Νέο «καμπανάκι» για το δημογραφικό στην Ελλάδα – Δυσοίωνες οι προβλέψεις για το μέλλον

Πρό­κει­ται για στοι­χεία έρευνας του Βύρωνα Κοτζα­μάνη, καθη­γητή Δημο­γρα­φίας και Δ/ντή του Εργα­στη­ρίου Δημο­γρα­φι­κών και Κοι­νω­νι­κών Ανα­λύ­σεων του Πανε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λίας που δημο­σιευ­θή­καν στο 35ο τεύχος των «Δημο­γρα­φι­κών Νέων» με τίτλο «Ελλάδα, δημο­γρα­φι­κές εξε­λί­ξεις και δημο­γρα­φι­κές προ­κλή­σεις» που εκδί­δε­ται από το ΕΔΚΑ. Έχουμε ταυ­τό­χρονα, ανα­φέ­ρε­ται στην δημο­σί­ευση αυτή, μια υπερ-συγκέντρωση του πλη­θυ­σμού σε ένα εξαι­ρε­τικά περιο­ρι­σμένο τμήμα της συνο­λι­κής επι­φά­νειας της χώρας μας καθώς σχεδόν 3 στους 4 κατοί­κους ζουν πλέον στις μητρο­πο­λι­τι­κές περιο­χές Αθηνών και Θεσ­σα­λο­νί­κης και σε μια δεκάδα μεγάλων αστικών κέντρων (και την άμεση περι­φέ­ρειά τους), οι δε τάσεις εξόδου από τα αστικά κέντρα την περίοδο της κρίσης, ακόμη και αν ενι­σχυ­θούν με κάποια μέτρα (ενί­σχυση π.χ. νέων για εγκα­τά­σταση και δρα­στη­ριο­ποί­ησή τους στον ύπαιθρο χώρο), δεν πρό­κει­ται να αλλά­ξουν ριζικά τον πλη­θυ­σμιακό χάρτη της Ελλάδας τις άμεσα επό­με­νες δεκα­ε­τίες.

Ειδική αναφορά ο κ. Κοτζα­μά­νης κάνει στις αλλαγές της δομής των νοι­κο­κυ­ριών και των οικο­γε­νειών μας, που, όπως ανα­φέ­ρει έχουν αλλάξει ριζικά καθώς:

«Η μείωση της γαμη­λιό­τη­τας και της γεν­νη­τι­κό­τη­τας/γονι­μό­τη­τας, η αύξηση των εκτός γάμου γεν­νή­σεων και των δια­ζυ­γίων και η ανά­δειξη νέων μορφών συμ­βί­ω­σης (βλ. σύμφωνα συμ­βί­ω­σης) συρ­ρί­κνω­σαν όχι μόνον τον αριθμό των πολυ­με­λών και των διευ­ρυ­μέ­νων νοι­κο­κυ­ριών αλλά και αυτόν των πολυ­τέ­κνων οικο­γε­νειών καθώς οι τρίτες και τέταρ­τες γεν­νή­σεις από το 15% και 25% του συνόλου των γεν­νή­σεων στις αρχές της δεκα­ε­τίας του ’50, απο­τε­λούν σήμερα αντί­στοιχα το 10% και 8%. Η μικρή σε μέγεθος πυρη­νική οικο­γέ­νεια που προ­κύ­πτει από γάμο είναι μεν κυρί­αρχη ακόμη, το ποσοστό όμως των ζευ­γα­ριών που συμ­βιώ­νουν χωρίς γάμο αυξά­νε­ται σταθερά, όπως αυξά­νε­ται τόσο το ποσοστό των παιδιών που ζει με γονείς που δεν έχουν ποτέ παντρευ­τεί όσο και οι συμ­βιώ­σεις με σύμφωνο οι οποίες ξεπερ­νούν πλέον τις 4.000 (μια συμ­βί­ωση σχεδόν ανά 10 πρώτους γάμους)».

Αυξά­νε­ται επίσης, ανα­φέ­ρει ο ίδιος, τόσο το πλήθος των μονο­γο­νεϊ­κών οικο­γε­νειών που απο­τε­λού­νται συνήθως από γυναί­κες (απόρ­ροια της αύξησης των δια­ζυ­γίων και των εκτός γάμου γεν­νή­σεων που από 2% το 1990 εγγί­ζουν πλέον το 10%) όσο και ο αριθμός των άτεκνων ατόμων (πάνω από το 20% σχεδόν των γυναι­κών που γεν­νή­θη­καν στα τέλη της δεκα­ε­τίας του 1970 δεν θα απο­κτή­σουν ένα παιδί). Τέλος τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες, ανα­φέ­ρει ο ίδιος, αυξά­νε­ται και η μέση ηλικία όσων γυναι­κών απο­κτούν ένα πρώτο παιδί (άνω των 31 ετών το 2018 έναντι 26 ετών στα τέλη της δεκα­ε­τίας του ’80 και 29 ετών την δεκα­ε­τία του 1950) ενώ ταυ­τό­χρονα άλλαξε ριζικά και η κατα­νομή των γεν­νή­σεων ανά ηλικία της μητέρας καθώς, ενώ τέσ­σε­ρις δεκα­ε­τίες πριν 1 στις 2 γεν­νή­σεις προ­έρ­χο­νταν από μητέρες μεγα­λύ­τε­ρες των 30 ετών, σήμερα, το αυτό ισχύει για 2 στις 3 γεν­νή­σεις. Επο­μέ­νως, δια­πι­στώ­νει ο κ. Κοτζα­μά­νης, οι οικο­γε­νεια­κές δομές μας σήμερα δια­φο­ρο­ποιού­νται σημα­ντικά αυτών του πρό­σφα­του παρελ­θό­ντος, και κατ’ επέ­κταση, τα νέα οικο­γε­νειακά πρότυπα που ανα­δύ­ο­νται δεν είναι δυνατόν να μην λαμ­βά­νο­νται υπόψη στον σχε­δια­σμό και την υλο­ποί­ηση των προ­τε­ραιο­τή­των στη δια­μόρ­φωση της όποιας δημο­γρα­φι­κής πολι­τι­κής.

