Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων και ο Ποσειδώνιος ο Ρόδιος

Για περίπου 2.000 χρόνια στη θάλασσα κοντά στα Αντι­κύ­θηρα (Τσι­ρι­γότο) και σε βάθος 40-64 μέτρων βρι­σκό­ταν το κουφάρι ενός πλοίου, που μετέ­φερε θησαυ­ρούς, αγάλ­ματα, διάφορα άλλα αντι­κεί­μενα και ένα τεχνο­λο­γικό θαύμα της αρχαιό­τη­τας: τον μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων.

Πριν ανα­φερ­θούμε όμως στον μηχα­νι­σμό αυτό θα ασχο­λη­θούμε με έναν από τους πλέον ευρυ­μα­θείς ανθρώ­πους της αρχαιό­τη­τας, που δεν είναι ιδιαί­τερα γνωστός, τον Ποσει­δώ­νιο τον Ρόδιο (ή Απαμέα).

Ο Ποσει­δώ­νιος θεω­ρεί­ται μαζί με τον Αρχι­μήδη και τον Ίππαρχο ως ένας από τους πιθα­νούς κατα­σκευα­στές του μηχα­νι­σμού των Αντι­κυ­θή­ρων.

Ο ευρυ­μα­θής Ποσει­δώ­νιος ο Ρόδιος (ή Απαμεύς)

Μια από τις μεγα­λύ­τε­ρες μορφές της ύστερης ελλη­νι­στι­κής εποχής ,και όχι μόνο ,ήταν αναμ­φί­βολα ο Ποσει­δώ­νιος ο Ρόδιος. Γεν­νή­θηκε γύρω στο 135 π.Χ. στην Απάμεια, πόλη στον ποταμό Ορόντη της Συρίας.

Η Απάμεια πήρε το όνομά της από την Απάμα, σύζυγο του Αντί­γο­νου Α’ του μονό­φθαλ­μου, ο οποίος την (ξανα)έχτισε πάνω στα ερείπια της αρχαιό­τε­ρης περ­σι­κής πόλης Φαρ­νά­κης το 307 π.Χ. Ο Ποσει­δώ­νιος ήρθε στην Αθήνα, όπου σπού­δασε κοντά στον Στωικό φιλό­σοφο Παναί­τιο τον Ρόδιο. Έκανε μια σειρά από ταξίδια για επιστημονικούς- ερευ­νη­τι­κούς σκοπούς. Εκτός από την Ελλάδα ταξί­δεψε στη Βόρεια (κυρίως) Αφρική, την Ιταλία, τη Δαλ­μα­τία, τη Γαλατία, όπου μελέ­τησε τη ζωή και τις συνή­θειες των Κελτών, τη Λιγου­ρία και έφτασε τις ακτές του Ατλα­ντι­κού, στην Ισπανία, στο σημε­ρινό Κάδιξ, όπου μελέ­τησε τις παλίρ­ροιες.

Γύρω στο 95 π.Χ. εγκα­τα­στά­θηκε στη Ρόδο, της οποίας έγινε πολίτης και έφτασε στα ανώτερα αξιώ­ματα του νησιού. Απέ­κτησε μεγάλη φήμη και φαί­νε­ται ότι ίδρυσε Σχολή, στην οποία φοι­τού­σαν Έλληνες αλλά και Ρωμαίοι.

Ο Ποσει­δώ­νιος εκτός από φιλό­σο­φος ήταν και αστρο­νό­μος, γεω­γρά­φος, ιστο­ρι­κός κ.ά. Από τα έργα του σώζο­νται μόνο μερικά απο­σπά­σματα (‘’σπαράγματα’’) μέσα από έργα δια­φό­ρων συγ­γρα­φέων Ελλήνων και Λατίνων. Καλύ­πτουν σχεδόν όλο το φάσμα των επι­στη­μών της εποχής του Ποσει­δώ­νιου: Φιλο­σο­φία, Φυσική, Αστρο­νο­μία, Γεω­γρα­φία, Εθνο­λο­γία, Γεω­λο­γία, Μετε­ω­ρο­λο­γία, Μαθη­μα­τικά, Ιστορία και Στρα­τη­γική!

Δεν είναι τυχαίο ότι συγκρί­νε­ται στον τομέα της ευρυ­μά­θειας με τον Αρι­στο­τέλη και τον Ερα­το­σθένη. Ο Ποσει­δώ­νιος πέθανε γύρω στο 51 π.Χ. στη Ρόδο ή τη Ρώμη. Η Σχολή του φαί­νε­ται ότι συνε­χί­στηκε από τον εγγονό του Ιάσονα.

