Έτος προσδοκιών και προόδου το 2022- Δύο διακεκριμένοι Έλληνες επιστήμονες μιλούν για τη νέα χρονιά

Μια χρονιά όπου, λόγω της παν­δη­μίας, «η θαλπωρή της ουτο­πίας μάς γνέφει φιλικά». Αλλά και μια χρονιά που «θα μας φέρει πιο κοντά σε μια Θεωρία του Παντός». Δυο δια­κε­κρι­μέ­νοι Έλληνες, η καθη­γή­τρια Ψυχο­λο­γίας και συγ­γρα­φέας Φωτεινή Τσα­λί­κο­γλου και ο καθη­γη­τής και μέλος της Ακα­δη­μίας Αθηνών Δημή­τρης Νανό­που­λος, κατα­θέ­τουν στο ΑΠΕ – ΜΠΕ τις σκέψεις τους για τη νέα χρονιά. Το 2022, λέει ο κ. Νανό­που­λος, μπορεί να φέρει ανα­κα­λύ­ψεις που θα απο­τε­λέ­σουν το επι­στέ­γα­σμα μιας προ­σπά­θειας πολλών ετών. Η προσ­δο­κία, λέει από την πλευρά της η κα Τσα­λί­κο­λο­γλου, λει­τουρ­γεί σαν μια στορ­γική μητέρα που σε καθη­συ­χά­ζει από κάθε έξωθεν και έσωθεν απειλή. Τι μας μένει να κάνουμε λοιπόν; Να κατα­λά­βουμε τη μονα­δι­κό­τητά μας στο Σύμπαν, όπως λέει ο κ. Νανό­που­λος. Ή, όπως λέει η κα Τσα­λί­κο­γλου, να κατα­λά­βουμε πως αυτό που δεν γνω­ρί­ζουμε, στις μέρες μας, είναι από μόνο του πηγή αισιο­δο­ξίας.

Ακο­λου­θούν οι συνε­ντεύ­ξεις του Δ. Νανό­που­λου και της Φ. Τσα­λί­κο­γλου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ

Κύριε Νανό­πουλε, το 2022 είναι ένα έτος προσ­δο­κιών για τις επι­στή­μες; Και ποιες είναι για εσάς αυτές οι προσ­δο­κίες;

Οι πιο ενδια­φέ­ρου­σες επι­στη­μο­νι­κές ανα­κα­λύ­ψεις γίνο­νται συνήθως ανα­πά­ντεχα, όχι τόσο για τους επι­στή­μο­νες που τις δημιουρ­γούν, αλλά για όλους τους άλλους. Πράγ­ματι, βρι­σκό­μα­στε σε μια εύφορη εποχή για τη Φυσική των Στοι­χειω­δών Σωμα­τι­δίων και της Κοσμο­λο­γίας και περι­μέ­νουμε το 2022 να είναι ακόμα πιο συναρ­πα­στικό και να συνε­χί­σει να απο­δί­δει τους καρπούς μιας προ­σπά­θειας πολλών ετών. Η πρόοδος ως προς την κατα­νό­ηση της αρχής του Σύμπα­ντος και της εξέ­λι­ξής του, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας δεδο­μένα από το τηλε­σκό­πιο PLANCK και άλλες συνα­φείς παρα­τη­ρή­σεις, είναι απί­στευτη. Θεωρώ ότι το 2022 θα μας φέρει πιο κοντά σε μια Θεωρία του Παντός, σε πλήρη αρμονία με τα πει­ρα­μα­τικά δεδο­μένα, εάν δεν έχει ήδη προ­τα­θεί…

Η επόμενη μεγάλη ανα­κά­λυψη δεν θα έρθει επο­μέ­νως από τις νέες τεχνο­λο­γίες αλλά από τη Φυσική;

Οι περισ­σό­τε­ρες νέες τεχνο­λο­γίες απο­τε­λούν απόρ­ροιες και εφαρ­μο­γές της επι­στή­μης της Φυσικής. Από την άλλη, η εξέλιξη της Φυσικής εξαρ­τά­ται από τη χρήση και τον συν­δυα­σμό πολλών νέων τεχνο­λο­γιών που επε­ξερ­γά­ζο­νται δεδο­μένα και επι­βε­βαιώ­νουν ή απορ­ρί­πτουν αντί­στοιχα τα προ­τει­νό­μενα θεω­ρη­τικά μοντέλα ερμη­νείας του Σύμπα­ντος. Κατά συνέ­πεια, πρό­κει­ται για συγκοι­νω­νού­ντα δοχεία που οδηγούν στη δημιουρ­γία νέων προ­ϊ­ό­ντων/υπη­ρε­σιών ή αντί­στοιχα για κομ­μά­τια ενός παζλ που ενώ­νο­νται και δημιουρ­γούν νέες, πιο ολο­κλη­ρω­μέ­νες απει­κο­νί­σεις και προ­ο­πτι­κές του κόσμου μας. Η Φυσική εδώ και 120 χρόνια από τότε που ο Max Planck εισή­γαγε την έννοια του κβάντου, δεν έχει πάψει να μας εκπλήσ­σει θετικά, και ευελ­πι­στώ ότι και το 2022 δεν απο­τε­λέ­σει εξαί­ρεση στον κανόνα.

