“Η ιστορική 7η Μαρτίου 1948”-Άρθρο Δημήτρη Κρητικού για την Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου

Ας θυμη­θούμε τα λόγια του Κ. Τσαλ­δάρη για τους Δωδε­κα­νή­σιους στην τελετή της Ενσω­μά­τω­σης στις 7 Μαρτίου του 1948 : «Τέσ­σα­ρες χιλιά­δες χρόνια. Οι Δωδε­κα­νή­σιοι αντι­με­τώ­πι­σαν όλων των κατα­κτη­τών τας επι­δρο­μάς. Δεν εδέ­χθη­σαν όμως κανενός εξ αυτών την επιρ­ροήν. Αντι­θέ­τως πολλούς τους εξελ­λή­νι­σαν με τον πολι­τι­σμός των. Παλαιοί Δωριείς και Ίωνες, οι Δωδε­κα­νή­σιοι υπήρξαν συγ­χρό­νως μαχηταί και ναυ­τιλ­λό­με­νοι».

Την 7η Μαρτίου η Ελλάδα εδραιώ­νε­ται ως η κατ’ εξοχήν νησιω­τική χώρα και θαλάσ­σια δύναμη στο Αιγαίο. Ημέρα σταθμός για τη γεω­πο­λι­τική μας θέση. Η Δωδε­κά­νη­σος έπειτα από 638 χρόνια σκλα­βιάς ήταν και πάλι ελλη­νική. Σε κάθε περί­πτωση, η ένωση των Δωδε­κα­νή­σων με την Ελλάδα απο­τέ­λεσε και το τέλος της εδα­φι­κής επέ­κτα­σης του ελλη­νι­κού κράτους, σχεδόν έναν αιώνα μετά την ίδρυσή του. Το τελευ­ταίο τμήμα του ελλη­νι­κού κράτους που ενσω­μα­τώ­θηκε στον εθνικό κορμό ήταν τα Δωδε­κά­νησα. Τα νησιά βρί­σκο­νταν υπό τουρ­κική κυριαρ­χία από το 1522, ενώ από τον 14 ο αιώνα βρί­σκο­νταν υπό την κατοχή των Ιωαν­νι­τών ιπποτών.

 

Τα Δωδε­κά­νησα δέχθη­καν κατα­στρε­πτι­κές επι­δρο­μές από τους Πέρσες, τους Σαρα­κη­νούς, τους Βενε­τούς, τους Γενουά­τες, τους Σταυ­ρο­φό­ρους και τους Τούρ­κους. Με τη λήξη του Β’ Παγκο­σμίου Πολέμου και τη νίκη των Συμ­μά­χων σε βάρος των δυνά­μεων του άξονα, η μικρή Ελλάδα με τη μεγα­λειώδη αντί­σταση, που έκανε το πρόσωπο-σύμβολο της νίκης Winston Churchill ν’ ανα­φω­νή­σει τη μνη­μειώδη φράση «πολέ­μη­σαν ως ήρωες, πολέ­μη­σαν ως Έλληνες!», μετρούσε απώ­λειες παντός είδους: σε άμαχο πλη­θυ­σμό, σε νεκρούς στα μέτωπα, σε φυσικό πλούτο και εγκα­τα­στά­σεις κοινής ωφέ­λειας. Μόνη ελπίδα από τη μοι­ρα­σιά της λείας του πολέμου δεν φαι­νό­ταν άλλη από την εκπλή­ρωση του αιώνιου πόθου των Δωδε­κα­νη­σίων για την Ένωση των νήσων τους με τη Ελλάδα.

 

Αξίζει όμως να ανα­τρέ­ξουμε στο χρόνο πίσω, για να δούμε πως φτάσαμε στην ενσω­μά­τωση με τη μητέρα Ελλάδα.

Η υπαγωγή των Δωδε­κα­νή­σων υπό ιταλική κυριαρ­χία, συνέ­πεια του Ιτα­λο­τουρ­κι­κού Πολέμου του 1911-1912, δημιούρ­γησε αρχικά εύλογες προσ­δο­κίες για μελ­λο­ντική ενσω­μά­τωσή τους στην Ελλάδα. Στις αρχές του

