Μειώνουμε τα ηρεμιστικά, εθισμένοι στα αντιβιοτικά

Οταν πριν από λίγα χρόνια είδαν το φως της δημο­σιό­τη­τας τα πρώτα στοι­χεία από την ανάλυση των λυμάτων στην Ψυτ­τά­λεια, προ­κά­λε­σαν σοκ όχι μόνο στην κοινή γνώμη αλλά και στην επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα. Μέσα σε μια τετρα­ε­τία, από το 2011 έως το 2014, η χρήση των αντι­ψυ­χω­σι­κών στην Αθήνα είχε αυξηθεί κατά 35 φορές, των αγχο­λυ­τι­κών κατά 19 φορές και των αντι­κα­τα­θλι­πτι­κών κατά 11 φορές. Ηταν ένας σκληρός, ρεα­λι­στι­κός καθρέ­φτης της επί­δρα­σης της κρίσης στην ελλη­νική κοι­νω­νία. Η έρευνα αυτή συνε­χί­στηκε. Η «Κ» παρου­σιά­ζει σήμερα τα νέα στοι­χεία της επι­στη­μο­νι­κής ομάδας του καθη­γητή Νίκου Θωμαΐδη από το τμήμα Χημείας του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών που «χαρ­το­γρα­φούν» το διά­στημα 2015-2017.

Τι μας απο­κα­λύ­πτουν; Η κατα­νά­λωση ηρε­μι­στι­κών παρου­σιά­ζει πτω­τι­κές τάσεις, με παράλ­ληλη αύξηση σε άλλου είδους φάρμακα που συν­δέ­ο­νται με την κατα­πο­λέ­μηση των συνε­πειών του άγχους. Παράλ­ληλα, η χρήση αντι­βιο­τι­κών «εκτο­ξεύ­ε­ται», παρά τις εκστρα­τείες ενη­μέ­ρω­σης των τελευ­ταίων ετών, με την αύξηση να αγγίζει το 90%.

Από το 2010, το Εργα­στή­ριο Ανα­λυ­τι­κής Χημείας του ΕΚΠΑ σε συνερ­γα­σία με την ΕΥΔΑΠ παρα­κο­λου­θεί τα αστικά λύματα της Αθήνας που κατα­λή­γουν στην Ψυτ­τά­λεια. Τα δείγ­ματα λαμ­βά­νο­νται 7-10 ημέρες ετησίως, συνήθως Μάρτιο ή Απρίλιο, σε μια «ουδέ­τερη» εβδο­μάδα χωρίς γιορτές ή δια­κο­πές προ­κει­μέ­νου να είναι όσο πιο αντι­προ­σω­πευ­τική του έτους. Οι επι­στή­μο­νες παρα­κο­λου­θούν χιλιά­δες ουσίες ταυ­τό­χρονα, εκ των οποίων στο­χευό­μενα 181 φάρμακα, και νόμιμες και παρά­νο­μες ψυχο­δρα­στι­κές ουσίες, μέσα από τις οποίες απο­κα­λύ­πτο­νται οι συνή­θειές μας: από τη χρήση φαρ­μά­κων και ναρ­κω­τι­κών, έως καθη­με­ρι­νών προ­ϊ­ό­ντων.

Επι­κε­φα­λής της έρευνας είναι ο καθη­γη­τής Νίκος Θωμα­ΐ­δης. «Το 2010 ξεκι­νή­σαμε να παρα­κο­λου­θούμε μία σειρά από ψυχο­δρα­στι­κές ουσίες: νόμιμες, όπως αντι­κα­τα­θλι­πτικά, αντι­ψυ­χω­σικά και ηρε­μι­στικά  και παρά­νο­μες, όπως οι αμφε­τα­μί­νες (λ.χ. ecstacy), τα οπιοειδή (λ.χ. ηρωίνη, μεθα­δόνη), τα διε­γερ­τικά (λ.χ. κοκαΐνη). Η πρώτη φάση της έρευνας ολο­κλη­ρώ­θηκε το 2014. Παρα­τη­ρή­σαμε λοιπόν μια μεγάλη αύξηση των ψυχο­δρα­στι­κών ουσιών, την οποία απο­δώ­σαμε στην ένταση της οικο­νο­μι­κής κρίσης και διά­φο­ρες αυξο­μοιώ­σεις στη χρήση των ναρ­κω­τι­κών, ανάλογα με την ουσία».

