Το ναυάγιο που στοιχειώνει την ιστορία του Καστελλόριζου

«Η θεία Elizabeth άφησε το έξι εβδο­μά­δων μωρό της στο φλε­γό­μενο πλοίο, καθώς προ­σπά­θησε, αλλά δεν τα κατά­φερε, να περάσει ανάμεσα στις φλόγες και στον μαύρο καπνό. Βλέ­πο­ντας τι γινόταν, η αδερφή της, η Δέσποινα, μπήκε στο νερό και γύρισε για να βρει το μωρό. Τον βρήκε (ένα αγόρι που λέγεται Paul και ζει στη Νότια Αυστρα­λία με την οικο­γέ­νειά του), και τον έβαλε στο μπρο­στινό μέρος του φορέ­μα­τός της, σηκώ­νο­ντάς το και κρα­τώ­ντας το με τα δόντια της ώστε να φτιάξει έναν θύλακα. Σώθηκαν κι οι δύο […]». ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΧΡΥΣΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ

Τόποι μνήμης στην Καστελ­λο­ρι­ζιακή μετα­νά­στευση και δια­σπορά

εκδ. Παπα­ζήση, 2017 σελ. 547

Αυτή είναι μία από τις αφη­γή­σεις ζωής που ανα­φέ­ρο­νται στο πρό­σφατο βιβλίο της Βασι­λι­κής Χρυ­σαν­θο­πού­λου, επί­κου­ρης καθη­γή­τριας Κοι­νω­νι­κής Λαο­γρα­φίας στο τμήμα Φιλο­λο­γίας του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών.

Από πού όμως ξεκι­νάει η ιστορία του βιβλίου; 1870 και γεν­νιέ­ται ένα «μυθικό» πρόσωπο για τους Καστελ­λο­ρι­ζιούς της δια­σπο­ράς. Στα 1884 ο δεκα­τε­τρά­χρο­νος Αθα­νά­σιος Αυγου­στής (Arthur Auguste) φεύγει από το Καστελ­λό­ριζο κυνη­γη­μέ­νος από τους Τούρ­κους. Η διώρυγα του Σουέζ, όπου εργά­στηκε, απο­τέ­λεσε τον επόμενο σταθμό της περι­πέ­τειάς του, στη συνέ­χεια ταξί­δεψε ως ναυ­τι­κός μέχρι την Αυστρα­λία. Εκεί εργά­στηκε στη βιο­τε­χνία αλί­ευ­σης μαρ­γα­ρι­τα­ριών, προ­σκά­λεσε συγ­γε­νείς του, έφτιαξε επι­χεί­ρηση εκτρο­φής στρει­διών και δημιούρ­γησε μεγάλη οικο­γέ­νεια με την Καστελ­λο­ρι­ζιά γυναίκα του. Ο Αυγου­στής θεω­ρεί­ται ο πρω­το­πό­ρος του καστελ­λο­ρι­ζια­κού μετα­να­στευ­τι­κού ρεύ­μα­τος που είχε πολ­λα­πλά κύματα μέχρι και μετά τον Δεύτερο Παγκό­σμιο Πόλεμο. Στο σπίτι του έβρι­σκαν κατα­φύ­γιο τον πρώτο καιρό της ξενι­τιάς τους οι συμπα­τριώ­τες του μόλις έφταναν στην Αυστρα­λία.

Ο Αυγου­στής ήταν εκείνος που μαζί με άλλους συμπα­τριώ­τες του δημιούρ­γη­σαν στα 1912 την Καστελ­λο­ρι­ζιακή Ενωση Δυτικής Αυστρα­λίας, η οποία μετά τον Δεύτερο Παγκό­σμιο Πόλεμο θα υπο­δε­χό­ταν τους ταλαί­πω­ρους από την ξενιτιά και το ναυάγιο Καστελ­λο­ρι­ζιούς. Ηδη, νωρί­τερα την περίοδο 1933 με 1939 μετα­νά­στευσε μεγάλος αριθμός Καστελ­λο­ρι­ζιών στην Αυστρα­λία. Το καράβι έφευγε κάθε Σάββατο και η προ­κυ­μαία γέμιζε από συγ­γε­νείς που απο­χαι­ρε­τού­σαν τους αγα­πη­μέ­νους τους με «μελαγ­χο­λικά τρα­γού­δια του μισεμού». Ο ένας προ­σκα­λούσε τον άλλον και οι αλυ­σι­δω­τές προ­σκλή­σεις άδεια­ζαν το Καστελ­λό­ριζο και γέμιζαν ολό­κληρα χωριά στην Αυστρα­λία.

Τι έγινε όμως από το 1943 και έπειτα; Οι σύμ­μα­χοι κατέ­λα­βαν το Καστελ­λό­ριζο και ακο­λού­θησε σειρά βομ­βαρ­δι­σμών του νησιού από γερ­μα­νικά αερο­σκάφη, τα οποία κατέ­στρε­ψαν τις δύο πολυ­πλη­θέ­στε­ρες συνοι­κίες του οικι­σμού. Οι 1.100 κάτοι­κοι υπο­χρε­ώ­θη­καν να επι­βι­βα­στούν σε πλοία που τους μετέ­φε­ραν στην Κύπρο ή στην απέ­να­ντι τουρ­κική ακτή, απ’ όπου τελικά μετα­φέρ­θη­καν στη Γάζα στο στρα­τό­πεδο προ­σφύ­γων Νου­ζεϊ­ράτ. Εκεί –μαζί και με άλλους πρό­σφυ­γες από τα νησιά του Αιγαίου– έμειναν για περίπου δύο χρόνια μέχρι το τέλος του Β΄ Παγκο­σμίου Πολέμου. Τότε επα­να­πα­τρί­στη­καν σε τρεις απο­στο­λές, η τρίτη εξ αυτών κατέ­ληξε σε ναυάγιο. Για το ναυάγιο του πλοίου «Empire Patrol» είναι ακόμα αδιευ­κρί­νι­στες οι ακρι­βείς συν­θή­κες κάτω από τις οποίες προ­κλή­θηκε.

