Παιδικός ρατσισμός στη σχολική κοινότητα-Επιπτώσεις και τρόποι χειρισμού από τους γονείς

Γράφει η Ευαγ­γε­λία Χατζη­μι­χαήλ, Ψυχο­λό­γος του Κέντρου Κοι­νό­τη­τας Δήμου Ρόδου με Παράρ­τημα Ρομά.

Η Διεύ­θυνση Κοι­νω­νι­κής Πολι­τι­κής και Υγείας του Δήμου Ρόδου αντα­πο­κρι­νό­μενη στις ανη­συ­χίες και τους προ­βλη­μα­τι­σμούς μίας σημα­ντι­κής μερίδας συμπο­λι­τών μας, όπως αυτά εκφρά­ζο­νται μέσα από την καθη­με­ρινή επαφή μαζί τους, προ­τί­θε­ται να συμ­βάλ­λει ενεργά στην πολύ­πλευρη ενη­μέ­ρωση και ευαι­σθη­το­ποί­ηση σε θέματα ειδι­κό­τε­ρου και ευρύ­τε­ρου ενδια­φέ­ρο­ντος. Σε αυτή την κατεύ­θυνση, το εξει­δι­κευ­μένο επι­στη­μο­νικό προ­σω­πικό του Κέντρου Κοι­νό­τη­τας Δήμου Ρόδου με Παράρ­τημα Ρομά ανοίγει δίαυλο επι­κοι­νω­νίας με τους Δημότες μέσα από τη δημο­σί­ευση ενη­με­ρω­τι­κών άρθρων ανά τακτά χρονικά δια­στή­ματα. Ευελ­πι­στούμε ότι η πρω­το­βου­λία αυτή θα αγκα­λια­στεί από τους συμπο­λί­τες μας απο­τε­λώ­ντας ένα γόνιμο πεδίο σκέψης και ανά­λη­ψης δράσεων.

Ορισμός ρατσι­σμού:

Ο ρατσι­σμός ως φαι­νό­μενο δεν είναι κάτι και­νούρ­γιο. Αντί­θετα, από τις πρώτες κιόλας κοι­νω­νίες (βλ. αρχαίοι Έλληνες) οι άνθρω­ποι ήταν χωρι­σμέ­νοι σε ομάδες και δια­χώ­ρι­ζαν τους «δικούς» τους από τους «άλλους» («πας μη Έλλην βάρ­βα­ρος»). Ο ρατσι­σμός αντι­προ­σω­πεύει την επί­κτητη τάση των ανθρώ­πων να εντάσ­σο­νται σε ομάδες και κατ’ επέ­κταση, να δια­χω­ρί­ζο­νται σε ανώ­τε­ρους και κατώ­τε­ρους, δια­κρι­νό­με­νοι από το χρώμα του δέρ­μα­τος, την εθνι­κό­τητα, τη θρη­σκεία, τις ιδιαί­τε­ρες ικα­νό­τη­τες κλπ. Ειδικά στη σημε­ρινή κοι­νω­νία όπου συμ­βιώ­νουν άνθρω­ποι πολλών δια­φο­ρε­τι­κών εθνι­κο­τή­των, οικο­νο­μι­κοί μετα­νά­στες, πρό­σφυ­γες, ΑΜΕΑ, ψυχικά ασθε­νείς κλπ. οι περι­πτώ­σεις ρατσι­σμού και άνισης μετα­χεί­ρι­σης βρίθουν. Η δια­φο­ρε­τι­κό­τητα μιας ομάδας την οδηγεί σε μία δια­κριτή κατη­γο­ρία, η οποία με τη σειρά της εξα­να­γκά­ζε­ται σε μια υποτελή δια­βί­ωση, καθώς τις περισ­σό­τε­ρες φορές της προ­σά­πτε­ται μια υπο­τι­θέ­μενη κατω­τε­ρό­τητα ή, επι­κιν­δυ­νό­τητα. Επο­μέ­νως, θα μπο­ρού­σαμε να συνο­ψί­σουμε πως ο όρος ρατσι­σμός ανα­φέ­ρε­ται στις πράξεις, τις συμπε­ρι­φο­ρές και τους λόγους (από πρόθεση ή όχι) εκ μέρους μιας μερίδας ανθρώ­πων ενα­ντίον όσων είναι «δια­φο­ρε­τι­κοί».