Η «Κ» σήμερα παρου­σιά­ζει τη νέα φάση της έρευνας, από το 2015 έως το 2017, τα ευρή­ματα της οποίας είναι εξίσου ενδια­φέ­ρο­ντα.

Φάρμακα

• Στα αντι­κα­τα­θλι­πτικά, αντι­ψυ­χω­σικά και στα ηρε­μι­στικά, παρα­τη­ρεί­ται μικρή ύφεση σε σχέση με το 2014, παρα­μέ­νουν όμως υψη­λό­τερα από το 2012.

• Στα αντιε­πι­λη­πτικά παρα­τη­ρεί­ται μια αλλαγή σε σχέση με τις συντα­γο­γρα­φή­σεις των γιατρών. Για παρά­δειγμα, έχει αυξηθεί η χρήση του βαλ­προϊ­κού οξέος, ενώ έχει μειωθεί η χρήση της καρ­βα­μα­ζε­πί­νης.

• Τα αντι­υ­περ­τα­σικά παρα­μέ­νουν στα υψηλά επίπεδα του 2014. Ανάλογη είναι η εικόνα και στα γαστρικά φάρμακα και στα φάρμακα κατά του έλκους, που συν­δέ­ο­νται με στρε­σο­γό­νες κατα­στά­σεις.

• Απο­γοη­τευ­τική είναι η εικόνα στα αντι­βιο­τικά. «Ενώ αρχικά είχαμε κατα­γρά­ψει μια μικρή μείωση ορι­σμέ­νων φαρ­μά­κων και υπο­θέ­σαμε ότι συν­δέ­ο­νται με τις περι­κο­πές στα νοσο­κο­μεία, η συνέ­χεια μας δια­ψεύ­δει, καθώς όχι μόνο δεν έπεσε, αλλά αυξή­θηκε σημα­ντικά η κατα­νά­λωση», λέει ο κ. Θωμα­ΐ­δης. Πολύ σημα­ντική είναι η αύξηση στην κλα­ρι­θρο­μυ­κίνη, τη σιπρο­φλο­ξα­σίνη και τη μετρο­νι­δα­ζόλη.

• Σταθερή και υψηλή παρα­μέ­νει η χρήση των παυ­σί­πο­νων και (μη στε­ροει­δών) αντι­φλεγ­μο­νω­δών. Υπάρ­χουν σημα­ντι­κές δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις ανά δρα­στι­κές ουσίες, ανάλογα με τα προ­ϊ­ό­ντα που προτιμά ο κατα­να­λω­τής: για παρά­δειγμα παρου­σιά­ζει σημα­ντική πτώση το μεφε­να­μικό οξύ, αλλά αύξηση η ναπρο­ξένη.

Ναρ­κω­τικά

• Η κατα­νά­λωση κοκα­ΐ­νης μειώ­θηκε κατά 89,9% σε σχέση με το 2014. Η μεγα­λύ­τερη μείωση παρα­τη­ρεί­ται τα τελευ­ταία δύο χρόνια (εκτι­μά­ται ότι τον Μάρτιο του 2017 «κατα­να­λώ­νο­νταν» 2,3 κιλά κοκα­ΐ­νης ανά εβδο­μάδα σε σχέση με 4,8 κιλά το 2014). Να σημειω­θεί ότι την προη­γού­μενη τετρα­ε­τία, εν μέσω κρίσης, η χρήση κοκα­ΐ­νης είχε αυξηθεί κατά 35,8%.

• Μείωση (κατά 21%) παρου­σιά­ζει και η χρήση του ecstacy. Ωστόσο, δια­τη­ρεί­ται σε υψηλά επίπεδα, τετρα­πλά­σια του 2010.

