“Πως να αναπτύξουμε τη συναισθηματική νοημοσύνη σε εμάς και στα παιδιά μας;”

Γράφει η Ψυχο­λό­γος του Κέντρου Κοι­νό­τη­τας Δήμου Ρόδου με Παράρ­τημα Ρομά, Ευαγ­γε­λία Χατζη­μι­χαήλ

 Είναι αδιαμ­φι­σβή­τητο γεγονός πως όσοι είναι «προι­κι­σμέ­νοι» με υψηλό δείκτη νοη­μο­σύ­νης (IQ) έχουν κάποια παρα­πάνω «εφόδια» σε σχέση με όσους δεν έχουν εξίσου υψηλό IQ. Ενδει­κτικά, μαθαί­νουν και­νούρ­γιες πλη­ρο­φο­ρίες πιο εύκολα, απο­στη­θί­ζουν, έχουν έμφυτη περιέρ­γεια και συνεχώς ανα­ζη­τούν να μάθουν νέα πράγ­ματα και να διευ­ρύ­νουν τους ορί­ζο­ντές τους, τους χαρα­κτη­ρί­ζει η ικα­νό­τητα επί­λυ­σης προ­βλη­μά­των, κλπ.

Μολο­νότι ένα άτομο είναι επι­τυ­χη­μένο σε διά­φο­ρους κλάδους της ζωής του (επαγ­γελ­μα­τι­κούς, οικο­νο­μι­κούς, προ­σω­πι­κούς), δε σημαί­νει πως είναι και ευτυ­χι­σμένο. Άτομα με υψηλό IQ πολλές φορές αντι­με­τω­πί­ζουν δυσκο­λίες στις δια­προ­σω­πι­κές τους σχέσεις, στον έλεγχο των συναι­σθη­μά­των τους, κλπ. Αυτό συμ­βαί­νει γιατί δεν έχουν ανα­πτύ­ξει τόσο τη Συναι­σθη­μα­τική τους Νοη­μο­σύνη (ΣΝ) ή, αλλιώς, τη Νοη­μο­σύνη της Καρδιάς.

Η Συναι­σθη­μα­τική Νοη­μο­σύνη ορί­ζε­ται ως η ικα­νό­τητα του ατόμου να ανα­γνω­ρί­ζει τόσο τα δικά του συναι­σθή­ματα όσο και των άλλων γύρω του, να τα δια­χει­ρί­ζε­ται με απο­τε­λε­σμα­τικό τρόπο και να δημιουρ­γεί κίνητρα για τον εαυτό του. Σε αντί­θεση με το IQ, η ΣΝ μπορεί να διδα­χθεί και να ανα­πτυ­χθεί καθ’όλη τη διάρ­κεια της ζωής του ατόμου. Έτσι ανα­πτύσ­σε­ται, διδά­σκε­ται και εξε­λίσ­σε­ται αδιά­κοπα, μέσα από συνεχή μεθό­δευση, υπομονή, εξά­σκηση και κυρίως, επι­θυ­μία εκ μέρους του ατόμου να αλλάξει.

Πώς μπο­ρούμε να ενι­σχύ­σουμε τη Συναι­σθη­μα­τική μας Νοη­μο­σύνη;