Ο μηχα­νι­σμός των Αντι­κυ­θή­ρων – Οι πρώτες μελέτες

Όπως ανα­φέ­ραμε ο μηχα­νι­σμός των Αντι­κυ­θή­ρων ανα­κα­λύ­φθηκε το 1900. Συμια­κοί σφουγ­γα­ρά­δες, ο Δημή­τριος Ελευ­θε­ρίου ή Κοντός και ο Ηλίας Σπα­διώ­της, εντό­πι­σαν το ναυάγιο λίγο πριν το Πάσχα εκείνης της χρονιάς. Επτά μήνες αργό­τερα, με τη μεσο­λά­βηση του Α.Οικο­νό­μου, ενη­μέ­ρω­σαν την ελλη­νική κυβέρ­νηση που τους πρό­σφερε βοήθεια και μέσα για να κάνουν έρευνες στην περιοχή του ναυα­γίου, οι οποίες ολο­κλη­ρώ­θη­καν στα τέλη του 1901. Πρώτος ο Βαλέ­ριος Στάης, δια­πρε­πής αρχαιο­λό­γος από τα Κύθηρα (1857-1923) και διευ­θυ­ντής του Αρχαιο­λο­γι­κού Μου­σείου, πρόσεξε ότι στον μηχα­νι­σμό υπήρχε ενσω­μα­τω­μέ­νος ένας οδο­ντω­τός τροχός και εμφα­νείς επι­γρα­φές με αστρο­νο­μι­κούς όρους. Με τον μηχα­νι­σμό ασχο­λή­θη­καν σε πρώιμο στάδιο και άλλοι σπου­δαίοι επι­στή­μο­νες, φυσικοί και αρχαιο­λό­γοι (Π. Ρεδιά­δης, Ι. Σβο­ρώ­νος, Κ. Ράδος, ο ναύ­αρ­χος Ι. Θεο­φα­νί­δης, ο Γερ­μα­νός Α. Ρεμ κ.α.), που επι­σή­μα­ναν την τεχνο­λο­γική του σημασία. Η εξω­τε­ρική διά­βρωση όμως του μηχα­νι­σμού και τα περιο­ρι­σμένα τεχνο­λο­γικά μέσα της εποχής δεν τους επέ­τρε­ψαν να βγάλουν περισ­σό­τερα συμπε­ρά­σματα. Ο αρχαιο­λό­γος Ι. Σβο­ρώ­νος όμως υπέθεσε ότι πρό­κει­ται για κάποιο είδος αστρο­λά­βου, ενώ ο Γερ­μα­νός A. Rehm συνέ­δεσε τον μηχα­νι­σμό με το πλα­νη­τά­ριο του Αρχι­μήδη.

Έτσι η πρώτη συστη­μα­τική μελέτη του μηχα­νι­σμού άρχισε τη δεκα­ε­τία του 1960 από ξένους επι­στή­μο­νες. Η Αμε­ρι­κα­νίδα αρχαιο­λό­γος VirginiaGrace σε συνερ­γα­σία με τον E. Ralfκαι τον δύτη Thockmorton κατά­φε­ραν να χρο­νο­λο­γή­σουν το πλοίο με τη μέθοδο του C14 (άνθρακα δεκα­τέσ­σερα) στον 2ο π.Χ. αι. Η περαι­τέρω χρο­νο­λό­γηση του πλοίου με την αρχαιο­λο­γική μελέτη των κερα­μι­κών που μετέ­φερε έδειξε ότι αυτό βού­λιαξε μεταξύ 86 π.Χ. και 50 π.Χ. ενώ το σχήμα των αγγείων οδήγησε στο συμπέ­ρα­σμα ότι προ­έρ­χο­νταν από πόλεις της Ιωνίας και της Ρόδου. Έτσι προ­έ­κυψε το συμπέ­ρα­σμα ότι ο μηχα­νι­σμός είχε φορ­τω­θεί από τη Ρόδο με προ­ο­ρι­σμό τη Ρώμη. Η Ρόδος εκείνη την εποχή είχε στενές σχέσεις με την αιώνια πόλη.

