Αντιεμβολιαστές, αρνητές ή διστακτικοί; – Η χαρτογράφηση των μη εμβολιασμένων

«Δεν έχουμε ακτι­νο­γρα­φή­σει τα χαρα­κτη­ρι­στικά όσων διστά­ζουν να κάνουν το εμβόλιο», επι­ση­μαί­νει ο καθη­γη­τής Ψυχο­λο­γίας, Βαγ­γέ­λης Καρα­δή­μας

Αντιεμ­βο­λια­στές, αρνητές, διστα­κτι­κοί, ανα­βλη­τι­κοί: Απο­τε­λούν όλοι όσοι δεν έχουν εμβο­λια­στεί ακόμα ένα ενιαίο σύνολο; Η μήπως απλά η Πολι­τεία τους αντι­με­τω­πί­ζει ομοιο­γε­νώς διότι στην πραγ­μα­τι­κό­τητα δεν έχει ιδέα πόσο δια­φο­ρε­τι­κοί μεταξύ τους άνθρω­ποι μπορεί να απαρ­τι­ζουν την ομάδα που δεν έχει κλείσει ακόμα ραντε­βού εμβο­λια­σμού.

Τον τελευ­ταίο καιρό και παρά το γεγονός ότι την περίοδο αυτή μας απειλεί μία σαφώς πιο μετα­δο­τική μετάλ­λαξη του κορο­νοϊού, διεθνώς παρα­τη­ρεί­ται μία κάμψη στην εμβο­λια­στική ροή κατα­δει­κνύ­ο­ντας ότι του­λά­χι­στον οι χώρες με επάρ­κεια εμβο­λίων μάλλον «έπιασαν ταβάνι» ως προς τον αριθμό των πολιτών που πεί­στη­καν να εμβο­λια­στούν χωρίς κάποια ιδιαί­τερη προ­σπά­θεια.

Απο­μέ­νει όμως μία πολύ κρίσιμη ποσο­στιαία μάζα ώστε να επι­τευ­χθεί η συλ­λο­γική ανοσία.

Στον αγώνα δρόμου των κυβερ­νή­σεων να πείσουν όσους περισ­σό­τε­ρους μπορούν επι­στρα­τεύ­τη­καν κίνητρα, «δώρα», απειλές, και εσχάτως και η υπο­χρε­ω­τι­κό­τητα.

Αυτό που δεν χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε καθόλου ή ανα­λύ­θηκε ελά­χι­στα στην Ελλάδα είναι τα ποιο­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά των ανθρώ­πων που συλ­λή­βδην κατα­τάσ­σο­νται στους αρνητές των εμβο­λίων.

«Δεν έχουμε ακτι­νο­γρα­φή­σει ποιοί μπορεί να είναι αυτοί οι άνθρω­ποι. Δεν έχει γίνει κάποια εκτε­τα­μένη έρευνα σε όλο αυτό το διά­στημα της παν­δη­μίας. Δε γνω­ρί­ζουμε ποιοί παρά­γο­ντες προσ­διο­ρί­ζουν αυτήν τη συμπε­ρι­φορά διότι δεν προ­χω­ρή­σαμε σε μια «συμ­μα­χία» επι­στη­μών για να αντι­λη­φθούμε το πρό­βλημα ώστε να το αντι­με­τω­πί­σουμε», εξηγεί στο «ethnos.gr» ο Βαγ­γέ­λης Καρα­δή­μας, καθη­γη­τής Ψυχο­λο­γίας στο Πανε­πι­στή­μιο Κρήτης και πρό­ε­δρος της Ευρω­παι­κής Εται­ρίας Ψυχο­λο­γίας της Υγείας.

Αντί αυτού φαί­νε­ται ότι και στο ζήτημα της επι­κοι­νω­νίας της εμβο­λια­στι­κής ανάγκης, η Ελλάδα ακο­λού­θησε μία απόλυτα ιατρο­κε­ντρική αντί­ληψη: «Χωρίς να υποτιμά κανείς την Ιατρική στην περίοδο μιας παν­δη­μίας, υπάρχει συσ­σω­ρευ­μένη γνώση και άλλων επι­στη­μών, η οποία δεν αξιο­ποι­ή­θηκε σχεδόν καθόλου στη χώρα μας αν και θα μπο­ρούσε να συμ­βάλ­λει στην επι­κοι­νω­νία κανόνων γνωστών και εύκολων να τηρη­θούν. Θα ήταν χρήσιμη μια πολυ­ε­στιακή αντί­ληψη».