20ού αιώνα, το ελλη­νικό στοι­χείο των Δωδε­κα­νή­σων απο­τε­λούσε τη συντρι­πτική πλειο­νό­τητα (133.700 στους 143.000 κατοί­κους). Έκτοτε, οι ελλη­νι­κές κυβερ­νή­σεις έθεσαν ως μείζονα στόχο την ενσω­μά­τωση των νησιών του νοτιο­α­να­το­λι­κού Αιγαίου στον εθνικό κορμό. Οι προσ­δο­κίες για αίσια έκβαση του δωδε­κα­νη­σια­κού ζητή­μα­τος φάνηκε να δικαιώ­νο­νται στις 29 Ιουλίου 1919, όταν ο πρω­θυ­πουρ­γός Ελευ­θέ­ριος Βενι­ζέ­λος και ο Ιταλός υπουρ­γός των Εξω­τε­ρι­κών Τομάζο Τιτόνι υπέ­γρα­ψαν συμ­φω­νία η οποία προ­έ­βλεπε την παρα­χώ­ρηση των Δωδε­κα­νή­σων στην Ελλάδα, με εξαί­ρεση τη Ρόδο και το Καστε­λό­ριζο. Ακο­λού­θησε η Ελλη­νοϊ­τα­λική Συνθήκη για τα Δωδε­κά­νησα, η οποία υπο­γρά­φτηκε στις 10 Αυγού­στου 1920 στις Σέβρες, παράλ­ληλα με την ομώνυμη διεθνή συνθήκη. Σύμφωνα με αυτή, τα Δωδε­κά­νησα παρα­χω­ρού­νταν στην Ελλάδα, ενώ η Ρόδος, αν και υπό ιταλική κυριαρ­χία, υπα­γό­ταν σε καθε­στώς τοπικής αυτο­νο­μίας. Η Συνθήκη της Λωζάνης (1923) επι­βε­βαί­ωσε τη δια­τή­ρηση των Δωδε­κα­νή­σων υπό ιταλική κυριαρ­χία.

 

Βέβαια, ακόμα και μετά την εγκα­τά­λειψη της Μεγάλης Ιδέας, τα Δωδε­κά­νησα (μαζί με την Κύπρο και τη Βόρειο Ήπειρο) απο­τε­λού­σαν μέρος των ελλη­νι­κών εθνικών διεκ­δι­κή­σεων. Η ανάγκη δια­τή­ρη­σης φιλικών σχέσεων με τη Ρώμη, η αδυ­να­μία της Ελλάδας να «επι­βά­λει» μια τέτοια απόφαση και ο διπλω­μα­τι­κός προ­σα­να­το­λι­σμός του Ιταλού δικτά­τορα Μπενίτο Μου­σο­λίνι (ανήλθε στην εξουσία τον Οκτώ­βριο του 1922) καθι­στού­σαν απα­γο­ρευ­τική κάθε προ­σπά­θεια δυνα­μι­κής ανα­κί­νη­σης του.

 

Λίγο πριν τον Β΄ Παγκό­σμιο πόλεμο, το 1936 έρχεται στα Δωδε­κά­νησα νέος διοι­κη­τής, ο De Vecchi, που ξεκι­νάει μια προ­σπά­θεια βίαιου εκφα­σι­σμού και αφελ­λη­νι­σμού των νησιών. Καταρ­γού­νται τα ελλη­νικά σχολεία και απο­λύ­ο­νται οι Έλληνες δάσκα­λοι. Επι­βάλ­λο­νται τα ιταλικά σαν γλώσσα σε όλες τις βαθ­μί­δες της εκπαί­δευ­σης και ακο­λου­θεί­ται το εκπαι­δευ­τικό σύστημα της μητρο­πο­λι­τι­κής Ιταλίας. Πολλοί Δωδε­κα­νή­σιοι, με πρώτη ευκαι­ρία εγκα­τα­λεί­πουν την πατρίδα τους , κι έτσι ο πλη­θυ­σμός των νησιών από 143.080 που ανερ­χό­ταν το 1912, μειώ­θηκε στις 100.180. Ενώ ο Μου­σο­λίνι σχε­διά­ζει την εγκα­τά­σταση 100.000 φασι­στών στα νησιά, που όμως δεν υλο­ποιεί­ται.

 

Όμως το εθνικό φρόνημα των κατοί­κων των νησιών δεν κλο­νί­ζε­ται στο ελά­χι­στο, αλλά γιγα­ντώ­νε­ται. Τότε ο Μητρο­πο­λί­της Ρόδου Από­στο­λος εκμε­ταλ­λευό­με­νος ένα «παρά­θυρο» του δια­τάγ­μα­τος που επέ­τρεπε την θρη­σκευ­τική κατή­χηση, οργά­νωσε κρυφά σχολεία που λει­τουρ­γού­σαν υπό τον μανδύα των κατη­χη­τι­κών.

