Ίμια 1996: 25 χρόνια από την μέρα που άνοιξε η «πληγή»

«Αν πάμε σε σύγκρουση θα νική­σουμε; Θα τα βγά­λουμε πέρα;» ρωτούσε ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός Κώστας Σημίτης περί τα μεσά­νυ­χτα της 30ης Ιανουα­ρίου του 1996 τον ναύαρχο Χρήστο Λυμπέρη.

«Σε αυτή τη φάση βρι­σκό­μα­στε σε πλε­ο­νε­κτική θέση. Έχουμε τακτικό πλε­ο­νέ­κτημα. Θα τους κατα­φέ­ρουμε γερό χτύπημα. Δεν μπορώ να σας υπο­σχεθώ ότι σε έναν πόλεμο θα έχω τη νίκη στο πιάτο. Θα πολε­μή­σουμε για να νική­σουμε. Δώστε μου την άδεια για να χτυ­πή­σουμε πρώτοι» απα­ντούσε ο τότε αρχηγός ΓΕΕΘΑ.

Λίγες ώρες αργό­τερα, το πλήρωμα ελι­κο­πτέ­ρου του Πολε­μι­κού Ναυ­τι­κού που είχε απο­νηω­θεί από τη φρεγάτα «Ναβα­ρίνο» επι­βε­βαί­ωνε ότι στη Δυτική Ίμια, τη μικρή δίδυμη βρα­χο­νη­σίδα της Μεγάλης Ίμια, είχαν κατα­φέ­ρει να απο­βι­βα­στούν περίπου 10 Τούρκοι κομά­ντος. Η είδηση της κατά­λη­ψης ελλη­νι­κού εδάφους προ­κά­λεσε πανικό στο κτίριο της Βουλής όπου είχε συγκλη­θεί άτυπο ΚΥΣΕΑ του Κώστα Σημίτη με τον Θόδωρο Πάγκαλο (τότε υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών), τον Γερά­σιμο Αρσένη (υπουρ­γός Εθνικής Άμυνας), τον αρχηγό ΓΕΕΘΑ, τον τότε κυβερ­νη­τικό εκπρό­σωπο Δημήτρη Ρέππα και άλλους κορυ­φαί­ους υπουρ­γούς.

Στην άτσαλη δια­χεί­ριση πρέπει να προ­στε­θεί η καχυ­πο­ψία μεταξύ του Θόδωρου Πάγκα­λου και του Γερά­σι­μου Αρσένη αλλά και το γεγονός ότι ο Κώστας Σημίτης είχε εκλεγεί πρω­θυ­πουρ­γός από την Κοι­νο­βου­λευ­τική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ 10 ημέρες νωρί­τερα και δεν είχε καν λάβει ψήφο εμπι­στο­σύ­νης.

Για την απά­ντηση του ερω­τή­μα­τος «τι έφταιξε στα Ίμια;» το «protothema» χρη­σι­μο­ποί­ησε μαρ­τυ­ρίες των Ελλήνων πρω­τα­γω­νι­στών της κρίσης από τα βιβλία που έχουν γράψει οι ίδιοι για την κρίση.

Η κατά­ληψη της Δυτικής Ίμια

«Τότε, περί τις 02:30 το πρωί, μου τηλε­φώ­νησε ο υπεύ­θυ­νος του γρα­φείου Τύπου από την πρε­σβεία μας στην Άγκυρα και μου είπε ότι σε συνέ­ντευξη Τύπου η Τανσού Τσιλέρ είχε ανα­κοι­νώ­σει ότι Τούρκοι κομά­ντος είχαν απο­βι­βα­στεί και κατα­λά­βει τη μία από τις δύο νησίδες και ότι είχαν ρητή διαταγή να μην πυρο­βο­λή­σουν πρώτοι, ακόμα και αν οι Έλληνες προ­σπα­θού­σαν να απο­βι­βα­στούν στην ίδια νησίδα. Τα τηλε­φω­νή­ματα αυτά γίνο­νταν είτε από το χολ του πολι­τι­κού γρα­φείου είτε από ένα απο­μο­νω­μένο τηλέ­φωνο που βρι­σκό­ταν σε μια γωνία. Όταν επέ­στρεψα στη σύσκεψη και μετέ­φερα την είδηση, επι­κρά­τησε, όπως ήταν φυσικό, πανικός. Ο πρω­θυ­πουρ­γός γύρισε προς τον αρχηγό Γενικού Επι­τε­λείου ναύαρχο Λυμπέρη και χρη­σι­μο­ποιώ­ντας κατά τρόπο χαρα­κτη­ρι­στικό ένα βαρύ­τατο επίθετο του είπε: «[…] Καλά, δε σου είπα να φρου­ρη­θούν οι δύο νησίδες;». Απο­σβο­λω­μέ­νος και κατα­κόκ­κι­νος, ο Λυμπέ­ρης ψέλλισε: «Δεν μου είπατε και οι δύο, κύριε πρω­θυ­πουργέ. Στη μία υπάρχει φρουρά βατρα­χαν­θρώ­πων. Για την άλλη δεν είχαμε δυνά­μεις».