 

Είναι πάντως οι νέες τεχνο­λο­γίες που τραβούν την περιέρ­γειά μας και εξά­πτουν την φαντα­σία μας, όπως συνέβη πρό­σφατα με το metaverse. Δεν αισθά­νε­σθε πως η δική σας επι­στήμη – η επι­στήμη της Θεωρίας της Σχε­τι­κό­τη­τας, του Bing Bang και του μπο­ζο­νίου Ηiggs μεταξύ άλλων – αδι­κεί­ται ή υπο­ε­κτι­μά­ται;

Είναι λογικό οι νέες τεχνο­λο­γίες που χρη­σι­μο­ποιούμε συνεχώς, στους υπο­λο­γι­στές και στα έξυπνα κινητά, να τραβούν την προσοχή μας και να εξά­πτουν τη φαντα­σία μας, καθώς επη­ρε­ά­ζουν όλο και περισ­σό­τερο την καθη­με­ρι­νό­τητά μας. Η Θεωρία της Σχε­τι­κό­τη­τας, το Big Bang ή το μπο­ζό­νιο Higgs είναι έννοιες πιο από­μα­κρες για τους περισ­σό­τε­ρους ανθρώ­πους. Ωστόσο, απο­τε­λούν τα βασικά συστα­τικά μιας βαθύ­τε­ρης κατα­νό­η­σης του Σύμπα­ντος και της θέσης του ανθρώ­που σ’ αυτό. Οι θεω­ρη­τι­κοί φυσικοί είναι πια συνη­θι­σμέ­νοι σε αυτή την κατά­σταση, όμως δεν αισθά­νο­νται καθόλου αδι­κη­μέ­νοι. Αντί­θετα, ανα­πλη­ρώ­νουν τις όποιες «απώ­λειες» νιώ­θο­ντας τέτοια ικα­νο­ποί­ηση για τη συμ­με­τοχή τους σε μια πραγ­μα­τικά μεγάλη ανα­κά­λυψη, που όμοιά της δεν υπάρχει…

 

Φάνηκε από την παν­δη­μία: πολλοί συνάν­θρω­ποι μας αντι­με­τω­πί­ζουν την επι­στήμη με καχυ­πο­ψία, άρνηση ή ακόμη και φόβο. Πώς το εξη­γείτε;

Κακή πλη­ρο­φό­ρηση και άγνοια. Όπως έλεγε ο μεγάλος Ιταλός Φυσικός Enrico Fermi «η γνώση είναι δύναμη, αλλά για πολύ καιρό ακόμη η άγνοια δεν θα σημαί­νει αδυ­να­μία».

Σε τι θα θέλατε να μας κάνει σοφό­τε­ρους η νέα χρονιά;

Να κατα­λά­βουμε τη μονα­δι­κό­τητά μας σ’ αυτό το Σύμπαν. Είμαστε μια απει­ρο­ε­λά­χι­στη χωρο-χρονική κουκίδα. Η ζωή μας είναι από δω έως εκεί. Αυτό πρέπει να προ­σπα­θή­σουμε να το κατα­νο­ή­σουμε και να το εκμε­ταλ­λευ­τούμε με τον καλύ­τερο δυνατό τρόπο.

«Ένας θεω­ρη­τι­κός φυσικός ανε­βαί­νει με έναν φίλο του στην κορυφή ενός βουνού. Όταν φτάνουν, βγάζει ένα τετρά­διο και ένα μολύβι και έπειτα από λίγο λέει στον φίλο του: “Σύμφωνα με τους υπο­λο­γι­σμούς μου, είμαστε στην απέ­να­ντι κορυφή”». Τι σας κάνει να σκέ­φτε­στε αυτό το ανέκ­δοτο;

Θα επι­κα­λε­στώ και πάλι τα λόγια του Enrico Fermi. «Υπάρ­χουν δύο πιθανές εξε­λί­ξεις: Αν το απο­τέ­λε­σμα επα­λη­θεύει την υπόθεση, θα έχεις κάνει μια μέτρηση. Αν το απο­τέ­λε­σμα δεν συμ­φω­νεί με την υπόθεση, τότε θα έχεις κάνει μια ανα­κά­λυψη». Ωστόσο, θα συμπλη­ρώσω ότι οι θεω­ρη­τι­κοί φυσικοί μπορεί κάπου-κάπου να κάνουν και λάθος…

