Μεταπλάσεις του ορατού στη Ρόδο

Η ρευ­στό­τητα του υπο­συ­νει­δή­του αντι­κα­θρε­φτί­ζε­ται στις εντυ­πώ­σεις των φαι­νο­μέ­νων κι οι εντυ­πώ­σεις «χρω­μα­τί­ζουν» ό,τι συλ­λαμ­βά­νει το μάτι

Το Μουσείο Νεο­ελ­λη­νι­κής Τέχνης του Δήμου Ρόδου παρου­σιά­ζει τα τελευ­ταία χρόνια αξιο­ση­μεί­ω­τες και ιδιαί­τερα φρο­ντι­σμέ­νες εικα­στι­κές εκθέ­σεις στις τέσ­σε­ρις εν ενερ­γεία Πινα­κο­θή­κες του. Σε μία από αυτές, που είναι η ομο­λο­γου­μέ­νως εντυ­πω­σιακή «Νέα Πτέρυγα» του Νεστο­ρί­δειου Μελά­θρου, μπορεί κανείς να δει αυτόν τον καιρό και μέχρι τα μέσα Δεκεμ­βρίου την ενότητα «Μετα­πλά­σεις» του εικα­στι­κού φωτο­γρά­φου Γιάννη Τζένου.

Πηγή εμπνεύ­σεων για τον φωτο­γρα­φικό φακό του Γιάννη Τζένου και περισ­σό­τερο για την ευαι­σθη­το­ποι­η­μένη ματιά του είναι η ρευ­στό­τητα της φύσης και οι συνε­χείς μεταλ­λα­γές της, που της προσ­δί­δουν ανε­ξά­ντλητη οργα­νι­κό­τητα και πολυ­σχιδή δρα­στη­ριό­τητα. Μια δρα­στη­ριό­τητα, που προ­συ­πο­γρά­φει άλλωστε και την αυτο­δυ­να­μία της. Από αυτήν την άποψη, η παρα­τή­ρησή μας -όπως απο­δί­δε­ται μέσα από τις εικα­στι­κές συν­θέ­σεις του καλλιτέχνη- δεν εξα­ντλεί­ται στη φαι­νο­με­νο­λο­γία, γιατί η διαρκής όσο κι αστάθ­μητη κίνηση δίνει την αίσθηση στην υπο­κει­με­νι­κό­τητα (μέσω της οποίας την εκλαμ­βά­νει ο άνθρω­πος) ότι κατά το διάβα της πορείας του στη ζωή  ισορ­ρο­πεί πάνω σε τεντω­μένο, θαρρείς, σκοινί.

Επειδή η προ­σπά­θεια δια­τή­ρη­σης της ισορ­ρο­πίας του προ­ϋ­πο­θέ­τει κάθε στιγμή την υπέρ­βαση μιας ενδο­γε­νούς, κατά τα άλλα, ανα­σφά­λειας, θεω­ρούμε ότι ασφα­λέ­στερη εντύ­πωση αποκτά ο άνθρω­πος, ως προς το περι­βάλ­λον του, όταν μπορεί αντι­κει­με­νικά να δια­κρί­νει, να ορίσει και να βασι­στεί σε πράγ­ματα ή εικόνες που δια­θέ­τουν σαφή­νεια, στα­θε­ρό­τητα, ακε­ραιό­τητα κι ευκρί­νεια. Πράγ­ματα, δηλαδή, με τα οποία επι­διώ­κει συνα­να­στροφή και δια­με­σο­λά­βηση, παρεμ­βα­τι­κό­τητα και προ­σε­ται­ρι­σμό, κατά­κτηση και κατο­χύ­ρωση. Η ανάγκη του μάλιστα αυτή επι­τεί­νε­ται, όταν στη συνέ­χεια απο­δί­δει ή αμφι­σβη­τεί ιδιο­κτη­σια­κές αντω­νυ­μίες, π.χ., δικό μου, δικό  σου, κανενός, οι οποίες καθο­ρί­ζουν  τα σύνορα ή και τις διεκ­δι­κή­σεις ακόμη της

υπαρ­ξια­κής παρου­σίας του.