Οι μελέτες του Derek de Solla- Price

Ο πρώτος που μελέ­τησε τον μηχα­νι­σμό επι­στα­μέ­νως από το 1951 και για είκοσι περίπου χρόνια παρά τις πολλές αντι­ξο­ό­τη­τες ,ήταν ο Άγγλος φυσικός και ιστο­ρι­κός της επι­στή­μης Derek de Solla- Price, ο οποίος με τη χρήση ακτίνων Χ δια­τύ­πωσε την άποψη ότι στον μηχα­νι­σμό εμφα­νί­ζε­ται η πρω­το­φα­νής στην ιστορία της τεχνο­λο­γίας χρήση δια­φο­ρι­κών γρα­να­ζιών. Με τη βοήθεια Ελλήνων επι­γρα­φο­λό­γων κατά­φερε να δια­βά­σει αρκετές από τις λέξεις που απαρ­τί­ζουν τις οδηγίες του εξω­τε­ρι­κού καντράν του μηχα­νι­σμού (και είναι συνο­λικά γύρω στις 5.000) αντι­λαμ­βα­νό­με­νος ότι πρό­κει­ται για έναν πολύ περί­πλοκο αστρο­νο­μικό μηχα­νι­σμό που περιείχε ένα είδος αρχαίου ημε­ρο­λο­γίου ,για ένα παρά­πηγμα (‘’παράπηγμα κανών και είδος τι οργάνου αστρονομικού’’ κατά το Λεξικό Σούδα). Γνωστό μεταξύ άλλων είναι το παρά­πηγμα του Γέμινου, Ρόδιου μαθητή του Ποσει­δώ­νιου.

Ο Price ζήτησε από τον Cyril Smith του M.I.T. να κάνει χημική ανάλυση του μηχα­νι­σμού. Η ανάλυση εντό­πισε καλής ποιό­τη­τας μπρούν­τζο που περιείχε 5% κασ­σί­τερο, πολύ μικρές ποσό­τη­τες μολύ­βδου, αρσε­νι­κού και νατρίου, ενώ δεν εντο­πί­στηκε ψευ­δάρ­γυ­ρος. Ο Price δια­πί­στωσε επίσης ότι μερικά γρα­νά­ζια συν­δέ­ο­νται με την παρου­σί­αση των κυκλι­κών τροχιών του Ήλιου, της Σελήνης και ίσως των τότε γνωστών πλα­νη­τών (Δία, Κρόνου, Άρη, Ερμή και Αφρο­δί­της). Επίσης εντό­πισε σχέσεις μεταξύ του μηχα­νι­σμού και των ισλα­μι­κών αστρο­λά­βων του 10ου αιώνα.

Στα επόμενα χρόνια ο Price δια­πί­στωσε ότι ο βαθμός πολυ­πλο­κό­τη­τας του μηχα­νι­σμού αυξα­νό­ταν, καθώς μπο­ρούσε να παρα­στή­σει τις κινή­σεις του Ήλιου και της Σελήνης κατά το ημε­ρο­λό­γιο 19 ετών του αστρο­νό­μου Μέτωνα (5ος π.Χ. αι.). Κατέ­ληξε έτσι στο συμπέ­ρα­σμα ότι ο μηχα­νι­σμός απο­τε­λούσε ένα συν­δυα­σμό αστρο­νο­μι­κής γνώσης, κατα­νό­η­σης αφη­ρη­μέ­νων μαθη­μα­τι­κών εννοιών και υψηλών μηχα­νι­κών δεξιο­τή­των.

Ο Price κατα­σκεύ­ασε το πρώτο απλοϊκό μοντέλο του μηχα­νι­σμού, ενώ τον ακο­λού­θη­σαν οι Αυστρα­λοί Allan Bromley, Frank Percival και ο επι­με­λη­τής των μηχα­νι­κών κατα­σκευα­στών του Science Museum του Λον­δί­νου Michael Wright, ο οποίος εκτός από το ότι κατα­σκεύ­ασε ένα πιστό μοντέλο του μηχα­νι­σμού, δια­τύ­πωσε και την άποψη ότι η τεχνο­λο­γία των γρα­να­ζιών των αρχαίων Ελλήνων πέρασε στη Δύση από τους Άραβες του 13ο αιώνα, μαζί με τα έργα του Αρι­στο­τέλη.

Τον 9ο αιώνα, οι Άραβες αδελφοί Bann Musa δημο­σί­ευ­σαν ένα βιβλίο για έξυπνες συσκευές και τον 10ο αιώνα ο φιλό­σο­φος και αστρο­νό­μος Al Biruni, περι­γρά­φει ένα μηχα­νικό ηλιο-σεληνιακό ημε­ρο­λό­γιο με 8 γρα­νά­ζια.