Ήταν σαφές ότι έτσι είχε δημιουρ­γη­θεί μια νέα κατά­σταση, δεν υπήρχε πια μια σημαία στα Ίμια αλλά δύο, συγκυ­ριαρ­χία δηλαδή, αφού η παρου­σία στρα­τιω­τι­κών δυνά­μεων μιας χώρας επί εδάφους άλλης χώρας είναι ένδειξη κυριαρ­χίας». Με αυτό τον τρόπο περι­γρά­φει ο πρώην υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Θόδωρος Πάγκα­λος τι συνέβη στα Ίμια τα ξημε­ρώ­ματα της 31ης Ιανουα­ρίου του 1996 («Θεό­δω­ρος Γ.Πάγκα­λος: Ιμια, S-300, Οτσαλάν, παλεύ­ο­ντας για την ειρήνη»).

Η επιλογή των μονάδων, το σχέδιο ενέρ­γειας και οι τακτι­κοί ελιγμοί είναι αρμο­διό­τη­τες του τοπικού τακτι­κού διοι­κητή. Ο επι­χει­ρη­σια­κός έλεγχος των πλοίων ασκείτο από το ΓΕΝ και των στρα­τιω­τι­κών σχη­μα­τι­σμών επί των νήσων από τον ΑΣΔΕΝ. Ευρι­σκό­με­νος την κρίσιμη νύχτα 30-31 Ιανουα­ρίου στο γραφείο του πρω­θυ­πουρ­γού, στε­ρή­θηκα της τακτι­κής εικόνας, της επι­τε­λι­κής υπο­στή­ρι­ξης και της συνερ­γα­σίας του ΣΑΓΕ. Δεύ­τε­ρον, δεν τοπο­θε­τή­θηκε άγημα και στα Δυτικά Ίμια, διότι η πολι­τική εντολή ήταν να υπάρχει άγημα όπου ήταν η σημαία, σύμφωνα με τη λογική της απο­φυ­γής κλι­μά­κω­σης.

Τρίτον, επι­λέ­χθηκε η τοπο­θέ­τηση βατρα­χαν­θρώ­πων στα Ανα­το­λικά Ίμια διότι ο ΑΓΕΣ παρου­σί­ασε στο ΣΑΓΕ την Κυριακή 28 Ιανουα­ρίου προ­βλή­ματα δια­θε­σι­μό­τη­τας προ­σω­πι­κού. Σε περί­πτωση αλλαγής της πολι­τι­κής εντολής, παρέ­μενε τμήμα κατα­δρο­μών σε παρα­κεί­μενο νησί σε 15λεπτη ετοι­μό­τητα μετα­φο­ράς. Πέραν τούτου υπήρχε επί κανο­νιο­φό­ρου μικρή ομάδα βατρα­χαν­θρώ­πων. Τέταρ­τον, το μόνο μέσο σε άμεση δια­θε­σι­μό­τητα στην περιοχή Ιμίων για νυχτε­ρινή ανα­γνώ­ριση προς επι­βε­βαί­ωση της πλη­ρο­φο­ρίας περί παρου­σίας Τούρκων στα Δυτικά Ίμια ήταν το ελι­κό­πτερο του Ναυ­τι­κού ΑΒ-212. Τα Apache δεν προ­σφέ­ρο­νται γι’ αυτό το έργο.

Δύο Apache βρί­σκο­νταν σε 15λεπτη ετοι­μό­τητα για μετα­στάθ­μευση από τη βάση τους στην περιοχή με το πρώτο φως της 31ης Ιανουα­ρίου για επι­θε­τι­κές επι­χει­ρή­σεις, αν απαι­τείτο. Πέμπτον, όταν το ΓΕΝ από τις ανα­φο­ρές των κυβερ­νη­τών πλοίων ενη­με­ρώ­θηκε για τις δυσκο­λίες εντο­πι­σμού λόγω και­ρι­κών συν­θη­κών, ειση­γή­θηκε στον υφυ­πουργό Άμυνας Νίκο Κουρή, που βρι­σκό­ταν στο Εθνικό Κέντρο Επι­χει­ρή­σεων, την έξοδο στα Δυτικά Ίμια της δεύ­τε­ρης ομάδας βατρα­χαν­θρώ­πων, η οποία ακυ­ρώ­θηκε μετά την πλη­ρο­φο­ρία διείσ­δυ­σης των Τούρκων στη βρα­χο­νη­σίδα».