Οι Καστελ­λο­ρι­ζιοί που επέ­στρε­ψαν βρήκαν ένα νησί κατε­στραμ­μένο και σπίτια μη κατοι­κή­σιμα λόγω των βομ­βαρ­δι­σμών και των πυρ­κα­γιών. Εμειναν σε όποιο σπίτι ήταν πιο καλά δια­τη­ρη­μένο κι ας μην ήταν το δικό τους, ενώ αφαί­ρε­σαν από άλλα ακα­τοί­κητα σπίτια πόρτες, παρά­θυρα, κερα­μί­δια και ό,τι άλλο θα τους βοη­θούσε να επι­σκευά­σουν το σπίτι στο οποίο επέ­λε­ξαν να δια­μεί­νουν. «Τα “χάλα­ντρα”, ο βομ­βαρ­δι­σμέ­νος και καμένος χώρος της περιο­χής του Αη Νικόλα, μετα­τρά­πηκε στα­διακά σε νεκρό και επι­κίν­δυνο χώρο, κατοι­κη­μένο από ψυχές και πνεύ­ματα που θα μπο­ρού­σαν να απει­λή­σουν τους ζωντα­νούς».

Δια­δι­κτυα­κός τόπος μνήμης

Ακο­λού­θησε από τους Καστελ­λο­ρι­ζιούς μεγάλο ρεύμα μετα­νά­στευ­σης στην Αυστρα­λία. Πολλά χρόνια μετά, άνθρω­ποι που ήταν παιδιά στο ναυάγιο και το κρα­τού­σαν στη μνήμη τους, απο­δύ­θη­καν σε μια συστη­μα­τική προ­σπά­θεια να ανα­συ­γκρο­τή­σουν τις μνήμες της προ­σφυ­γιάς και του ναυα­γίου, δημιουρ­γώ­ντας ένα πολυ­τρο­πικό τόπο μνήμης στο Δια­δί­κτυο, για να «παρα­δώ­σουν ιστορία» στους αυστρα­λο­γεν­νη­μέ­νους απο­γό­νους τους.

Οταν ύστερα από χρόνια –από το 1980 και έπειτα– τα οικο­νο­μικά όλων είχαν βελ­τιω­θεί, άρχισαν οι από­γο­νοι των μετα­να­στών να επι­σκέ­πτο­νται τα πατρο­γο­νικά εδάφη, και να διεκ­δι­κούν τα σπίτια των προ­γό­νων τους. Πολλοί από αυτούς προ­έ­βη­σαν σε δικα­στι­κές δια­μά­χες για την επα­νά­κτηση των πατρο­γο­νι­κών τους σπιτιών.

Στο βιβλίο η συγ­γρα­φέας αναλύει την ανα­συ­γκρό­τηση της συλ­λο­γι­κής μνήμης και της ταυ­τό­τη­τας των Καστελ­λο­ρι­ζιών της Αυστρα­λίας με εστίαση στο ναυάγιο και συγ­χρό­νως συγκρί­νει τη δια­δι­κτυακή απο­τύ­πωσή του σε μια περιε­κτική ιστο­σε­λίδα, με τις ζωντα­νές αφη­γή­σεις για το ναυάγιο, που συγκέ­ντρωσε στο Καστελ­λό­ριζο, στη Ρόδο και στην Αθήνα στο πλαίσιο της επι­τό­πιας έρευνάς της. Κάποιες από αυτές περι­λαμ­βά­νο­νται στο CD που συνο­δεύει το βιβλίο, όπου έχει κανείς την ευκαι­ρία να ακούσει τις τραυ­μα­τι­κές εμπει­ρίες του ναυα­γίου από αυτούς που τις έζησαν.

Πλούσιο φωτο­γρα­φικό υλικό, απο­κόμ­ματα από εφη­με­ρί­δες, χάρτες αλλά και ένα ηχητικό αφη­γη­μα­τικό υλικό είναι όλα προ­σαρ­τη­μένα και ενσω­μα­τω­μένα στο βιβλίο αυτό που αφορά την ιστορία της πτώσης του Καστελ­λό­ρι­ζου, συν­δυά­ζο­ντας επι­στη­μο­νική θεωρία και πράξη, ενώ μέσα από αυτό ανα­δύ­ε­ται κυρίως η αγάπη και η εργα­τι­κό­τητα της συγ­γρα­φέα με επί­κε­ντρο το αντι­κεί­μενο μελέτης και εργα­σίας της.

Πηγή kathimerini.gr

ΑΡΓΥΡΩ ΜΟΥΝΤΑΚΗ

 Η κ. Αργυρώ Μου­ντάκη είναι συγ­γρα­φέας.