Προ­φα­νώς, αξιο­ποί­η­σαν γνώσεις από τους αρχαί­ους Έλληνες, στις οποίες εκείνη την εποχή είχαν πρό­σβαση.

Τη σκυτάλη της έρευνας, έχει πάρει πλέον μια διεθνής ομάδα επι­στη­μό­νων, με ένα πρό­γραμμα γνωστό ως «The Antikythera Mechanism Research Project», στο οποίο συνερ­γά­ζο­νται το Εθνικό και Καπο­δι­στριακό Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών, το Αρι­στο­τέ­λειο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης, το Πανε­πι­στή­μιο του Κάρντιφ (Ουαλίας), η X-Tek Systems από τη Μ. Βρε­τα­νία και η Hewlett-Packard από τις Η.Π.Α. Με τα σύγ­χρονα μέσα, επι­βε­βαιώ­θη­καν οι παρα­τη­ρή­σεις προη­γού­με­νων μελε­τη­τών ότι υπάρχει χρήση παρα­πήγ­μα­τος και του Μετε­ω­νι­κού αστρο­νο­μι­κού κύκλου των 19 συνο­δι­κών μηνών, με την προ­σθήκη ότι ο μηχα­νι­σμός περιείχε το Αιγυ­πτιακό ημε­ρο­λό­γιο και τον Καλ­λί­πειο κύκλο των 76 συνο­δι­κών ετών. Επίσης δια­βά­στη­καν ονόματα πλα­νη­τών, ανέμων, περιο­χών και μηνών, ενώ πίσω από το μεγάλο καντράν, του Μετω­νι­κού κύκλου, εντο­πί­στηκε μηχα­νι­σμός με γρα­νά­ζια που κατά πάσα πιθα­νό­τητα έδειχνε τον χρόνο τέλεσης των μεγάλων Πανελ­λή­νιων αγώνων, όπως οι Ολυ­μπια­κοί Αγώνες, τα Ίσθμια, τα Νέμεα, τα Δελφικά Πύθια αλλά και τα Νάια (ή Νάα), που τελού­νταν στη Δωδώνη και ήταν επίσης σημα­ντι­κοί αθλη­τι­κοί αγώνες.

Ωστόσο, η ανά­γνωση των ονο­μά­των του ελλη­νι­κού μηνο­λο­γίου, προ­κά­λεσε έκπληξη, γιατί δεν ήταν τα ονόματα του ροδια­κού μηνο­λο­γίου, αλλά του κοριν­θια­κού και της Δυτικής Ελλάδας. Αυτό, οδηγεί στο συμπέ­ρα­σμα, ότι η αρχική σύλληψη και κατα­σκευή του μηχα­νι­σμού έγινε στην Κόρινθο ή κάποια από τις αποι­κίες της, όπως οι Συρα­κού­σες όπου έζησε ο Αρχι­μή­δης, που είχε κατα­σκευά­σει και το πλα­νη­το­σφαί­ριο. Ωστόσο, οι κανόνες ρύθ­μι­σης των μηνών και των σελη­νια­κών φάσεων είναι ίδιοι με αυτούς που περιέ­χο­νται στο έργο του, μαθητή του Ποσει­δώ­νιου, Γέμινου. Όμως ένας σελη­νια­κός μηχα­νι­σμός στη­ρί­ζε­ται στον Ίππαρχο.

Οι λει­τουρ­γίες του μηχα­νι­σμού των Αντι­κυ­θή­ρων

Μέχρι σήμερα, έχουν ανα­γνω­ρι­στεί οι εξής λει­τουρ­γίες του μηχα­νι­σμού:

Πρό­βλεψη όλων των ηλιακών και σελη­νια­κών εκλεί­ψεων του­λά­χι­στον για 5.000 χρόνια πριν την κατα­σκευή του και για οποια­δή­ποτε χρο­νο­λο­γία, στο μέλλον, σύμφωνα με τον Βαβυ­λω­νιακό κύκλο του Σάρου.

Απει­κό­νιση όλων των φάσεων του Ερμή, της Αφρο­δί­της και της Σελήνης, τόσο κατά το παρελ­θόν όσο και το μέλλον.

Φυσική παρου­σί­αση κατά τη διάρ­κεια της κίνησης του μηχα­νι­σμού, μιας σφαίρας που παρί­στανε τη Σελήνη σε όλες τις φάσεις της, σε σχέση με την ελλει­πτική κίνησή της γύρω από τη Γη και σε σχέση με την ελλει­πτική τροχιά κίνησης του συστή­μα­τος Γης-Σελήνης γύρω από τον Ήλιο.