———————————–

Κυρία Τσα­λί­κο­γλου, ο χρόνος είναι μια ανθρώ­πινη επι­νό­ηση. Γιατί καλ­λιερ­γούμε προσ­δο­κίες όταν «αλλάζει» ημε­ρο­λο­γιακά; θα λέγατε πως είναι μια ωφέλιμη ψευ­δαί­σθηση;

«Oι φαντα­στι­κές αλή­θειες φθεί­ρο­νται πιο δύσκολα» λέει ο Ελύτης. Προ­νό­μιο, οχυρό μαζί και κατάρα είναι οι ψευ­δαι­σθή­σεις μας. Μας απο­μα­κρύ­νουν από την πραγ­μα­τι­κό­τητα αλλά και μας προ­φυ­λάσ­σουν από τις αγριευ­τι­κές και ματαιω­τι­κές όψεις της. Η προσ­δο­κία ότι κάθε χρόνο ο νέος χρόνος θα κομίζει κάτι το καλό, το ευμενές, κάτι που θα είναι με το μέρος μας δεν απο­τε­λεί σημείο των καιρών. Μας συνο­δεύει από παιδιά. Το μικρό παιδί, στη συνέ­χεια ο ενή­λι­κας, ακόμα και ο υπε­ρή­λι­κας ενδί­δουν στη θαλπωρή της ελπίδας: «Η νέα χρονιά θα είναι ”άλλη”». Η προσ­δο­κία από μόνη της λει­τουρ­γεί σαν μια στορ­γική μητέρα που σε καθη­συ­χά­ζει από κάθε έξωθεν και έσωθεν απειλή. Σε έκτα­κτες, σε οριακές συν­θή­κες ζωής, βλέ­πουμε την προ­σμονή αυτή να γιγα­ντώ­νε­ται. Αρπά­ζε­σαι, γαν­τζώ­νε­σαι από αυτήν. Όσο πιο βίαια και άνευ όρων και ορίων το ελπί­ζεις, όσο αστό­χα­στα και αφελώς πιστεύ­εις τόσο και η διά­ψευση θα είναι οδυνηρή.

 

Κι αν πράγ­ματι μπο­ρού­σαμε να μηδε­νί­σουμε τον χρόνο; Από πού θα λέγατε ότι θα έπρεπε να πιά­σουμε το νήμα για μια νέα αρχή;

«Αν δεν ξέρεις που πας», λέει μια σοφή παροι­μία, «πιάσου από την αρχή». Να πιά­σουμε λοιπόν το νήμα για μια νέα αρχή από την πολύ αρχή της ζωής μας. Να μετα­κι­νη­θούμε στα βάθη των καιρών, τότε που ο χρόνος μετα­μορ­φω­νό­ταν σε μια στορ­γική παντο­δύ­ναμη μητέρα «Εγώ είμαι εδώ για σένα μωρό μου, τίποτα και κανείς δεν μπορεί να σε βλάψει. Όλα θα είναι εδώ…αρκεί να τα επι­θυ­μή­σεις». Η κουλ­τούρα μας άλλωστε δεν σταματά να καλ­λιερ­γεί ασύ­στολα τέτοιες φαντα­σιώ­σεις. Δεν είναι τυχαίο ότι η νοσταλ­γία για το παρελ­θόν εν μέσω παν­δη­μίας θεριεύει. Η νοσταλ­γία, ένα νήμα που μας φέρνει κοντά σε ένα επι­νοη­μένο μυθικό παρελ­θόν, ένα «άλλοτε» κι «αλλού» που μας κατευ­νά­ζει, μας προ­στα­τεύει από την πρό­σληψη του εαυτού μας ως ενός έντρο­μου και αβο­ή­θη­του πλά­σμα­τος, παίγνιο στα χεριά μιας αδυ­σώ­πη­της μοίρας.

Παρελ­θόν, παρόν, μέλλον. Ποιο από τα τρία θα λέγατε πως δεν «υπάρχει»;

Υπό μια έννοια και τα τρία είναι κατα­σκευές. Επι­νο­ή­σεις του μυαλού μας. Τα απο­λαμ­βά­νουμε ή μας τρο­μο­κρα­τούν κατά βούληση. Χτί­ζουμε το μέλλον μας όπως και το παρελ­θόν μας. Όσο για το παρόν είναι έτοιμο να γίνει αχνό, σαν ομίχλη. Μια σκιά. Ανάμεσα στο παρελ­θόν που δεν υπάρχει πια και στο μέλλον που φοβό­μα­στε να υπάρξει το παρόν χάνει την όποια δύναμη του.