Ο πρώην πρω­θυ­πουρ­γός Κώστας Σημίτης εκφρά­ζει μια δια­με­τρικά αντί­θετη άποψη. «Σ’ όλη τη διάρ­κεια της συζή­τη­σης με ταλαι­πω­ρούσε μια επι­πλέον ανη­συ­χία, μήπως οι Τούρκοι θέλο­ντας να βελ­τιώ­σουν τη δια­πραγ­μα­τευ­τική τους θέση κατα­λά­βουν τη δεύτερη νησίδα των Ιμίων, γι’ αυτό και ρώτησα τον κ. Λυμπέρη αν φυλάσ­σε­ται η νησίδα. Ο κ. Λυμπέ­ρης μου απά­ντησε χωρίς δισταγμό ότι βεβαίως και φυλάσ­σε­ται. Στη συνέ­χεια τον ρώτησα αν υπάρ­χουν άνδρες στη νησίδα. Μου απά­ντησε αρνη­τικά, αλλά μου είπε ότι τα ελλη­νικά πλοία που βρί­σκο­νταν γύρω από τα Ίμια είχαν τέτοια διάταξη, ώστε ήταν αδύ­να­τον να περάσει οποιο­δή­ποτε τουρ­κικό πλοίο» επι­ση­μαί­νει ο Κώστας Σημίτης.

Κατά την άποψη του αρχηγού ΓΕΕΘΑ κατά την διάρ­κεια της κρίσης των Ιμίων «από τον πρω­θυ­πουργό δεν είχε δια­τα­χθεί τίποτε». Όπως γράφει στο βιβλίο του ο ναύ­αρ­χος Χρήστος Λυμπέ­ρης «ως ΑΓΕΕΘΑ και με έγκριση της πολι­τι­κής ηγεσίας του ΥΕΘΑ (Αρσένης-Κουρής) είχα δια­τά­ξει την εγκα­τά­σταση κλει­στής ναυ­τι­κής περι­πο­λίας περί τα Ίμια πέραν της ομάδας βατρα­χαν­θρώ­πων που υπήρχαν στα Ανα­το­λικά Ίμια, όπου και η σημαία. Η πολι­τική ηγεσία του ΥΕΘΑ, στην οποία συμπε­ρι­λαμ­βα­νό­ταν και πρώην ΑΓΕΕΘΑ, ήταν συνεχώς παρούσα στο Εθνικό Κέντρο Επι­χει­ρή­σεων και είχε άμεση αντί­ληψη των πολι­τι­κών εντολών και των στρα­τιω­τι­κών ενερ­γειών. Είναι δυνατόν να δια­τά­χθηκε ο ΑΓΕΕΘΑ από τον πρω­θυ­πουργό παρου­σία του Γερά­σι­μου Αρσένη και να αγνο­ή­θηκε η διαταγή του; Αυτά είναι αδια­νό­ητα».

Επι­κρι­τική έως εχθρική είναι η άποψη που δια­τυ­πώ­νει για τον ναύαρχο Χρήστο Λυμπέρη ο Θόδωρος Πάγκα­λος. «Ο αρχηγός του ΓΕΕΘΑ ναύ­αρ­χος Χρήστος Λυμπέ­ρης τα είχε κυριο­λε­κτικά χαμένα. Ο Λυμπέ­ρης ήταν προ­φα­νώς κατώ­τε­ρος των περι­στά­σεων. Είχε ανα­λύ­σει και είχε χει­ρι­στεί το γεγονός με την οπτική γωνία του πρώην αρχηγού ΓΕΝ. Για αυτόν ήταν ένα ναυτικό επει­σό­διο και όφειλε να το αντι­με­τω­πί­σει μόνο του το Ναυτικό» υπο­στη­ρί­ζει ο πρώην υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών και προ­σθέ­τει: «Αυτή η γρα­φειο­κρα­τική και συντε­χνιακή προ­σέγ­γιση τον οδήγησε στην εξω­φρε­νική απόφαση να στείλει στην Ανα­το­λική Ίμια μια ντου­ζίνα βατρα­χαν­θρώ­πους και να ναφήσει τη Δυτική ακά­λυ­πτη».