Ακριβής συσχέ­τιση της θέσης της Γης με τον Ήλιο και τα άλλα ουράνια σώματα, στο παρελ­θόν και στο μέλλον.

Πλήρες ζωδιακό ημε­ρο­λό­γιο με εντο­πι­σμό των θέσεων όλων των πλα­νη­τών και του Ήλιου σε σχέση με τους ζωδια­κούς αστε­ρι­σμούς.

Πλήρες και ακριβές ημε­ρο­λό­γιο 365 ημερών, με πρό­βλεψη της εμβό­λι­μης ημέρας κάθε 4 χρόνια.

Πλήρης και ακριβής υλο­ποί­ηση, σε επίπεδο συν­δυα­σμέ­νης λει­τουρ­γίας γρα­να­ζιών του Μετω­νι­κού κύκλου των 235 σελη­νια­κών μηνών.

Πρό­σφατα, ανα­κα­λύ­φθηκε ότι στον μηχα­νι­σμό υπάρχει σειρά εμφά­νι­σης αστέρων, ανάλογα με το γεω­γρα­φικό πλάτος χρήσης, η οποία στην περί­πτωση του μηχα­νι­σμού ται­ριά­ζει με τη Δ. Ελλάδα.

Ποιος κατα­σκεύ­ασε τον μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων;

Η Ελένη Καρα­μπα­τζάκη, στο βιβλίο της «Ποσει­δώ­νιος Απαμεύς ή Ρόδιος», απ’ όπου αντλή­σαμε τα περισ­σό­τερα στοι­χεία για το σημε­ρινό άρθρο, κατα­λή­γει, μετά από μια σειρά επι­ση­μάν­σεων στο εξής συμπέ­ρα­σμα.

Η αρχική σύλληψη του μηχα­νι­σμού, έγινε από τον Αρχι­μήδη. Η συμπλή­ρωσή του έγινε από τους συνε­χι­στές του στην επι­στήμη της αστρο­νο­μίας τον Ίππαρχο και τον Ποσει­δώ­νιο. Ένα χωρίο του Πλίνιου, «δείχνει» προς τον Ίππαρχο: «Μετά από αυτούς τους άνδρες, ο Ίππαρ­χος προείπε την τροχιά του Ήλιου και της Σελήνης για εκα­το­ντά­δες χρόνια. Το έργο του περι­λάμ­βανε τους μήνες των εθνών και τις μέρες και τις ώρες, τις θέσεις και τις απόψεις των ανθρώ­πων και δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ένας συμ­μέ­το­χος στα σχέδια της φύσης».

Σύμφωνα με σημε­ρι­νές αστρο­νο­μι­κές ανα­γνώ­σεις, η ρύθμισή του έγινε γύρω στο 80 π.Χ., οπότε σίγουρα ο μηχα­νι­σμός ήταν έργο του Ποσει­δώ­νιου.

Ποια ήταν η χρήση του μηχα­νι­σμού των Αντι­κυ­θή­ρων;

Ο De Solla-Price, δια­τύ­πωσε την υπόθεση ότι ανήκε στα δημόσια εκθέ­ματα της Ρόδου, που ήταν γνωστή από την εποχή του Πίν­δα­ρου για την έκθεση μηχα­νι­κών αυτό­μα­των κατα­σκευών. Ο Hannah, σε έργο του που εκδό­θηκε το 2000, υπο­στη­ρί­ζει ότι ο μηχα­νι­σμός επι­τε­λούσε πολ­λα­πλές λει­τουρ­γίες, αστρο-μετεωρολογικές, ναυ­σι­πλοϊ­κές, αστρο­νο­μι­κές και κυρίως αστρο­λο­γι­κές. Ο πολυ­διά­στα­τος χαρα­κτή­ρας του μηχα­νι­σμού πάντως, έχει και φιλο­σο­φι­κές συνυ­πο­δη­λώ­σεις, που τον φέρνουν κοντά στη σκέψη του Ποσει­δώ­νιου. Πάντως, ο χαρα­κτη­ρι­σμός του μηχα­νι­σμού ως «ο πρώτος γνωστός ανα­λο­γι­κός υπο­λο­γι­στής», δεν είναι υπερ­βο­λι­κός.