• Η χρήση ηρωίνης και μεθα­δό­νης παρα­μέ­νει σταθερή. Υπο­λο­γί­ζε­ται ότι το 2017 «κατα­να­λώ­θη­καν» κατά μέσον όρο 5,7 κιλά ηρωίνης/εβδο­μάδα. Ο υπο­λο­γι­σμός της, όμως, θεω­ρεί­ται ότι έχει πολλές επι­στη­μο­νι­κές αβε­βαιό­τη­τες.

• Η χρήση κάν­να­βης παρα­μέ­νει σταθερή, σε πολύ υψηλά επίπεδα. Υπο­λο­γί­ζε­ται ότι περίπου το 12% του πλη­θυ­σμού της Αθήνας κάνει χρήση κάν­να­βης. Τα τελευ­ταία χρόνια φαί­νε­ται ότι «κατα­να­λώ­νο­νται» στην Αθήνα από 380 έως 450 κιλά κάθε εβδο­μάδα.

«Πνί­γε­ται» στις ουσίες ο Σαρω­νι­κός

Του­λά­χι­στον 200 κιλά φαρ­μά­κων και ναρ­κω­τι­κών «κατα­λή­γουν» κάθε ημέρα στον Σαρω­νικό, καθώς «δια­φεύ­γουν» από την Ψυτ­τά­λεια κατά τον καθα­ρι­σμό των λυμάτων. Η παρα­κο­λού­θηση των ουσιών που κατα­λή­γουν στο περι­βάλ­λον και, φυσικά, οι συνέ­πειες απα­σχο­λούν τους ερευ­νη­τές σε όλη την Ευρω­παϊκή Ενωση, οι οποίοι ανταλ­λάσ­σουν δεδο­μένα μέσω ενός κοινού δικτύου.

Τι ποσοστό από τις φαρ­μα­κευ­τι­κές, ναρ­κω­τι­κές και χημικές ουσίες που «κατα­να­λώ­νουμε» απο­μα­κρύ­νε­ται κατά την επε­ξερ­γα­σία των λυμάτων από τους βιο­λο­γι­κούς καθα­ρι­σμούς και τι κατα­λή­γει τελικά στη θάλασσα (στο περι­βάλ­λον, στην τροφική αλυσίδα); «Από τις 181 ουσίες που παρα­κο­λου­θούμε συστη­μα­τικά, οι 108 δεν απο­μα­κρύ­νο­νται επαρκώς. Υπάρ­χουν ουσίες που περνούν ανέ­πα­φες στο περι­βάλ­λον, όπως η σου­κρα­λόζη και η ακε­σουλ­φάμη που είναι γλυ­κα­ντι­κές ουσίες, κάποια αντιε­πι­λη­πτικά, αντι­βιο­τικά, αντι­φλεγ­μο­νώδη κ.ά. Εχουμε υπο­λο­γί­σει ότι κάθε ημέρα κατα­λή­γουν στον Σαρω­νικό περίπου 200 κιλά φαρ­μα­κευ­τι­κών ουσιών, ναρ­κω­τι­κών και των μετα­βο­λι­τών τους και περίπου 15 κιλά συν­θε­τι­κών γλυ­κα­ντι­κών ουσιών. Επίσης πρέπει να έχουμε κατά νου ότι καθη­με­ρινά κατα­λή­γουν στην Ψυτ­τά­λεια εκα­το­ντά­δες κιλά επι­φα­νειο­δρα­στι­κών ουσιών (λ.χ. απορ­ρυ­πα­ντικά), πάρα πολλά χημικά βιο­μη­χα­νίας (λ.χ. αντι­δια­βρω­τικά), βιο­κτόνα και φυτο­φάρ­μακα, και εκα­το­ντά­δες χημικά από τα προ­ϊ­ό­ντα καθη­με­ρι­νής χρήσης (λ.χ. από καλ­λυ­ντικά), τα οποία δεν απο­μα­κρύ­νο­νται απο­τε­λε­σμα­τικά και κατα­λή­γουν στη θάλασσα», ανα­φέ­ρει ο επι­κε­φα­λής του Εργα­στη­ρίου Ανα­λυ­τι­κής Χημείας του ΕΚΠΑ Νικό­λαος Θωμα­ΐ­δης.