Στο ερώτημα τι θα συνέ­βαινε αν οι Τούρκοι εντο­πί­ζο­νταν εγκαί­ρως όταν επι­χει­ρού­σαν εισβολή στα Ίμια, ο ναύ­αρ­χος Χρήστος Λυμπέ­ρης δεν αφήνει περι­θώ­ρια αμφι­βο­λιών. «Σύμφωνα με τις οδηγίες μου θα άρχιζαν αυτο­μά­τως πυρά ανα­χαί­τι­σής τους, τα οποία θα οδη­γού­σαν του­λά­χι­στον σε τοπική συμπλοκή. Ποια θα ήταν η πολι­τική στάση-εντολή στην περί­πτωση αυτή όταν η κυβέρ­νηση είχε αρνηθεί να συζη­τή­σει τον σχετικό κανόνα εμπλο­κής που εφαρ­μο­ζό­ταν με πρω­το­βου­λία του ΑΓΕΕΘΑ; Συνήλθε ποτέ το ΚΥΣΕΑ για να απο­φα­σί­σει κανόνες εμπλο­κής;» ανα­ρω­τιέ­ται ο ναύ­αρ­χος Χρήστος Λυμπέ­ρης στο βιβλίο του.

«No flags, no ships, no troops»

Παράλ­ληλα με τη δια­πραγ­μά­τευση με τους Αμε­ρι­κα­νούς, οι τότε μετέ­χο­ντες στο άτυπο ΚΥΣΕΑ έδιναν οδηγίες στις εμπλε­κό­με­νες στρα­τιω­τι­κές δυνά­μεις στο Ανα­το­λικό Αιγαίο.

Περίπου τα μεσά­νυ­χτα της 30ης Ιανουα­ρίου, ο Κώστας Σημίτης ρωτούσε τον Θόδωρο Πάγκαλο -που μόλις είχε επι­στρέ­ψει από το Mega, όπου παρα­χω­ρούσε συνέντευξη-«πού βρί­σκε­ται η δια­πραγ­μά­τευση με τους Αμε­ρι­κα­νούς;» για να λάβει την απά­ντηση του τότε υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών: «Έχουμε συμ­φω­νή­σει για την απο­μά­κρυνση των πλοίων και του αγή­μα­τος, όχι όμως για τη σημαία. Οι Τούρκοι και οι Αμε­ρι­κα­νοί επι­μέ­νουν να απο­μα­κρυν­θούν το πρωί μαζί με το άγημα και τα πλοία και εμείς τους ζητάμε κάποια χρονική καθυ­στέ­ρηση ολίγων ημερών, την οποία και δεν απο­δέ­χο­νται». Τότε ο πρω­θυ­πουρ­γός στρά­φηκε προς τον αρχηγό ΓΕΕΘΑ ρωτώ­ντας: «Κύριε Λυμπέρη, είναι σοβαρό πράγμα για τις Ένοπλες Δυνά­μεις να πάρουμε την σημαία;». Η απά­ντηση του ναυάρ­χου Λυμπέρη ήταν ξεκά­θαρη: «Είναι πολύ σοβαρό. Οι αξιω­μα­τι­κοί ορκι­ζό­μα­στε στη σημαία. Εάν φύγει η σημαία, φοβάμαι ότι θα υπάρ­χουν αντι­δρά­σεις στις ένοπλες δυνά­μεις και μπορεί να πέσει η κυβέρ­νηση».

Ο Θόδωρος Πάγκα­λος έχει δεχθεί σφοδρή κριτική για την στάση του. «Είναι αλήθεια ότι εγώ συνη­γό­ρησα υπέρ της αφαί­ρε­σης της σημαίας και είπα ότι σημαία-σύμβολο δεν είναι οποιο­δή­ποτε πανί με τα εθνικά χρώματα βάζει ο καθένας κάτω από οποιεσ­δή­ποτε συν­θή­κες όπου και όποτε του καπνί­σει» γράφει ο πρώην υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών στο τελευ­ταίο του βιβλίο. Ευθαρ­σώς, ο Θόδωρος Πάγκα­λος ανα­φέ­ρει: «Υπο­στή­ριξα επίσης ότι, εάν αφήναμε τη σημαία του Δια­κο­μι­χάλη πάνω στην Ανα­το­λική Ίμια, ήταν πολύ πιθανό, λόγω της καται­γί­δας που είχε ξεσπά­σει τη δεδο­μένη στιγμή, ο άνεμος ή τα τερά­στια κύματα να την έπαιρ­ναν και να την εξα­φά­νι­ζαν. Αυτό υπήρξε άλλη μια αιτία για την οποία κατα­συ­κο­φα­ντή­θηκα και καθυ­βρί­σθηκα από τους υπερ­πα­τριώ­τες». Σύμφωνα με το σκε­πτικό που ανα­πτύσ­σει ο πρώην υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών «όλοι αυτοί οι ανε­γκέ­φα­λοι δεν σκέ­φτο­νται ότι, εάν είχε τεθεί επίσημα από την πλευρά μας να παρα­μεί­νει η σημαία μας στη μία από τις δύο νησίδες, τότε και οι Τούρκοι θα μπο­ρού­σαν να αξιώ­σουν να μείνει και η δική τους σημαία στην άλλη, όπου είχαν εγκα­τα­στή­σει φρουρά».