Πιστεύ­ετε πως απο­τυ­πώ­νει τη συλ­λο­γική μας διάθεση η έκφραση «κάθε πέρυσι και καλύ­τερα»; Ή, ακόμη περισ­σό­τερο, την εθνική μας ιδιο­συ­γκρα­σία;

Δεν πιστεύω σε αδά­μα­στες εθνικές ιδιο­συ­γκρα­σίες. Είμαστε έτοιμοι να πούμε «κάθε πέρσι και καλύ­τερα» αλλά ταυ­τό­χρονα είμαστε έτοιμοι να πιστέ­ψουμε ότι «φέτος θα είναι μια άλλη χρονιά». Ανάμεσα στην άκρατη απαι­σιο­δο­ξία και στην αστό­χα­στη ελπίδα παί­ζε­ται το παι­χνίδι της ζωής μας. Στην γει­το­νική μας χώρα, για παρά­δειγμα, ζαχα­ρο­πλά­στες μοί­ρα­ζαν δωρεάν μπου­γά­τσες και κου­λού­ρια, εορ­τα­στι­κοί άνθρω­ποι έκαιγαν δολάρια, γλε­ντο­κο­πού­σαν και χόρευαν επειδή «η λίρα ανε­βαί­νει». Δεν είναι εξω­γή­ι­νοι οι γεί­το­νες μας. Είναι και αυτοί ανθρώ­πινα πλά­σματα που επί ποινή θανάτου είναι έτοιμοι να πιστέ­ψουν τα πάντα και να τρο­μο­κρα­τη­θούν από τα πάντα. Ένα εύπιστο μωρό, ένας κατα­θλι­πτι­κός γέρο­ντας, λαγο­κοι­μά­ται μέσα μας και προ­σμέ­νει ένα «κάτι τις», μια «καλή χρονιά» για να ανα­θαρ­ρή­σει. Τόσο απλό. Ο ορθός λόγος δεν ήταν ποτέ χρι­στου­γεν­νιά­τικη ευχή.

Είναι πιο βολικό να εξω­ρα­ΐ­ζουμε το παρελ­θόν ή να αισιο­δο­ξούμε για το μέλλον;

Και τα δυο βολεύ­ουν. Ίσως ο εξω­ραϊ­σμός του παρελ­θό­ντος μας αφήνει πιο άοπλους απέ­να­ντι στο άγνωστο. Η εξι­δα­νί­κευση βρί­σκε­ται πάντα σε από­σταση ανα­πνοής από την απο­γο­ή­τευση, το θυμό, την βία της διά­ψευ­σης. Μια βία που θα στραφεί είτε στον εαυτό, είτε στον άλλον όπως βλέ­πουμε κατά κόρον σήμερα να συμ­βαί­νει.

Αν σας ζητούσα να μου δίνατε τρεις λόγους αισιο­δο­ξίας για τη χρονιά που έρχεται;

Θα αρκεσθώ σε δυο λόγους:

Η χρονιά που έρχεται, στην πραγ­μα­τι­κό­τητα, δεν την γνω­ρί­ζουμε.

Αυτό που δεν γνω­ρί­ζουμε, στις μέρες μας, είναι από μόνο του πηγή αισιο­δο­ξίας. Η μόνη ίσως μη δια­ψεύ­σιμη πηγή αισιο­δο­ξίας.

Είναι αλήθεια πως οι «τετριμ­μέ­νες» ευχές μάς αγγί­ζουν περισ­σό­τερο από τις «πρω­τό­τυ­πες»; Και γιατί;

Ήλθε η στιγμή να το δεχτούμε: H πλη­κτική και πλαδαρή ευχή «την υγεία μας να ‘χουμε» μετα­μορ­φώ­θηκε στην μόνη άξια πλέον ευχή. Η κοι­νο­το­πία πήρε την εκδί­κηση της.

Ποια είναι λοιπόν η δική σας ευχή για το 2022;

Πενό­με­νες χώρες με ανεμ­βο­λί­α­στους πλη­θυ­σμούς κρατάνε ζωντανό τον εφιάλτη του κορο­νοϊού. Όσο εκείνες δυστυ­χούν τόσο ο ιός θα απειλεί με νέες επε­λά­σεις. Φέρνω στο νου μου ένα αλλο­τινό, από τα χρόνια της κρίσης, γκρά­φιτι στους τοίχους του Παντείου: «Σε ένα κόσμο για λίγους δεν χωράει κανείς». Η ευχή μου για το 2022; Mα η αλήθεια αυτή να εξου­δε­τε­ρώ­σει τις «ωφέ­λι­μες ψευ­δαι­σθή­σεις». Ουτοπία; Ε και λοιπόν; Εν μέσω παν­δη­μίας η θαλπωρή της ουτο­πίας μάς γνέφει φιλικά…

Πηγή ΑΠΕ-ΜΠΕ