«Μέσα από τις δια­δι­κα­σίες καθα­ρι­σμού στα κέντρα επε­ξερ­γα­σίας λυμάτων, κάποιες ουσίες μειώ­νο­νται κατά 99%, πολλές όμως μετα­σχη­μα­τί­ζο­νται σε κάτι δια­φο­ρε­τικό, άρα ουσια­στικά δεν απο­μα­κρύ­νε­ται η δρα­στική ουσία: αλλάζει μορφή. Αυτό είναι ένα πολύ ανερ­χό­μενο, σε ερευ­νη­τικό επίπεδο, θέμα: προ­σπα­θούμε να ανα­κα­λύ­ψουμε ποιες και­νούρ­γιες ουσίες κατα­λή­γουν στο περι­βάλ­λον και τι επι­δρά­σεις έχουν».

Αταυ­το­ποί­η­τες ουσίες

Η ταυ­το­ποί­ηση και μελέτη των ουσιών αυτών απα­σχο­λεί και την Ε.Ε. «Οι ουσίες που παρα­κο­λου­θού­νται σύμφωνα με τη νομο­θε­σία είναι ένα πολύ μικρό μέρος της πραγ­μα­τι­κής ρύπαν­σης», ανα­φέ­ρει ο κ. Θωμα­ΐ­δης. «Υπάρ­χουν χιλιά­δες ουσίες που δεν έχουν μελε­τη­θεί, ούτε καν ταυ­το­ποι­η­θεί. Η Ε.Ε., μέσα από το δίκτυο ερευ­νη­τι­κών εργα­στη­ρίων NORMAN Network, ασχο­λεί­ται με τους ανα­δυό­με­νους ρύπους, με απώτερο στόχο τη βελ­τι­στο­ποί­ηση της κοι­νο­τι­κής περι­βαλ­λο­ντι­κής νομο­θε­σίας. Παράλ­ληλα, υπάρχει ενδια­φέ­ρον και σε τεχνο­λο­γικό επίπεδο, καθώς ανα­ζη­τού­νται λύσεις για την απο­μά­κρυνση των ουσιών αυτών στα Κέντρα Επε­ξερ­γα­σίας Λυμάτων (ΚΕΛ). Δεν είναι όμως απλή υπόθεση. Για παρά­δειγμα, υπο­λο­γί­στηκε ότι αν η Ισπανία ήθελε να μειώσει τις συγκε­ντρώ­σεις δικλο­φε­νά­κης (δρα­στική ουσία γνωστού αντι­φλεγ­μο­νώ­δους) στο περι­βάλ­λον μέσω των ΚΕΛ, θα έπρεπε να δαπανά πάνω από 5 δισ. ευρώ τον χρόνο. Μόνο για μία ουσία».

Να σημειω­θεί, τέλος, ότι μέσω των λυμάτων εντο­πί­ζο­νται και οι νέες ψυχο­δρα­στι­κές ουσίες. «Πρό­κει­ται κυρίως για διε­γερ­τικά και συν­θε­τικά καν­να­βι­νοειδή, που διο­χε­τεύ­ο­νται μέσω του “σκο­τει­νού” Ιντερ­νετ (darknet). Μόνο την τελευ­ταία πεντα­ε­τία έχουν ανι­χνευ­θεί στην Ε.Ε. περισ­σό­τε­ρες από 500 τέτοιες ουσίες. Εμείς από το 2014 βρί­σκουμε σπο­ρα­δικά τέτοιες ουσίες και ενη­με­ρώ­νουμε το Εθνικό Κέντρο Τεκ­μη­ρί­ω­σης και Πλη­ρο­φό­ρη­σης για τα Ναρ­κω­τικά».

Καθη­με­ρινή