Ο πρώην πρω­θυ­πουρ­γός Κώστας Σημίτης εξηγεί ότι «την ελλη­νική σημαία απο­φα­σί­σαμε ομόφωνα να την απο­σύ­ρουμε για να απο­τρέ­ψουμε το ενδε­χό­μενο νέων εμπλο­κών. Αν η σημαία έμενε στη βρα­χο­νη­σίδα χωρίς φύλαξη, Τούρκοι πολίτες ή στρα­τιω­τι­κοί μπο­ρού­σαν να επα­νέλ­θουν και να την κατε­βά­σουν προ­σβάλ­λο­ντας έτσι τη χώρα και προ­κα­λώ­ντας νέα ανα­μέ­τρηση. Θεω­ρή­σαμε λοιπόν ότι δεν έπρεπε να αφή­σουμε ένα τέτοιο ενδε­χό­μενο να συμβεί».

Οι ΗΠΑ ήθελαν απλώς να απο­φευ­χθεί η σύρραξη. Στη δια­πραγ­μά­τευση που κυρίως κατηύ­θυνε ο τότε Αμε­ρι­κα­νός υφυ­πουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Ρίτσαρντ Χόλ­μπρουκ Ελλάδα και Τουρκία συμ­φώ­νη­σαν να απα­γκι­στρώ­σουν τις στρα­τιω­τι­κές τους δυνά­μεις γύρω από τα Ίμια συμ­φω­νό­ντας στο τρί­πτυχο: «No flags, no ships, no troops». Δηλαδή όχι σημαίες, όχι πλοία, όχι στρα­τεύ­ματα πάνω στις βρα­χο­νη­σί­δες.

Μέχρι τις 27 Δεκεμ­βρίου 1995, την παρα­μονή δηλαδή της τουρ­κι­κής ανα­κοί­νω­σης ότι τα Ίμια είναι ανα­πό­σπα­στο τμήμα της τουρ­κι­κής επι­κρά­τειας, η Υπη­ρε­σία Χαρ­το­γρά­φη­σης των ΗΠΑ στον χάρτη Καλύ­μνου (No 54748) είχε την υπο­ση­μεί­ωση «Nisos Limnia (Greece)». Στην επόμενη έκδοση του ίδιου χάρτη (No 544497) με ημε­ρο­μη­νία 27 Ιανουα­ρίου 1996 υπάρχει μια δια­φο­ρε­τική υπο­ση­μεί­ωση που ανα­φέ­ρει «περιοχή ακα­θό­ρι­στης κυριαρ­χίας»» ανα­φέ­ρει ο τότε υφυ­πουρ­γός Εθνικής Άμυνας Νίκος Κουρής στο βιβλίο του «Αιγαίο, η μακρο­χρό­νια διαμάχη και ο ρόλος των Αμε­ρι­κα­νών».

Πηγές:
• Θεό­δω­ρος Γ.Πάγκα­λος «Ίμια, S-300, Οτσαλάν – Παλεύ­ο­ντας για την ειρήνη» – Εκδό­σεις Economia
• Χρήστος Λυμπέ­ρης «Πορεία σε ταραγ­μέ­νες θάλασ­σες» – Εκδό­σεις Ποιό­τητα
• Κώστας Σημίτης «Πολι­τική για μια δημιουρ­γική Ελλάδα 1996-2004» – Εκδό­σεις Πόλις
• Νίκος Κουρής «Αιγαίο, η μακρο­χρό­νια διαμάχη και ο ρόλος των Αμε­ρι­κα­νών» – Εκδό­σεις Λιβάνη