Ρατσι­σμός στο σχολικό περι­βάλ­λον:

Δυστυ­χώς, ο ρατσι­σμός δεν αφορά μόνο στους ενή­λι­κες, αλλά και στα παιδιά και τους εφήβους, ιδιαί­τερα στους κόλπους της σχο­λι­κής κοι­νό­τη­τας. Αυτό συμ­βαί­νει διότι οι προ­κα­τα­λή­ψεις και οι γενι­κεύ­σεις

της κοι­νω­νίας μας δια­μορ­φώ­νουν αντί­στοι­χες περι­θω­ριο­ποι­ή­σεις στο σχολικό περι­βάλ­λον, απο­τε­λώ­ντας καθρέ­πτη της κοι­νω­νίας μας. Σε όλα τα δημόσια σχολεία της Ελλάδας βρί­σκο­νται παιδιά που είναι «δια­φο­ρε­τικά» ως προς τη γλώσσα, τα ήθη και τα έθιμα, τις αξίες και τις ιδέες, τις ειδικές ικα­νό­τη­τες, τις μαθη­σια­κές δυσκο­λίες, τις μαθη­σια­κές επι­δό­σεις κλπ. Είναι εκείνα τα παιδιά που κατά κύριο λόγο πέφτουν θύματα άμεσου ή έμμεσου ρατσι­σμού και περι­θω­ριο­ποί­η­σης. Σε πολλές περι­πτώ­σεις μάλιστα, ο ρατσι­σμός αυτός εκφρά­ζε­ται με σωμα­τική βία, απειλές, υβρι­στικά σχόλια ή λεκτική βία. Όλοι μας λίγο πολύ έχουμε υπάρξει έστω μία φορά στη ζωή μας θύματα, θύτες, ή απλά παρα­τη­ρη­τές του σχο­λι­κού ρατσι­σμού, ενώ είναι αδιαμ­φι­σβή­τητο γεγονός πως ο ρατσι­σμός, με όποια μορφή και αν εκδη­λώ­νε­ται, πλήττει ψυχο­λο­γικά και ανε­ξαι­ρέ­τως, θύτη θύμα, μάρ­τυ­ρες και κοι­νω­νικό σύνολο. Στην περί­πτωση δε του θύματος, δημιουρ­γεί­ται έντονη δυσφο­ρία, στρες, και αίσθημα κατω­τε­ρό­τη­τας τα οποία έχουν ολέ­θριες συνέ­πειες τόσο για το ίδιο το άτομο όσο και για το οικο­γε­νειακό του και σχολικό περι­βάλ­λον.

Επι­πτώ­σεις ρατσι­σμού στο σχολικό περι­βάλ­λον:

Οι ψυχο­λο­γι­κές και κοι­νω­νι­κές επι­πτώ­σεις του ρατσι­σμού είναι ανα­ρίθ­μη­τες και πλήτ­τουν όλες τις πλευρές ανε­ξαι­ρέ­τως. Ενδει­κτικά και όσον αφορά στο σχολικό περι­βάλ­λον:

· Το παιδί – θύμα του ρατσι­σμού βιώνει χλευα­σμό, εμπαιγμό, ανα­σφά­λεια και επαγ­γελ­μα­τικό απο­κλει­σμό αργό­τερα, καθώς δεν είναι λίγες οι περι­πτώ­σεις της σχο­λι­κής διαρ­ροής και της ατελούς φοί­τη­σης εκ μέρους του παιδιού που υφί­στα­ται το ρατσι­σμό

· Το παιδί – θύμα κλεί­νε­ται στον εαυτό του και γίνεται καχύ­πο­πτο και εσω­στρε­φές, χάνο­ντας έτσι το αίσθημα της αυτο­ε­κτί­μη­σης

· Ο ρατσι­σμός οδηγεί σε ανι­σό­τητα στην εκπαί­δευση, μετα­τρέ­πο­ντας τα θύματά του ευκόλως χει­ρα­γω­γή­σιμα

· Προ­ά­γε­ται η βία, η εγκλη­μα­τι­κό­τητα και ο σχο­λι­κός εκφο­βι­σμός (bullying)

· Η μισαλ­λό­δοξη στάση του θύτη κατα­δει­κνύει την πνευ­μα­τική του ένδεια δυσχε­ραί­νο­ντας με αυτόν τον τρόπο την ομαλή του κοι­νω­νι­κο­ποί­ηση, γεγονός που απο­τε­λεί τερά­στιο τρο­χο­πέδη για τις κοι­νω­νι­κές του σχέσεις αργό­τερα