Γενικά οι σκε­πτι­κι­στές των εμβο­λίων, όπως σημειώ­νει ο καθη­γη­τής, συνη­θί­ζε­ται να κατα­τάσ­σο­νται σε τέσ­σε­ρεις μεγάλες κατη­γο­ρίες:

Σε αυτούς που αμφι­βάλ­λουν για το εμβόλιο αυτό καθαυτο ως προς την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα και την ασφά­λειά του.

Σε αυτούς που δεν εμβο­λιά­ζο­νται λόγω ιδε­ο­λο­γι­κής ή θρη­σκευ­τι­κής δια­φο­ρο­ποί­η­σης. Η ομάδα αυτή είναι πολυ­πλη­θέ­στερη σε χώρες του εξω­τε­ρι­κού όπου παρα­τη­ρού­νται αυξη­μένα ποσοστά ανθρώ­πων, οι οποίοι υιο­θε­τούν απόψεις που συνο­ψί­ζο­νται σε φράσεις του τύπου: «δεν εμπι­στεύ­ο­μαι τις μεγάλες φαρ­μα­κευ­τι­κές εται­ρίες και επο­μέ­νως δεν κάνω και τα εμβόλιά τους».

Σε αυτούς που ενδε­χο­μέ­νως εχουν παρα­νο­ή­σει την έννοια του υγιει­νού τρόπου ζωής και θεωρούν ότι αυτός συνί­στα­ται στην άρνηση ακόμα και της επι­στη­μο­νι­κής προόδου. Απο­φευ­γουν τα εμβόλια, τις εξε­τά­σεις, τα φάρμακα.

Στους free riders, η φιλο­σο­φία των οποίων συνο­ψί­ζε­ται στο ότι αφού κάνουν όλοι οι υπό­λοι­ποι το εμβόλιο, δε χρειά­ζε­ται να το κάνω κι εγώ.

Ωστόσο αυτό που υπο­γραμ­μί­ζει ο κ. Καρα­δή­μας, είναι πως αυτή η γενική κατά­ταξη δεν αρκεί: «Προ­κει­μέ­νου να προ­σεγ­γί­σεις κάθε κατη­γο­ρία με πει­στικά επι­χει­ρή­ματα θα πρέπει καταρ­χάς να γνω­ρί­ζεις περίπου το μέγεθος της κάθε υπο­ο­μά­δας μεταξύ όσουν αρνού­νται να κάνουν το εμβόλιο.

Στην Ελλάδα δεν τα έχουμε πάει πολύ καλά στη μελέτη συμπε­ρι­φο­ράς των ανθρώ­πων απέ­να­ντι στην παν­δη­μίας. Αντί­θετα στην Ολλαν­δία, τη Γερ­μα­νία, το Ηνωμένο Βασί­λειο μετρούν διαρκώς το που βρί­σκο­νται με κυλιό­με­νες έρευνες».

Το ότι άλλοι ερευ­νούν συστη­μα­τικά όμως, δεν είναι απα­ραί­τητο ότι θα καλύψει κι εμάς: «Κάθε χώρα και κάθε πλη­θυ­σμός είναι μονα­δι­κός, έχει ιδιαι­τε­ρό­τη­τες. Δεν αρκεί να μετα­φέ­ρουμε τα πορί­σματα ερευνών που έγιναν στο εξω­τε­ρικό, διότι μπορεί να ισχύουν στο περίπου, αλλά το περίπου ενέχει κίνδυνο. Για παρά­δειγμα υπάρχει θρη­σκευ­τι­κός αρνη­τι­σμός στην Ελλάδα; Βλέ­πουμε 5 ανθρώ­πους να φωνά­ζουν τέτοιου τύπου συν­θή­ματα και νομί­ζουμε ότι συμ­βαί­νει, αλλά συμ­βαί­νει στα αλήθεια;», λέει ο κ. Καρα­δή­μας.

Σε κάθε περί­πτωση η καλ­λιέρ­γεια εμβο­λια­στι­κής κουλ­τού­ρας δεν είναι κάτι που γίνεται από τη μία μέρα στην άλλη και ενώ η παν­δη­μία και ο κίν­δυ­νος βρί­σκο­νται ήδη εδώ, καθώς όπως σημειώ­νει ο καθη­γη­τής Ψυχο­λο­γίας χρειά­ζε­ται χρόνος για να χτιστεί στα­διακά.

Οι διστα­κτι­κοί των εμβο­λίων υπήρχαν πάντα

Η απρο­θυ­μία ενός μεγάλου ποσο­στού πολιτών να προ­σέλ­θει στο ραντε­βού με το …εμβόλιο δεν ήταν κάτι που έπεσε ως κεραυ­νός εν αιθρία μεταξύ των επι­στη­μό­νων που ασχο­λού­νται με το θέμα.

«Για όσους παρα­κο­λου­θούμε το ζήτημα των εμβο­λια­σμών επί πολλά χρόνια, η διστα­κτι­κό­τητα αυτή δεν απο­τε­λεί έκπληξη. Διε­θνείς έρευνες είχαν κατα­δεί­ξει χρόνια πριν την έλευση του κορο­νοιού ότι υπάρχει πάντα ένα ποσοστό ανθρώ­πων, το οποίο κυμαί­νε­ται από 20% έως και 25%, όχι ιδιαί­τερα προ­θύ­μων να εμβο­λια­στούν. Αυτό όμως δε σημαί­νει ότι όλοι οι άνθρω­ποι είναι ίδιοι και μπορείς να τους προ­σεγ­γί­σεις ενιαία», λέει ο κ. Καρα­δή­μας.

Φέρνει μάλιστα ως παρά­δειγμα ένα Ευρω­βα­ρό­με­τρο του 2019 για τους εμβο­λια­σμούς, λίγο πριν την έναρξη της παν­δη­μίας, στο οποίο οι θετικές απόψεις για το εμβόλιο της γρίππης στη χώρα μας έφταναν το 90%. Το 85% δήλωσε ότι ο κόσμος πρέπει να κάνει το εμβόλιο, αλλά όταν η ερώτηση άγγιξε πιο προ­σω­πι­κές επι­λο­γές και συγκε­κρι­μένα ζητούσε την άποψη των συμ­με­τε­χό­ντων ως προς το αν έβλεπαν εμπόδια στο να εμβο­λια­στούν οι ίδιοι, το ποσοσό κατρα­κύ­λησε στο 50%.

Κρί­σι­μος ο ρόλος των παρα­δο­σια­κών μέσων αλλά και των social media

Μεγάλο ρόλο στη δια­μόρ­φωση αντι­λή­ψεων, όπως προ­κύ­πτει και από το ζήτημα του αντιεμ­βο­λια­σμού, έχουν τα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης, τα οποία όπως σημειώ­νει ο κ. Καρα­δή­μας έχουν τερά­στια ικα­νό­τητα επιρ­ροής στον άνθρωπο τόσο σε επίπεδο πλη­ρο­φό­ρη­σης όσο και δια­μόρ­φω­σης ιδεών.

Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό το απο­τέ­λε­σμα ενός «πει­ρά­μα­τος» στις ΗΠΑ για το θέμα των εμβο­λια­σμών πολλά χρόνια πριν, το 2010. Το δείγμα ήταν άνθρω­ποι ουδέ­τε­ροι στον εμβο­λια­σμό, οι οποίοι χωρί­στη­καν σε δύο ομάδες. Οι μισοί εκτέ­θη­καν μέσω social media σε θετική πλη­ρο­φό­ρηση για τα εμβόλια και οι μισοί σε αρνη­τική: «Το εντυ­πω­σιακό είναι ότι από τις θετικές πλη­ρο­φο­ρίες δεν πεί­στη­καν και πολλοί. Από τις αρνη­τι­κές πολλοί πεί­στη­καν ότι το εμβόλιο είναι κάτι κακό μέσα σε 10 λεπτά! Είναι πιο εύκολο να φοβηθεί κάποιος παρά να πειστεί για την ορθό­τητα ή την ασφά­λεια ενός πράγ­μα­τος. Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό του τρόπου λει­τουρ­γίας μας για να επι­βιώ­σουμε» εξηγει.

Την ίδια στιγμή και τα παρα­δο­σιακά ΜΜΕ ανα­φέ­ρο­νται υπε­ρεμ­φα­τικά στις παρε­νέρ­γειες των εμβο­λια­σμών. Περι­γρά­φουν ή ακόμα και ονο­μα­τί­ζουν τον ανθρωπο που εμβο­λιά­στηκε μεταξύ εκα­τομ­μυ­ρίων και ήρθε αντι­μέ­τω­πος με σοβα­ρό­τε­ρες παρε­νέρ­γειες, ενώ αντί­στοιχα για τους πολύ περισ­σό­τε­ρους ασθε­νείς από τον κορο­νοιό που ήταν σε σοβαρή κατά­σταση ή πέθαναν, η έμφαση ήταν πολύ μικρό­τερη. «Εχουμε πια κωδι­κο­ποι­ή­σει έως και <συνη­θί­σει> σε ένα βαθμό τον Covid και προ­βάλ­λουμε περισ­σό­τερα τα μεμο­νω­μένα περι­στα­τικά. Αυτό στα­διακά επι­κρα­τεί και δια­μορ­φώ­νε­ται μια αντί­ληψη ότι τα εμβόλια μπορεί να είναι επι­κίν­δυνα».

Η προ­σέγ­γιση των αρνητών

Η χρυσή συνταγή της προ­σέγ­γι­σης όσων αντι­δρούν στον εμβο­λια­σμό, πάντως, φαί­νε­ται ότι είναι κάτι που ακόμα ανα­ζη­τεί­ται σε ολό­κληρο τον κόσμο. Ο εντο­πι­σμός σχε­τί­ζε­ται απόλυτα με την ιδιαι­τε­ρό­τητα του κάθε ατόμου και της κάθε κοι­νω­νίας, σημειώ­νουν οι ψυχο­λό­γοι.

Δύο είναι οι βασικές απόψεις που πρέπει να συγκε­ρα­στούν: πόσο πιθανό είναι να νοσήσω και πόσο μπορεί να κιν­δυ­νεύσω από το εμβόλιο. Κατά συνέ­πεια το μήνυμα που εκπέ­μπε­ται θα πρέπει να είναι διπλό, αλλά ο τρόπος δεν μπορεί να είναι όμοιος.

«Υπάρ­χουν λαοί, όπως βλέ­πουμε κυρίως σε ασια­τι­κές χώρες που πεί­θο­νται περισ­σό­τερο από το επίσημο κράτος. Υπάρ­χουν άλλα σημεία του πλανήτη, όπως αρκετές ευρω­παι­κές χώρες, οι λαοί των οποίων θα πεί­θο­νταν ευκο­λό­τερα από σοβα­ρούς επι­στη­μο­νι­κούς φορείς. Στην Ελλάδα πάλι δεν έχουμε τόσο μεγάλη εμπι­στο­σύνη στην Πολι­τεία και μάλλον ούτε τόσο στους επι­στη­μο­νι­κούς φορείς. Η λει­τουρ­γία της κοι­νω­νίας μας βρί­σκε­ται μεταξύ της ατο­μι­κι­στι­κής και της κολε­κτι­βι­στι­κής. Εχει σημασία για μας τι θα μας πουν οι οικείοι μας, ο οικο­γε­νεια­κός μας γιατρός, ο φαρ­μα­κο­ποιός μας. Αυτοί θα είχαν πιθα­νό­τατα περισ­σό­τερο απο­τέ­λε­σμα», σύμφωνα με τον κ. Καρα­δήμα.

Ο ίδιος ωστόσο συστή­νει προσοχή στο γεγονός ότι το μήνυμα που εκπέ­μπε­ται από περισ­σό­τε­ρες πηγές δε σημαί­νει ότι το ακούν και περισ­σό­τε­ροι: «Κράτος, πολι­τι­κοί, επι­στή­μο­νες, Εκκλη­σία αν δια­φο­ρο­ποιού­νται έστω και λίγο στο μήνυμα που μετα­δί­δουν, τελικά το μόνο που κατα­φέρ­νουν είναι να προ­κα­λούν μία θόλωση».

Από τις ομάδες των αντιεμ­βο­λια­στών, πάντως, πιο πιθανό να πει­στούν είναι εκείνοι που διστά­ζουν επειδή φοβού­νται το εμβόλιο ίσως και εξαι­τίας ελλι­πούς ή μη ορθής πλη­ρο­φό­ρη­σης. Πολλοί άλλωστε περι­μέ­νουν να το κάνουν όσο το δυνατόν περισ­σό­τε­ροι ώστε να σιγου­ρευ­τούν για την ασφά­λειά του, ενώ οι πιο …αμε­τα­νό­η­τοι φαί­νε­ται ότι είναι εκείνοι που δεν εμβο­λιά­ζο­νται για ιδε­ο­λο­γι­κούς λόγους.

Οσο για τα κίνητρα που δόθηκαν εδώ και αλλού για να προ­σελ­κύ­σουν τους διστα­κτι­κούς, δεν είναι επίσης κάτι και­νού­ριο: «Είναι μια πρα­κτική που ακο­λου­θεί­ται εδώ και χρόνια. Από τα δωρεάν τεστ υγείας και την υλική αντα­μοιβή σε χρήματα ή στην παροχή ενός δώρου μέχρι τα αλτρουι­στικά κίνητρα, στα οποία άλλωστε στη­ρί­χθηκε και η τήρηση των μέσων προ­φύ­λα­ξης από την αρχή της παν­δη­μίας, όταν το μήνυμα ήταν προ­σέ­χο­ντας τον εαυτό μας, προ­σέ­χουμε και τους άλλους».

Για την υπο­χρε­ω­τι­κό­τητα, για την οποία και ο Παγκό­σμιος Οργα­νι­σμός Υγείας έχει συστή­σει να είναι το τελευ­ταίο μέτρο που θα χρη­σι­μο­ποι­η­θεί εφόσον τα προη­γού­μενα δεν έχουν επι­φέ­ρει το επι­θυ­μητό απο­τέ­λε­σμα, ο κ. Καρα­δή­μας επι­ση­μαί­νει ότι «οι αντιεμ­βο­λια­στές είναι ήδη αντιεμ­βο­λια­στές. Σε πολλές περι­πτώ­σεις έχουν προ­α­πο­φα­σί­σει κάτι και στη συνέ­χεια απο­μο­νώ­νουν πλη­ρο­φο­ρίες και χρη­σι­μο­ποιούν ως επι­χεί­ρημα ό,τι τους βολεύει».

Τι έχουν δείξει διε­θνείς έρευνες

Σε 40% υπο­λο­γί­ζο­νται παγκο­σμίως όσοι εμφα­νί­ζο­νται αβέ­βαιοι ή απρό­θυ­μοι να εμβο­λια­στούν κατά του κορο­νοιού, σύμφωνα με έρευνα του ΔΝΤ σε 17 χώρες απ΄όλον τον κόσμο, η οποία δημο­σιεύ­τηκε τον περα­σμένο Μάιο.

Τα ποσοστά ωστόσο δια­φέ­ρουν όχι μόνο από χώρα σε χώρα, αλλά ανάμεσα σε περιο­χές και της ίδιας χώρας. Ετσι, τη μεγα­λύ­τερη προ­θυ­μία να εμβο­λια­στούν έδειξαν την περίοδο της έρευνας οι Βρε­τα­νοί (77%) και τη μικρό­τερη οι Γάλλοι (περίπου 40%).

Η ζήτηση για εμβόλιο φαί­νε­ται να είναι εντο­νό­τερη ανάμεσα σε μεγα­λύ­τε­ρης ηλικίας κοινά, στους άνδρες σε σχέση με τις γυναί­κες, οι οποίες εμφα­νί­ζο­νται πιο διστα­κτι­κές, στο ιατρικό και νοση­λευ­τικό προ­σω­πικό, στους δημο­σί­ους υπαλ­λή­λους και τους συντα­ξιού­χους. Οι συγκε­κρι­μέ­νες επαγ­γελ­μα­τι­κές κατη­γο­ρίες είναι αυτές που είναι και περισ­σό­τερο εκτε­θει­μέ­νες σε σοβαρή νόσηση.

Ισχυρή κινη­τή­ριο δύναμη για την τελική απόφαση απο­τε­λούν:

η πεποί­θηση του καθενός για τη σοβα­ρό­τητα της νόσου,

το πόσο πιστά εφαρ­μό­ζει ο ίδιος τα μέτρα προ­στα­σίας, αλλά και

η εμπι­στο­σύνη που έχει στην κυβέρ­νηση της χώρας του.

Ξεκά­θαρα επίσης φάνηκε ότι κρίσιμο ρόλο παίζει και το οικο­γε­νειακό και κοι­νω­νικό περι­βάλ­λον. Οσοι είναι απο­δέ­κτες αρνη­τι­κής πλη­ρο­φο­ρίας για τα εμβόλια από τους οικεί­ους τους, είναι πιο πιθανό να μην εμβο­λια­στούν, ενώ παράλ­ληλα οι αρνητές του εμβο­λίου τείνουν να ανα­ζη­τούν και να μοι­ρά­ζο­νται με τους οικεί­ους περισ­σό­τε­ρες πλη­ρο­φο­ρίες για τον εμβο­λια­σμό με τους δικούς τους ανθρώ­πους.

Αλλωστε, οι ερευ­νη­τές σημειώ­νουν ότι, όπως εχει φανεί και από τα προ κορο­νοιού χρόνια, τα εμβόλια πέφτουν συχνά …θύματα της επι­τυ­χίας τους καθώς αρρώ­στιες εξα­φα­νί­ζο­νται και με τα χρόνια χάνεται η σύνδεσή τους με τον εμβο­λια­σμό.

Πηγή ethnos.gr

Μαρία Λιλιο­πού­λου