Η αντι­κει­με­νι­κό­τητα και οι όποιες μορφές της εικα­στι­κής του­λά­χι­στον παρα­στα­τι­κό­τη­τας, προ­κει­μέ­νου να εκφρά­σουν έννοιες και συσχε­τι­σμούς σημαι­νό­ντων και σημαι­νο­μέ­νων, έχουν ανάγκη μια ποι­κι­λία από ανα­γω­γές, π.χ., μετα­φο­ρι­κές και συμ­βο­λι­κές, αλλη­γο­ρι­κές και μυθο­λο­γι­κές, οι οποίες στο υπό­στρωμά τους και σε τυχόν προ­σω­πο­ποι­ή­σεις που περι­λαμ­βά­νουν εκφρά­ζουν ιδιό­τη­τες και εξε­λι­κτι­κές δυνα­τό­τη­τες, όπως επίσης συν­θή­κες και ενερ­γεια­κές κατα­στά­σεις. Με βάση τέτοιου τύπου δια­νοη­τικά οικο­δο­μή­ματα χτί­στη­καν άλλωστε μεγάλες και σημα­ντι­κές περί­ο­δοι πολι­τι­σμών. Υπήρχαν ωστόσο και άλλες αντί­στοιχα περί­ο­δοι, όπου αντί της «πραγ­μα­το­γνω­στι­κής», επι­λέ­χθηκε η αφαι­ρε­τική γλώσσα και εικόνα, προ­κει­μέ­νου εκείνη να απο­τυ­πώ­σει σχη­μα­τικά και χρω­μα­τικά, αλλά ίσως συνε­πέ­στερα, μια ρευστή και λαν­θά­νουσα πραγ­μα­τι­κό­τητα, που γοη­τεύει με το «μεγα­λείο», το οποίο αστρα­πιαία, φαντα­σμα­γο­ρικά και τραγικά εκφρά­ζουν οι στιγ­μιο­τυ­πίες της, αλλά και οι μη επα­να­λαμ­βα­νό­με­νες μονα­δι­κό­τη­τές της.

Τόσο η μια παρά­με­τρος όσο και η άλλη, πάντως, φέρνουν στο προ­σκή­νιο τις σχέσεις ζωής και θανάτου, τις σχέσεις επίσης χρόνου και επι­και­ρι­κό­τη­τας, της παρου­σίας και απου­σίας, της διάρ­κειας και του εφή­με­ρου, της τρα­γι­κό­τη­τας και της μονα­ξιάς μας, της συνε­κτι­κό­τη­τας και της αλλο­τρί­ω­σης, άλλοτε πάλι όμως της αίγλης μιας αχνο­φέγ­γου­σας ελπίδας ότι πιθανόν να μη χάνο­νται ορι­στικά όσα ζούμε και σε όσα επεν­δύ­ουμε, όσα διαι­σθα­νό­μα­στε και όλα εκείνα που αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε «υφαί­νο­ντας» τη ζωή μας.

Ο Γιάννης Τζένος επέλεξε την αφαί­ρεση, προ­κει­μέ­νου να εκφρά­σει το πηγαίο στοι­χείο και την παρα­δο­ξό­τητα, την αμε­σό­τητα και την ακα­ριαία στιγμή, την απο­κα­θή­λωση της στα­θε­ρό­τη­τας και τα δια­κυ­βεύ­ματά της, όπως επίσης τα αινίγ­ματα της ίδιας της δημιουρ­γίας και τις συνε­χό­με­νες μετα­τρο­πές, τις μετα­βλη­τό­τη­τες ή τις μετα­πλά­σεις που δια­πι­στώ­νει στο γύρω του περι­βάλ­λον, αλλά και στη ζωή εντός του, ως μια σειρά ακα­το­χύ­ρω­των αντα­να­κλά­σεων. Δια­κρί­νει άλλωστε κανείς ότι στα έργα του οι αντα­να­κλά­σεις αυτές είναι τόσο αμφί­δρο­μες όσο και αμφί­ση­μες. Η ρευ­στό­τητα δηλαδή του υπο­συ­νει­δή­του αντι­κα­θρε­φτί­ζε­ται στις εντυ­πώ­σεις των φαι­νο­μέ­νων του κόσμου τούτου κι αντί­στροφα οι εντυ­πώ­σεις, όπως επίσης και οι ψυχο­δυ­να­μι­κές δια­θέ­σεις «χρω­μα­τί­ζουν» ό,τι συλ­λαμ­βά­νει φευ­γα­λέα το μάτι, πριν οι κοσμο­γο­νι­κές διερ­γα­σίες του το μετου­σιώ­σουν και «αλχη­μικά» -μια και πρό­κει­ται για εικα­στι­κές δημιουρ­γίες – το εξα­φα­νί­σουν ή το μετα­φέ­ρουν σε άλλες δια­στά­σεις χρόνου, τόπου και συναί­σθη­σης.