· Ο θύτης, πέραν των προ­βλη­μά­των συμπε­ρι­φο­ράς που τον χαρα­κτη­ρί­ζουν, μακρο­πρό­θε­σμα χάνει την ηθική του συνεί­δηση και υπο­νο­μεύ­ε­ται η ήδη υπάρ­χουσα μόρφωσή του, καθώς είναι ανί­κα­νος να διευ­ρύ­νει τους πνευ­μα­τι­κούς του ορί­ζο­ντες και να εξε­λι­χθεί σαν άνθρω­πος

· Σε πολλές περι­πτώ­σεις, ο ρατσι­σμός γεννά ρατσι­σμό και η άσκηση βίας οδηγεί στην αντί­δραση και την παρα­βα­τική συμπε­ρι­φορά εκ μέρους του παιδιού που υπήρξε αρχικά θύμα του σχο­λι­κού ρατσι­σμού, δημιουρ­γώ­ντας με αυτόν τον τρόπο έναν φαύλο κύκλο βίας και παρα­βα­τι­κό­τη­τας

Τρόποι αντι­με­τώ­πι­σης ρατσι­σμού – Γονείς:

Είναι γεγονός πως οι γονείς αργά ή γρήγορα θα έρθουν αντι­μέ­τω­ποι με το θέμα του ρατσι­σμού καθώς και το πώς πρέπει να το δια­χει­ρι­στούν για την καλύ­τερη δια­παι­δα­γώ­γηση των παιδιών τους. Δεδο­μέ­νου πως ο ρατσι­σμός – και οι εκά­στοτε εκφάν­σεις του – είναι ζήτημα επί­κτητο και όχι εγγενές (οι άνθρω­ποι δηλαδή δε γεν­νιού­νται με παγιω­μέ­νες απόψεις περί ρατσι­σμού), το ερώτημα που τίθεται είναι πώς μπορούν οι γονείς να καλ­λιερ­γή­σουν στα παιδιά τους μία πιο ανοικτή στάση απέ­να­ντι στη δια­φο­ρε­τι­κό­τητα. Ενδει­κτικά, τρόποι για να επι­τευ­χθεί αυτό είναι:

· Οι γονείς να απο­τε­λούν παρά­δειγμα προς μίμηση για τα παιδιά τους ό,τι ηλικία και αν έχουν αυτά. Οι ρατσι­στι­κές απόψεις καλ­λιερ­γού­νται κατ’ αρχήν στο σπίτι και τα παιδιά υιο­θε­τούν τα παρα­δείγ­ματα

και τις στάσεις των ίδιων των γονέων. Επο­μέ­νως, οι γονείς οφεί­λουν να απο­φεύ­γουν τις ταμπέ­λες και τους χαρα­κτη­ρι­σμούς προς τους άλλους, συμπε­ρι­φε­ρό­με­νοι πάντοτε με σεβασμό και ευγέ­νεια απέ­να­ντι σε όλους ανε­ξαι­ρέ­τως, είτε πρό­κει­ται για υφι­στα­μέ­νους τους στη δουλειά, είτε για μετα­νά­στες, του­ρί­στες, ΑΜΕΑ, Ρομά κλπ. Να δεί­χνουν έμπρα­κτα πως δεν έχουν κανένα πρό­βλημα με άτομα δια­φο­ρε­τι­κού χρώ­μα­τος, εθνι­κο­τή­των κλπ. Είναι γεγονός άλλωστε πως οι γονείς οι οποίοι συνα­να­στρέ­φο­νται αυτά τα άτομα και ξέρουν να προ­σαρ­μό­ζο­νται και να συμπε­ρι­φέ­ρο­νται ανάλογα στο εκά­στοτε πολυ­πο­λι­τι­σμικό πλαίσιο, θα γαλου­χή­σουν παιδιά με μη ρατσι­στι­κές αντι­λή­ψεις. Τέλος, προ­κει­μέ­νου οι γονείς να απο­τε­λέ­σουν θετικό παρά­δειγμα μίμησης για τα παιδιά τους, οφεί­λουν να ανα­γνω­ρί­σουν πρώτα εκείνοι τις δικές τους προ­κα­τα­λή­ψεις και να μη στα­μα­τούν να αυτο­βελ­τιώ­νο­νται και να δου­λεύ­ουν με τον εαυτό τους, έτσι ώστε να απαλ­λα­γούν πρω­τί­στως οι ίδιοι από τις ρατσι­στι­κές τους πεποι­θή­σεις («τα παιδιά δεν κάνουν αυτό που τους λες αλλά κάνουν αυτό που κάνεις»)