Όσο­να­φορά το μέλλον, ο καθ. της Δημο­γρα­φία και Δ/ντής του Εργα­στη­ρίου Δημο­γρα­φι­κών και Κοι­νω­νι­κών Ανα­λύ­σεων (ΕΔΚΑ) του Παν. Θεσ­σα­λίας ανα­φέ­ρει ότι:

• Το 2035 το ποσοστό των > 65 ετών και των >85 ετών στον συνο­λικό πλη­θυ­σμό ανα­μέ­νε­ται να κυμαν­θεί γύρω από το 27,5% για τους πρώτους και το 4,3% για τους δεύ­τε­ρους, ενώ τα ποσοστά των νέων (0-14 και 0-18 ετών) αντί­στοιχα θα κυμαν­θούν από 11,0% έως 12,4% και από 15,8% έως 14,2%.

• Το 2050 το ποσοστό των > 65 ετών και των >85 ετών στον συνο­λικό πλη­θυ­σμό (22% και 3,5% το 2019) ανα­μέ­νε­ται να κυμαν­θεί από 33,1% έως 30,3% για τους πρώτους και 6,5%-4,9% για τους δεύ­τε­ρους, ενώ τα ποσοστά των νέων (0- 14 ετών και 0-18 ετών) από 14,8% έως 12,0% για τους πρώτους και από 19% έως 15,4% για την δεύτερη ομάδα αντί­στοιχα.

Η συρ­ρί­κνωση του συνο­λι­κού πλη­θυ­σμού που κατα­γρά­φε­ται σε όλα τα σενάρια των δημο­γρα­φι­κών προ­βο­λών και η συνε­χι­ζό­μενη γήρανσή του, επι­ση­μαί­νει ο κ. Κοτζα­μά­νης, ανα­μέ­νε­ται να επη­ρε­ά­σουν και τον πλη­θυ­σμό εργά­σι­μης ηλικίας ο οποίος θα φθίνει συνεχώς, για να ανα­φέ­ρει ότι «το 2035 το ποσοστό των 15-64 στο συνο­λικό πλη­θυ­σμό (65% το 2015) θα μειωθεί στο 60% έως 61% το 2035 και θα κυμαν­θεί γύρω από το 55% 2050. Η μείωση του πλη­θυ­σμού εργά­σι­μης ηλικίας επι­τα­χύ­νε­ται σε όλα τα σενάρια δημο­γρα­φι­κών προ­βο­λών μετά το 2030, η επι­τά­χυνση δε αυτή οφεί­λε­ται κυρίως σε δυο λόγους: στην προ­ο­δευ­τική είσοδο στην ομάδα του πλη­θυ­σμού εργά­σι­μης ηλικίας των ολι­γο­πλη­θών γενεών >2010 και στην προ­ο­δευ­τική έξοδο από την ομάδα αυτή των πολυ­πλη­θέ­στε­ρων γενεών της εικο­σα­ε­τίας 1955 -1975. Η προ­α­να­φερ­θείσα μείωση θα επη­ρε­ά­σει προ­φα­νώς και τον οικο­νο­μικά ενεργό πλη­θυ­σμό (4,6 εκατ. σήμερα), ο οποίος ενδέ­χε­ται το 2035 να υπο­λεί­πε­ται, (ευνοϊ­κό­τερο/ δυσμε­νέ­στερο σενάριο) κατά 0,5-1 εκατ., το δε 2050 κατά 1,1 -1,7 εκατ.».

Συμπε­ρα­σμα­τικά, τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Κοτζα­μά­νης «οι επι­πτώ­σεις των αλλαγών που έχουν ήδη γίνει -αλλά και αυτών που αναμένονται-, είναι πολ­λα­πλές, και έχουν αρχίσει ήδη να μας προ­βλη­μα­τί­ζουν. Αρχί­ζουμε, έστω και καθυ­στε­ρη­μένα, να κατα­λα­βαί­νουμε ότι η Δημο­γρα­φία απο­τε­λεί καθο­ρι­στικό παρά­γο­ντα για το μέλλον μας, παρά­γο­ντα που δεν έχουμε πλέον την πολυ­τέ­λεια να υπο­τι­μούμε.Το “δημο­γρα­φικό” είναι σήμερα μια από τις μεγάλες προ­κλή­σεις που καλού­μα­στε να αντι­με­τω­πί­σουμε και οι έχοντες την ευθύνη σχε­δια­σμού και λήψης απο­φά­σεων σε πλήθος πεδίων σε εθνικό και περιφερειακό-τοπικό επίπεδο δεν είναι δυνατόν να παρα­μέ­νουν θεατές των δημο­γρα­φι­κών μας εξε­λί­ξεων και να μην έχουν σαφή εικόνα για τις επερ­χό­με­νες αλλαγές και για τις επι­πτώ­σεις τους.Εξ ου και η ανα­γκαιό­τητα της δια­μόρ­φω­σης μιας συνε­κτι­κής δημο­γρα­φι­κής πολι­τι­κής, που απαιτεί -εκτός των άλλων- και την ενί­σχυση της δημο­γρα­φι­κής έρευνας καθώς, αν η γνώση ανα­δει­κνύει προ­βλή­ματα, η αγνοία δεν μπορεί να τα λύσει».