• Να ανα­γνω­ρί­ζουμε τα συναι­σθή­ματά μας τη στιγμή που δημιουρ­γού­νται και να τους δίνουμε όνομα, (π.χ. «Τι αισθά­νο­μαι αυτή τη στιγμή; – θυμό, θλίψη, αγωνία»)
• Να δια­κρί­νουμε τις Σκέψεις από τα Συναι­σθή­ματά μας και να ανα­γνω­ρί­σουμε τη δύναμη που έχουν οι δικές μας Σκέψεις πάνω σε αυτά. Επί παρα­δείγ­ματι, συχνά σκε­φτό­μα­στε μία δεδο­μένη κατά­σταση, ένα πρό­βλημα π.χ. και τους τρόπους επί­λυ­σης του προ­βλή­μα­τος αυτού και ξαφνικά νιώ­θουμε να μας δια­κα­τέ­χει άγχος, πολλές φορές συνο­δευό­μενο και από σωμα­τικά συμ­πτώ­ματα. Αυτό που πρέπει να κατα­νο­ή­σουμε είναι πως δε μας δημιουρ­γεί άγχος η ίδια η κατά­σταση καθε­αυτή ή η εκά­στοτε πρό­κληση – δυσκο­λία, αλλά οι δικές μας σκέψεις επί του προ­βλή­μα­τος και οι δικοί μας χει­ρι­σμοί αντι­με­τώ­πι­σης
• Να ανα­λαμ­βά­νουμε την ευθύνη των συναι­σθη­μά­των μας. Είναι σημα­ντικό να κατα­νο­ή­σουμε πως είμαστε οπλι­σμέ­νοι με την ελευ­θε­ρία του λόγου και της γνώμης μας και άρα, ελεύ­θε­ροι να παίρ­νουμε απο­φά­σεις που μας αφορούν. Επο­μέ­νως, είμαστε υπεύ­θυ­νοι και για την έκβαση της εκά­στοτε κατά­στα­σης και για τα συναι­σθή­ματα που «νομί­ζουμε» πως μας έχει δημιουρ­γή­σει η συγκε­κρι­μένη κατά­σταση
• Να δεί­χνουμε σεβασμό και κατα­νό­ηση στα συναι­σθή­ματα των άλλων
• Να μην ασκούμε κριτική στους άλλους, αλλά να προ­σπα­θούμε να κατα­λα­βαί­νουμε τα κίνητρά τους και να μπαί­νουμε στη θέση τους, να έχουμε δηλαδή ενσυ­ναί­σθηση. Αυτό μπορεί να επι­τευ­χθεί κάνο­ντας την εξής απλή ερώτηση στον εαυτό μας: «Τι θα έκανα και πώς θα ένιωθα εάν ήμουν ακριβώς στην ίδια θέση με τον άλλον, με ακριβώς τις ίδιες συν­θή­κες, την ίδια ακριβώς στιγμή;»
• Να μάθουμε να χαλι­να­γω­γούμε και να αντι­κα­θι­στούμε τον αρνη­τικό τρόπο σκέψης μας με έναν πιο παρα­γω­γικό και θετικό τρόπο σκέψης

Πώς μπορούν οι γονείς να ανα­πτύ­ξουν τη Συναι­σθη­μα­τική Νοη­μο­σύνη στα παιδιά τους;

Η προ­σω­πι­κό­τητα κάθε ατόμου ξεκινά να δια­μορ­φώ­νε­ται κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής του, ιδίως δε κατά τη βρε­φο­νη­πιακή ηλικία. Κατα­λυ­τι­κός λοιπόν είναι ο ρόλος των γονέων στη δια­μόρ­φωση της προ­σω­πι­κό­τη­τας του παιδιού γενικά, αλλά και την ανά­πτυξη της ΣΝ ειδικά. Αυτό συμ­βαί­νει γιατί οι γονείς είναι οι «σημα­ντι­κοί άλλοι» στη ζωή του παιδιού, αυτούς εμπι­στεύ­ε­ται και με αυτούς νιώθει ασφά­λεια. Απο­τε­λούν για εκείνο πρότυπο για αυτό και ακο­λου­θεί άκριτα τις νου­θε­σίες και τις συμ­βου­λές που του δίνουν και υιο­θε­τεί τον δικό τους τρόπο συμπε­ρι­φο­ράς. Άλλωστε μην ξεχνάμε πως τα παιδιά σε αυτήν την ηλικία είναι «σφουγ­γά­ρια» και απορ­ρο­φούν όποια τροφή και να τους δώσουν οι γονείς τους.

Αυτό λοιπόν που μπορούν και οφεί­λουν να κάνουν οι γονείς απέ­να­ντι στα παιδιά τους προ­κει­μέ­νου να τα βοη­θή­σουν να ανα­πτύ­ξουν τη ΣΝ τους είναι:

• Να συζη­τούν με το παιδί τους σχετικά με το πώς αισθά­νε­ται και να το μάθουν να ανα­γνω­ρί­ζει τα συναι­σθή­ματά του. Αυτό για να γίνει θα πρέπει και οι ίδιοι οι γονείς να ανα­γνω­ρί­ζουν και να εξω­τε­ρι­κεύ­ουν τα συναι­σθή­ματά τους στο παιδί, σε λογικά πάντοτε πλαίσια.
• Να «δια­βά­ζουν» τη συμπε­ρι­φορά του παιδιού τους: πίσω από κάποιες συμπε­ρι­φο­ρές του παιδιού μπορεί να βρί­σκο­νται κάποια «κρυφά μηνύ­ματα» που μαρ­τυ­ρούν κάποια δυσλει­τουρ­γία ή κάποιο μπλο­κά­ρι­σμα από μέρους του παιδιού (π.χ. δυσκο­λίες στον ύπνο, νυχτε­ρινή ενού­ρηση, κακές σχέσεις με συνο­μη­λί­κους, επι­θε­τική ή παρα­βα­τική συμπε­ρι­φορά κλπ). Το παιδί με αυτόν τον τρόπο κάτι προ­σπα­θεί να πει, να εκφρά­σει και είναι στο χέρι του γονέα να το κατα­νο­ή­σει και να το βοη­θή­σει, ενι­σχύ­ο­ντας έτσι τη ΣΝ του. Άλλωστε, κανείς δεν ξέρει καλύ­τερα ένα παιδί πέρα από τον ίδιο τον γονιό.
• Να στη­ρί­ζουν το παιδί όταν αυτό κάνει λάθη και να το ενι­σχύ­ουν ώστε αυτό να μην το βάζει κάτω και πως «δε χάθηκε ο κόσμος αν απο­τύ­χει», παρά μόνο αν δεν προ­σπα­θή­σει ή τα παρα­τή­σει. Στο σημείο βέβαια αυτό πρέπει να πούμε πως θα πρέπει πρω­τί­στως οι ίδιοι οι γονείς να έχουν συμ­φι­λιω­θεί με τις δικές τους απο­τυ­χίες προ­κει­μέ­νου να επι­κοι­νω­νή­σουν στο παιδί πως είναι κάτι φυσικό, ανθρώ­πινο και μη κατα­κρι­τέο. Έτσι το παιδί ενι­σχύ­ε­ται με σιγου­ριά, θάρρος και δεν στε­να­χω­ριέ­ται άσκοπα με τυχόν αρνη­τικά απο­τε­λέ­σματα και απο­γοη­τεύ­σεις.
• Να μάθουν στα παιδιά τους να ανα­γνω­ρί­ζουν τα συναι­σθή­ματα των άλλων γύρω τους, ξεκι­νώ­ντας από τους συνο­μη­λί­κους τους (π.χ. «Πώς μπορεί άραγε να αισθά­νε­ται ο Χ. που τον κοροϊ­δε­ψαν στο σχολείο» «Πώς θα ένιωθες αν ήσουν στη θέση του» κλπ). Με αυτόν τον τρόπο αρχίζει να ανα­πτύσ­σε­ται η ενσυ­ναί­σθηση του παιδιού.
• Να ενι­σχύ­ουν την αυτο­πε­ποί­θηση του παιδιού: με ένα ειλι­κρι­νές «μπράβο» εκ μέρους των γονέων, το παιδί δεν κερ­δί­ζει μόνο τον έπαινο, αλλά και την αγάπη, την εκτί­μηση, την προσοχή και τη δύναμη να πιστέ­ψει στον εαυτό του. Σημα­ντικό επίσης είναι να επαι­νούμε το παιδί όταν δείχνει αυτο­έ­λεγχο.
• Να νου­θε­τούν και να κατευ­θύ­νουν το παιδί να μην κρίνει τους άλλους: το παιδί δε θα πρέπει να βγάζει συμπε­ρά­σματα στη­ρι­ζό­μενο σε κάποιο τυχόν ελάτ­τωμα, ή κάποια κακή συμπε­ρι­φορά (π.χ. ενός συνο­μή­λι­κου). Θα πρέπει να μάθει να δικαιο­λο­γεί  τυχόν ελατ­τώ­ματα και μη επι­θυ­μη­τές συμπε­ρι­φο­ρές και να προ­σπα­θεί να «μπαίνει στη θέση των άλλων» βλέ­πο­ντας στα πράγ­ματα από τη δική στους οπτική γωνία, προ­λαμ­βά­νο­ντας καταυ­τόν τον τρόπο τη μισαλ­λο­δο­ξία και την προ­κα­τά­ληψη στην ενήλικη ζωή του.

Η ανά­πτυξη της Συναι­σθη­μα­τι­κής Νοη­μο­σύ­νης, μόνο ευτυ­χι­σμένο μπορεί να κάνει ένα παιδί. Και αυτό γιατί μέσα από αυτήν μαθαί­νει να έχει αυτο­πε­ποί­θηση και υπευ­θυ­νό­τητα, να συνερ­γά­ζε­ται, να κατα­νοεί και συνεπώς αργό­τερα, να εντάσ­σε­ται ομαλά στο κοι­νω­νικό σύνολο, όντας «οπλι­σμένο» για τις σύγ­χρο­νες προ­κλή­σεις της ζωής. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειω­θεί πως πρω­τί­στως οι γονείς είναι εκείνοι που θα πρέπει να εφαρ­μό­ζουν στη ζωή τους παρα­δείγ­ματα προς μίμηση για τα παιδιά ανα­φο­ρικά με τη Συναι­σθη­μα­τική Νοη­μο­σύνη τους. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε πως τα παιδιά «δεν κάνουν αυτό που τους λες, αλλά κάνουν αυτό που κάνεις».