· Ξεκι­νώ­ντας ακόμα και από τα παιδιά προ­σχο­λι­κής ηλικίας, οι γονείς οφεί­λουν να τους καλ­λιερ­γή­σουν την ενσυ­ναί­σθηση. Αυτό μπορεί να επι­τευ­χθεί με διά­φο­ρους τρόπους, ένας από τους οποίους είναι η ανά­γνωση βιβλίων και παρα­μυ­θιών σχετικά με τη δια­φο­ρε­τι­κό­τητα. Πλέον υπάρ­χουν δια­θέ­σιμα πολλά παρα­μύ­θια που μιλούν για τη δια­φο­ρε­τι­κό­τητα, ενώ συγ­χρό­νως είναι δια­σκε­δα­στικά και διδα­κτικά για τα παιδιά. Δια­βά­ζο­ντας λοιπόν οι γονείς ένα τέτοιο παρα­μύθι στο παιδί μπορούν να ρωτούν: «πώς μπορεί η συμπε­ρι­φορά αυτού του ανθρώ­που να κάνει τον Χ, Ψ να νιώθει;» «είναι δίκαιη η στάση του;» «τον κάνει να στε­να­χω­ριέ­ται, τον κάνει θλιμ­μένο», «πώς μπορεί να αισθά­νε­ται η Εσμε­ράλ­ντα στην Παναγία των Παρι­σίων ή ο Κουα­σι­μό­δος επειδή είναι δια­φο­ρε­τι­κοί;» Σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις και μέσα από τα παρα­μύ­θια ίσως το παιδί να μην κατα­νοεί πλήρως την έννοια του «δικαίου», αλλά είναι βέβαιο πως θα κατα­νο­ή­σει για ποιο λόγο δεν πρέπει να παίρνει τη σειρά ενός άλλου παιδιού στις κούνιες, στη τσου­λή­θρα κλπ, κάνο­ντάς του την ερώτηση «εσύ πώς θα ένιωθες αν σου έπαιρ­ναν τη σειρά σου;» «μπες λίγο στη θέση του/της και πες μου πώς μπορεί να νιώθει». Εφόσον οι άνθρω­ποι δε γεν­νιό­μα­στε με την ενσυ­ναί­σθηση, αλλά την καλ­λιερ­γούμε στα­διακά, είναι στο χέρι των γονέων να την καλ­λιερ­γή­σουν στα παιδιά τους, δεί­χνο­ντάς τους πώς να συμπο­νούν άτομα που δέχο­νται άδικη αντι­με­τώ­πιση.

· Τα παιδιά να απο­κτή­σουν γνώσεις μέσα από τη μελέτη της Ιστο­ρίας, της Κοι­νω­νιο­λο­γίας και άλλων επι­στη­μών. Και αυτό γιατί άτομα που δεν ανα­πτύσ­σουν ενωρίς στη ζωή τους την κριτική τους σκέψη, είναι γεγονός πως αργό­τερα γίνο­νται χει­ρα­γω­γή­σιμα με απο­τέ­λε­σμα να υιο­θε­τούν ρατσι­στι­κές ιδε­ο­λο­γίες, μη γνω­ρί­ζο­ντας τις επι­πτώ­σεις που αυτές έχουν και είχαν στην ανθρω­πό­τητα (Ναζι­σμός, Απαρτ­χάϊντ, Εμφύ­λιοι, Γενο­κτο­νίες, Δου­λε­μπό­ριο κλπ). Στο σημείο αυτό οι γονείς οφεί­λουν να εξη­γή­σουν στα παιδιά τους τις δυσκο­λίες που αντι­με­τω­πί­ζει ένας λαθρο­με­τα­νά­στης ή ένας πρό­σφυ­γας ερχό­με­νος σε μία ξένη χώρα ή, ποιες συν­θή­κες τον ανά­γκα­σαν να φύγει από τη χώρα του και να ανα­ζη­τή­σει κατα­φύ­γιο κάπου αλλού. Με αυτόν τον τρόπο τα παιδιά γίνο­νται πιο ανοικτά στη δια­φο­ρε­τι­κό­τητα και διαλ­λα­κτικά. Αυτό βέβαια προ­ϋ­πο­θέ­τει να έρχο­νται πρώτα οι γονείς αντι­μέ­τω­ποι με τις δικές τους προ­κα­τα­λή­ψεις, ιδε­ο­λο­γίες και τα ταμπού, να κάνουν την αυτο­κρι­τική τους και έπειτα να νου­θε­τούν τα παιδιά τους.