Μια τελική απο­τί­μηση για τον μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων

Το 1975, έκανε έρευνες στην περιοχή του ναυα­γίου των Αντι­κυ­θή­ρων ο Ζακ Ιβ Κουστό. Από το 2014, ξεκί­νησε μια νέα σειρά ερευνών στην περιοχή των Αντι­κυ­θή­ρων όπου εντο­πί­στηκε ο μηχα­νι­σμός, που έφερε στην επι­φά­νεια ενδια­φέ­ρο­ντα ευρή­ματα, όχι όμως κάτι και­νούρ­γιο γι’ αυτόν.

Η άποψή μας είναι, ότι πιθα­νό­τατα κατα­σκευα­στές του μηχα­νι­σμού, ήταν ο Ποσει­δώ­νιος και οι μηχα­νι­κοί της Σχολής του. Το πλοίο τον μετέ­φερε από τη Ρόδο στη Ρώμη, αλλά βού­λιαξε κοντά στις βρα­χώ­δεις ακτές των Αντι­κυ­θή­ρων. Η Ρόδος εκείνη την εποχή, είχε και τους κατάλ­λη­λους τεχνί­τες για την κατα­σκευή του πολύ­πλο­κου συστή­μα­τος των γρα­να­ζιών και τη σμί­λευση των μικρο­γραμ­μά­των της επι­γρα­φής. Εξάλλου, ο Ποσει­δώ­νιος είχε υπη­ρε­τή­σει ως πρε­σβευ­τής στη Ρώμη το 87-86 π.Χ., την εποχή του Μάριου και τον Σύλλα, ενώ πίστευε ότι η Ρώμη απο­τε­λούσε μια στα­θε­ρο­ποι­η­τική δύναμη σ’ έναν ασταθή κόσμο.

Εκτός απ’ όλα τ’ άλλα, η ανα­κά­λυψη του μηχα­νι­σμού των Αντι­κυ­θή­ρων, απέ­δειξε ότι και στον τεχνο­λο­γικό τομέα, οι πρό­γο­νοί μας δεν υστε­ρού­σαν. Σήμερα πλέον, υπάρχει έντονο ενδια­φέ­ρον για τα τεχνο­λο­γικά και επι­στη­μο­νικά επι­τεύγ­ματα του ελλη­νο­ρω­μαϊ­κού πολι­τι­σμού. Όπως γράφει πολύ εύστοχα η Ελένη Καρα­μπα­τζάκη:

«Τα απο­τε­λέ­σματα της μελέτης του μηχα­νι­σμού μπορεί δικαιο­λο­γη­μένα να προ­κα­λούν τον θαυ­μα­σμό των ειδικών επι­στη­μό­νων και του ευρύ­τε­ρου κοινού, ωστόσο δεν πρέπει να ξενί­ζουν τους γνώστες των αρχαίων κει­μέ­νων, Ελλη­νι­κών και Λατι­νι­κών, όπου περι­γρά­φο­νται εκπλη­κτικά τεχνικά έργα και μηχα­νι­σμοί δια­φό­ρων χρήσεων.

Ο Derek de Solla Price, έχει πει ότι λίγο πριν το τέλος του μεγάλου πολι­τι­σμού τους οι αρχαίοι Έλληνες είχαν πλη­σιά­σει στην εποχή μας όχι μόνο με τη σκέψη τους, αλλά και με την επι­στη­μο­νική τους τεχνο­λο­γία. Οι συγκρί­σεις με το σήμερα δυστυ­χώς μόνο μελαγ­χο­λία και προ­βλη­μα­τι­σμό προ­κα­λεί…

Βασική πηγή μας για το άρθρο αυτό, ήταν το βιβλίο της Ανα­πλη­ρώ­τριας Καθη­γή­τριας Φιλο­σο­φίας του Πανε­πι­στη­μίου Ιωαν­νί­νων Ελένης Α. Καρα­μπα­τζάκη, την οποία ευχα­ρι­στούμε θερμά που μας επέ­τρεψε να χρη­σι­μο­ποι­ή­σουμε στοι­χεία από το βιβλίο της, αλλά και για τα πρό­σθετα στοι­χεία που μας ανέφερε σε τηλε­φω­νική επι­κοι­νω­νία που είχαμε μαζί της.

Ευχα­ρι­στούμε θερμά επίσης την κυρία Βασι­λική Π. Σολωμού-Παπανικολάου, Επί­κουρη Καθη­γή­τρια στον Τομέα Φιλο­σο­φίας, του Τμή­μα­τος ΦΠΨ του Πανε­πι­στη­μίου Ιωαν­νί­νων, έως πρό­σφατα οπότε και συντα­ξιο­δο­τή­θηκε, για τη βοήθειά της.