Τα «τοπία» του εσω­τε­ρι­κού εαυτού, όπως οριακά και αστάθ­μητα εμφα­νί­ζο­νται, αλλά και με ομι­λη­τική ελλει­πτι­κό­τητα τα έχει χαρα­κτη­ρι­στικά επε­ξερ­γα­στεί και στη συνέ­χεια φωτο­γρα­φικά τα παρου­σιά­ζει ο καλ­λι­τέ­χνης αυτός, θυμί­ζουν απροσ­δό­κη­τες χαρ­το­γρα­φίες ή στρω­μα­το­γρα­φίες, άλλοτε πάλι βυθο­με­τρή­σεις ωκεανών, είτε αμμώ­δεις, άγνω­στες ακτές και βράχια που αντα­γω­νί­ζο­νται υφάλους και σκο­πέ­λους, μπορεί και μεγα­λι­θικά ερείπια.

Ερείπια, που σαν σκιές και φώτα, σαν μουσικά και ρυθμικά σχήματα, κινού­νται και ταλα­ντεύ­ο­νται στον χρόνο. Θαρρείς ότι είναι ανε­μο­δαρ­μένα ιστία ή σκι­σμένα ράκη από τα νέφη του ουρανού, βλέ­πο­ντάς τα να υπάρ­χουν αιω­ρού­μενα, σαν τα μακρινά ναυάγια, όπου στις επι­φά­νειες της παρου­σίας τους ή στις όψεις τους υπαι­νι­κτικά απο­κα­λύ­πτο­νται μέρη από σώματα, πρόσωπα, χει­ρο­νο­μίες, στάσεις, βλέμ­ματα, λει­μώ­νες και λοφο­σει­ρές. Στα έργα του Γιάννη Τζένου, αυτά τα περί­εργα και αχαρ­το­γρά­φητα «τοπία» του μικρό­κο­σμου και ταυ­το­χρό­νως της μεγα­κλί­μα­κας, λει­τουρ­γούν σαν μετε­ω­ρι­ζό­μενα και δυσερ­μή­νευτα νεύματα, σαν ιδε­ο­γράμ­ματα κι άλλοτε πάλι σαν καλει­δο­σκο­πικά ρήγματα χαμένων ονείρων, σαν απορίες επίσης, αλλά και διλήμ­ματα, για το οικείο και παντο­τινά άγνωστο, για το συμ­πτω­μα­τικό, αλλά και το μοιραίο.

Σχήματα αδιά­γνω­στα και πρω­το­φα­νέ­ρωτα εμφα­νί­ζο­νται σαν πυξίδες για όνειρα και εφιάλ­τες, για το αδιά­γνω­στο εν τέλει της ζωής, στο οποίο η τέχνη μάς επα­να­φέ­ρει με τους δικούς της νέους κάθε φορά τρόπους, προ­κει­μέ­νου να ξαναρ­χί­σουμε -μέσα από δια­φο­ρε­τι­κές και απρο­κα­τά­λη­πτες «δια­δρο­μές»- να ανα­ζη­τούμε τον μίτο της Αριά­δνης, για να βγούμε εν τέλει από τον Λαβύ­ρινθο, χωρίς όμως να μπο­ρούμε ή να θέλουμε να απαρ­νη­θούμε κάτι από το μυστή­ριο και τη μαγεία του.

Αθηνά Σχινά*

*Κρι­τι­κός & ιστο­ρι­κός τέχνης

Δημο­σί­ευμα εφη­με­ρί­δας “ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ”