Covid-19 και ανθρώπινα δικαιώματα: Προς μία κουλτούρα περιορισμών;

Στη μάχη για την αντι­με­τώ­πιση του κορω­νοϊ­ού­λαμ­βά­νο­νται μέτρα που περιο­ρί­ζουν την άσκηση των ατο­μι­κών δικαιω­μά­των των πολιτών. Ανε­ξάρ­τητα από την όποια επι­χει­ρη­μα­το­λο­γία περί της νομι­μό­τη­τας ή μη των μέτρων αυτών, το φλέγον ζήτημα συνί­στα­ται στο ότι δημιουρ­γεί­ται πλέον μια κουλ­τούρα περιο­ρι­σμών. Σε βάθος χρόνου γίνεται ορατός πλέον ο κίν­δυ­νος χαλά­ρω­σης των αντι­στά­σεων των πολιτών έναντι παρεμ­βά­σεων στη σφαίρα των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των και ελευ­θε­ριών τους. Πιθανή αφο­μοί­ωση της κουλ­τού­ρας των περιο­ρι­σμών ανοίγει την πόρτα για ένα «race to the bottom», δηλαδή για ένα­να­ντα­γω­νι­σμό προς την υπο­βάθ­μιση του επι­πέ­δου προ­στα­σίας των δικαιω­μά­των του ανθρώ­που.

Χωρο­χρο­νικά νομίζω ότι βρι­σκό­μα­στε σε αυτό το σημεί­ο­της ιστο­ρίας. Από την ψήφιση της Οικου­με­νι­κής ΔιακήρυξηςΔικαιωμάτων του Ανθρώ­που το 1948, την υπο­γραφή των δυοΔιεθνών Συμ­φώ­νων το 1966 και τη θέση τους σε ισχύ το 1976, τις δικαιο­πα­ρα­γω­γι­κές δια­δι­κα­σίες των διεθνών και περι­φε­ρεια­κών οργάνων προ­στα­σίας δικαιω­μά­των του ανθρώ­που κατά τη δεκα­ε­τία του 1980 και την εισα­γωγή του θεσμού της ατο­μι­κής προ­σφυ­γής λίγο πριν το 2000 στο­σύ­στημα της Ευρω­παϊ­κής Σύμ­βα­σης Δικαιω­μά­των του Ανθρώ­που, μπήκαμε αμέσως μετά την είσοδό μας στη νέα­χι­λιε­τία στην εποχή των περιο­ρι­σμών. Τα αντι­τρο­μο­κρα­τικά μέτρα που ακο­λού­θη­σαν τις επι­θέ­σεις της 11ης Σεπτεμ­βρίου 2001 έθεσαν πολύ συχνά υπό αμφι­σβή­τηση τις δικα­στι­κές εγγυ­ή­σεις και πιο συγκε­κρι­μένα το δικαί­ωμα για μια δίκαιη δίκη. Η παγκό­σμια χρη­μα­το­πι­στω­τική κρίση του 2008οδήγησε αρκετές χώρες του κόσμου, ανάμεσά τους και την Ελλάδα, σε νομο­θε­τι­κές και δομικές αλλαγές τέτοιου είδους που επη­ρέ­α­σαν άμεσα το επίπεδο προ­στα­σίας και από­λαυ­σης δικαιω­μά­των του ανθρώ­που εκ των έσω και μάλιστα με τέτοιο τρόπο που εκ του απο­τε­λέ­σμα­τος η επελ­θούσα υπο­βάθ­μιση του επι­πέ­δου προ­στα­σίας τους μέσω λήψης εξαι­ρε­τι­κών και σκληρών μέτρων θεω­ρή­θηκε από πληθώρα ειδη­μό­νων και ανεκτή και δικαιο­λο­γη­μένη. Στο ίδιο επίπεδο με τα δύο προη­γού­μενα σοκ ευρί­σκε­ται και ηυγειο­νο­μική κρίση του covid-19 συνο­δευό­μενη από μια επι­πλέον οικο­νο­μική κρίση. Ίσως η ιστορία να έχει αρχίσει να κινεί­ται πλέον αντί­στροφα και μάλιστα προς την κατεύ­θυνση του νομο­τε­χνικά «σύν­νο­μου» περιο­ρι­σμού των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των.

Απεύ­χο­μαι τη στιγμή που το δίκαιο θα συνιστά ένα λεκτικό οικο­δό­μημα μιας άνευ εταίρου απο­δο­χής τωνε­πι­τα­γών των ειδικών και μιας άρτιας θεσμι­κής νομο­τε­χνι­κή­ςε­πι­χει­ρη­μα­το­λο­γίας. Ας ανα­λο­γι­στεί κανείς τι μπορεί να κρυφτεί πίσω από την έννοια της προ­στα­σίας της «δημό­σιας υγείας» και ποιους κιν­δύ­νους εγκυ­μο­νεί μια ενδε­χό­μενη εξοι­κεί­ωση των πολιτών με περιο­ρι­σμούς των δικαιω­μά­των και των ελευ­θε­ριών τους.

Η εξοι­κεί­ωση αυτή μπορεί να οδη­γή­σει σε ανα­στρο­φή­του κανο­νι­στι­κού περιε­χο­μέ­νου των ατο­μι­κών δικαιω­μά­των σε βαθμό δια­στρο­φής και εγκυ­μο­νεί τον κίνδυνο να μετα­τρα­πεί οκα­νό­νας σε εξαί­ρεση. Αν απο­γυ­μνώ­σουμε τα δικαιώ­ματα απότη θεωρία και τα εξε­τά­σουμε ως βίωμα, τότε ποιο θα είναι το απο­τέ­λε­σμα στην περί­πτωση που επι­χει­ρή­σουμε να ανα­δη­μιουρ­γή­σουμε τον κανόνα δικαίου από κάτω προς τα πάνω; Ποιο δηλαδή θα είναι το «εν τοις πράγ­μασι»ανθρώ­πινο δικαί­ωμα αν από το βίωμα της ατο­μι­κής ελευ­θε­ρίας ως τέτοιας επι­χει­ρή­σουμε να προ­βούμε στη δημιουρ­γία του κανόνα δικαίου; Ίσως τελικά στο επίπεδο αυτό να βρί­σκε­ται η διαπάλη της «ελευ­θε­ρίας» με την «ηγε­μο­νία».

Σε μία εποχή που η αμφι­σβή­τηση καθί­στα­ται ύποπτη, αν όχι επι­κίν­δυνή, μία τοιαύτη βιω­μα­τική/ψυχο­λο­γική προ­σέγ­γι­ση­των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των ενδέ­χε­ται να είναι πιο επί­καιρη από ποτέ.

Αρι­στεί­δης Τσάτσος, δικη­γό­ρος

Διδά­κτωρ Νομικής Πανε­πι­στη­μίου Humboldt του Βερο­λί­νου