· Όσον αφορά τους (προ)εφήβους, οι γονείς γνω­ρί­ζουν πως καθώς τα παιδιά τους περνούν χρόνο στο δια­δί­κτυο, ενέχει ο κίν­δυ­νος της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης, με απο­τέ­λε­σμα να υιο­θε­τούν άκριτα λαν­θα­σμέ­νες ιδε­ο­λο­γίες και πρότυπα και να τα εφαρ­μό­ζουν αργό­τερα στα πλαίσια του σχο­λείου σε βάρος κάποιων «δια­φο­ρε­τι­κών» συμ­μα­θη­τών τους. Στην περί­πτωση αυτή, οι γονείς καλό θα είναι να

ενθαρ­ρύ­νουν τα παιδιά τους να επι­στρα­τεύ­ουν την κριτική τους σκέψη και να μην ασπά­ζο­νται άκριτα κάθε πλη­ρο­φο­ρία που δέχο­νται. Να είναι παρα­τη­ρη­τές και να θυμού­νται πάντοτε πως κανείς δεν είναι τέλειος, όλοι είμαστε δια­φο­ρε­τι­κοί μεταξύ μας και πως η δια­φο­ρε­τι­κό­τητα δε θα έπρεπε να κατα­δι­κά­ζει κάποιον. Είμαστε όλοι δια­φο­ρε­τι­κοί και όλοι ίσοι. Εφόσον λοιπόν είναι εφικτό, οι γονείς θα μπορούν να διορ­γα­νώ­νουν ταξίδια σε άλλες χώρες, με δια­φο­ρε­τικά ήθη, έθιμα και τρόπο ζωής ώστε να γνω­ρί­σουν τα παιδιά άλλες κουλ­τού­ρες και πολι­τι­σμούς και να διευ­ρύ­νουν τους ορί­ζο­ντές τους. Τέλος, άλλος τρόπος πρό­λη­ψης – αντι­με­τώ­πι­σης του φαι­νο­μέ­νου του ρατσι­σμού εκ μέρους των παιδιών, είναι να παρα­κο­λου­θούν μαζί με όλα τα μέλη της οικο­γέ­νειας ταινίες, ντο­κι­μα­ντέρ ή θεα­τρικά έργα που αφορούν στο ρατσι­σμό, τις εκφάν­σεις και τις επι­πτώ­σεις που αυτός μπορεί να έχει τόσο σε ατομικό, όσο και σε συλ­λο­γικό επίπεδο.

Το φαι­νό­μενο του σχο­λι­κού ρατσι­σμού δυστυ­χώς βρίθει στη σημε­ρινή κοι­νω­νία. Τρόποι να προ­λη­φθεί ή/και να αντι­με­τω­πι­στεί υπάρ­χουν και είναι εφικτοί από την πλευρά των γονέων. Για όλα υπάρχει τρόπος αρκεί να δια­κα­τέ­χο­νται οι ίδιοι από αγάπη, ενσυ­ναί­σθηση, διαλ­λα­κτι­κό­τητα και ανε­κτι­κό­τητα απέ­να­ντι σε κάθε συνάν­θρωπό τους. Ας θυμη­θούμε τα λόγια του Νέλσον Μαντέλα περί ρατσι­σμού: «Κανείς δε γεν­νιέ­ται, μισώ­ντας κάποιον για το χρώμα του δέρ­μα­τος, την κατα­γωγή ή τη θρη­σκεία του. Οι άνθρω­ποι πρέπει να μάθουν να μισούν και αν μπορούν να διδα­χθούν το μίσος, μπορούν να διδα­χθούν και την αγάπη, γιατί η αγάπη έρχεται πιο φυσικά στην ανθρώ­πινη καρδιά, παρά το αντί­θετο».