Η ιταλική επίθεση της 28ης Οκτω­βρίου 1940 και η είσοδος της Ελλάδας στον Β΄ Παγκό­σμιο Πόλεμο στο πλευρό των αντι­φα­σι­στι­κών δυνά­μεων δεν άφησε ανε­πη­ρέ­α­στα τα Δωδε­κά­νησα. Τον Ιούνιο του 1941, μετά την πτώση της Ελλάδας στις δυνά­μεις του Άξονα, ο Εμμ. Τσου­δε­ρός, πρω­θυ­πουρ­γός της εξό­ρι­στης κυβέρ­νη­σης, υπέβαλε υπό­μνημα με τις ελλη­νι­κές εθνικές διεκ­δι­κή­σεις στο βασιλιά Γεώργιο Β΄, στο οποίο συμπε­ρι­λαμ­βά­νο­νταν και τα Δωδε­κά­νησα. Κατά τη διάρ­κεια του πολέμου, η Βρε­τα­νία υπο­στή­ριξε ένθερμα την απόδοση των νησιών στην Ελλάδα μετά το τέλος της παγκό­σμιας σύρ­ρα­ξης.

 

Η ιταλική ανακωχή του 1943, η παρά­δοση των νησιών από τους Γερ­μα­νούς στα συμ­μα­χικά στρα­τεύ­ματα στις 8 Μαΐου 1945, η απόφαση των νικητών του

Πολέμου να απο­δο­θούν τα Δωδε­κά­νησα στην Ελλάδα, η αγγλική στρα­τιω­τική κατοχή μέχρι την 31η Μαρτίου 1947 και η υπο­γραφή στις 10 Φεβρουα­ρίου 1947 στο Παρίσι της Συν­θή­κης Ειρήνης μεταξύ των Συμ­μά­χων και συνα­σπι­σμέ­νων δυνά­μεων (μεταξύ αυτών και της Ελλάδας), και της Ιταλίας από την άλλη, ενώ η Ιταλία υπο­χρε­ω­νό­ταν σε απο­ζη­μί­ωση ύψους 105 εκα­τομ­μυ­ρίων δολα­ρίων προς τη χώρα μας, απο­τέ­λε­σαν μία αλυσίδα γεγο­νό­των που κατέ­λη­ξαν στο αίσιο για τη Δωδε­κά­νησο τέρμα, της επα­νεν­σω­μά­τω­σής τους στην Ελλάδα με το Ν.518/9.1.1948 που ψήφισε η Βουλή των Ελλήνων με συμ­βο­λική ημε­ρο­μη­νία έναρξης ισχύος την 28η Οκτω­βρίου 1947.

Με τον νόμο αυτό, που απο­τε­λεί τη ληξιαρ­χική πράξη της ενσω­μά­τω­σης της Δωδε­κα­νή­σου στη μητέρα Ελλάδα, τερ­μα­τί­ζε­ται το μετα­βα­τικό στάδιο της ελλη­νι­κής στρα­τιω­τι­κής διοί­κη­σης. Ειδι­κό­τερα στις 31 Μαρτίου του 1947 τα νησιά παρα­δό­θη­καν στον εκπρό­σωπο της Ελλάδας αντι­ναύ­αρχο Περικλή Ιωαν­νίδη, με πολι­τικό σύμ­βουλο τον πανε­πι­στη­μιακό και δικα­στικό Μιχαήλ Στα­σι­νό­πουλο, μετέ­πειτα πρόεδρο της Ελλη­νι­κής Δημο­κρα­τίας. Το 1948 έγινε η επίσημη προ­σάρ­τηση στις 9 Ιανουα­ρίου και συστά­θηκε η Γενική Διοί­κηση Δωδε­κα­νή­σου, με πρώτο διοι­κητή τον γιατρό Νικόλαο Μαυρή. Και η 7η Μαρτίου 1948 ορί­σθηκε πλέον ως ημέρα του πανη­γυ­ρι­κού εορ­τα­σμού της Ενσω­μά­τω­σης. Με το παρά­δοξο όνομα Δωδε­κά­νη­σος, αφού ουσια­στικά πρό­κει­ται για σύμπλεγμα δεκα­τεσ­σά­ρων μεγάλων νησιών (ανα­φε­ρό­μα­στε στη Ρόδο, την Αστυ­πά­λαια, την Κάλυμνο, την Κάρπαθο, την Κάσο, την Κω, τη Λέρο, τη Νίσυρο, την Πάτμο, τη Σύμη, την Τήλο, τη Χάλκη, το Καστε­λό­ριζο και

τους Λειψούς), καθώς και πολυά­ριθ­μες αραιο­κα­τοι­κη­μέ­νες ή ακα­τοί­κη­τες νησίδες και βρα­χο­νη­σί­δες στο νοτιο­α­να­το­λικό Αιγαίο. Τα Δωδε­κά­νησα έγιναν νομός το 1955 με πρω­τεύ­ουσα τη Ρόδο.

