Ανα­φέ­ρο­μαι ειδι­κό­τερα στους ξενο­δό­χους επειδή γνωρίζω ορι­σμέ­νους -λίγοι βέβαια- που κάθε χρόνο προ­μη­θεύ­ο­νται μεγάλο αριθμό ανα­μνη­στι­κών πιάτων με εμβλη­μα­τικά σχέδια από τη Ρόδο τα οποία και προ­σφέ­ρουν στους πελάτες.

Του­λά­χι­στον, έτσι δίνουν μια βαθιά οικο­νο­μική ανάσα, μια τονω­τική ένεση στην τέχνη που πνέει τα λοίσθια.

Αν, παρ’ ελπίδα, χαθεί θα είναι μια μελανή σελίδα για τον Πολι­τι­σμό, τις Παρα­δό­σεις και την Ιστορία ενός λαού που ανέ­δειξε έναν από τους Επτά Σοφούς της αρχαιό­τη­τας και δημιούρ­γησε ένα από τα Επτά Θαύματα του Κόσμου.

Ας μην τα ξεχνάμε!