Αξίζει να ανα­φερ­θεί ιστο­ρικά ότι κατά την επίσημη τελετή εξέ­χουσα θέση ανάμεσα στους παρευ­ρι­σκό­με­νους είχαν δώδεκα νεαρές γυναί­κες, ντυ­μέ­νες με τοπικές παρα­δο­σια­κές φορε­σιές και μία ταινία με το όνομα καθενός νησιού περα­σμένη στο σώμα τους. Ο δήμαρ­χος της Ρόδου Γαβριήλ Χαρίτος τους παρέ­δωσε το χρυσό κλειδί των πόλεων λέγο­ντας τα εξής: «Το προ­αιώ­νιον όνειρον των Δωδε­κα­νη­σίων πραγ­μα­το­ποιεί­ται σήμερον και ολο­κλη­ρού­ται το εθνικόν έργον των. Με την συντε­λου­μέ­νην σήμερον ενσω­μά­τω­σιν της πολυ­πα­θούς Δωδε­κα­νή­σου εις την Μητέρα Ελλάδα τερ­μα­τί­ζε­ται μία οδυνηρά περί­ο­δος της ελλη­νι­κής ιστο­ρίας και αρχίζει μία περί­ο­δος νέα και πλήρης ελπίδων. Οι Δωδε­κα­νή­σιοι έχουν πλέον πλήρη επί­γνω­σιν της απο­στο­λής των και γνω­ρί­ζουν ότι διά της ενώσεως θα συμ­βά­λουν απ’ ευθείας εις την ευη­με­ρίαν, την πρόοδον και την ακμήν της Ελλάδος. Η δε συμβολή των αυτή θα είναι πιο πολυ­τι­μο­τάτη διά την εθνικήν πνευ­μα­τι­κήν ανά­πτυ­ξιν και το μεγα­λείον του Έθνους μας……».

 

Και θα κλείσω τις σκέψεις μου με τα λόγια του Οδυσσέα Ελύτη:

«Τότε είπε και γεν­νή­θηκε η θάλασσα…Και στη μέση της έσπειρε κόσμους μικρούς… ότι οι θεοί επέ­δει­ξαν, περισσή επι­μέ­λεια και υπομονή όταν φιλο­τε­χνού­σαν αυτόν τον τόπο. Και ανα­γκά­σθη­καν να κάνουν πολλές δοκιμές, κι ας ήταν θεοί, για να συνται­ριά­ξουν τόσο καλά στεριά, βράχους και θάλασσα. Αυτό είναι το Αιγαίο…….Ανα­πό­σπα­στο τμήμα του ελλη­νι­σμού που για 6 χιλιά­δες χρόνια, λόγω της γεω­γρα­φι­κής του θέσης και της φυσικής του δια­μόρ­φω­σης με τις εκα­το­ντά­δες μικρά και μεγάλα νησιά …..Πέρασαν κατα­κτη­τές, ληστές και πει­ρα­τές. Οι άνθρω­ποι δεν κου­ρά­στη­καν γιατί η γη ήταν λίγη, μα ο ουρανός απέ­ρα­ντος «για να δια­βά­ζει μόνος του την απε­ρα­ντο­σύνη….»

 

Οι αρχές της δωδε­κα­νη­σια­κής ιστο­ρίας χάνο­νται μέσα στο ημίφως της προϊ­στο­ρίας και της μυθο­λο­γίας. Οι αρχαίοι μύθοι θέλουν τη Ρόδο να ανα­δύ­ε­ται από τους βυθούς του Αιγαίου για να γίνει δώρο στον Απόλ­λωνα. Η μακρά πορεία προς την ενσω­μά­τωση αποκτά ιδιαί­τερη σημασία και βαρύ­τητα. Από τον δοξα­σμένο τόπο της Δωδε­κα­νή­σου, πέρασαν Τούρκοι, Ιταλοί και Γερ­μα­νοί, απέ­να­ντι στους οποίου οι Έλληνες πολίτες, υπε­ρα­σπι­ζό­με­νοι την εθνική και θρη­σκευ­τική τους ταυ­τό­τητα, πολέ­μη­σαν αέναα για την ελευ­θε­ρία τους…

Και ρωτώ, μας αξίζει η Ρόδος όπως είναι σήμερα;

 

Δημή­τρης Γ. Κρη­τι­κός

Γιατρός πνευ­μο­νο­λό­γος

Επι­κε­φα­λής παρά­τα­ξης «Ρόδος Αξιών»

Πρώην Δήμαρ­χος Καμεί­ρου Ρόδου