Επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου: Εξαφανίζεται το χώμα από τα νησιά του Αιγαίου

«Στε­ρεύει» το γόνιμο χώμα σε πολλά νησιά του Αιγαίου με απο­τέ­λε­σμα να πλήτ­το­νται το περι­βάλ­λον, η γεωργία, οι τοπικές οικο­νο­μίες αλλά και ο του­ρι­σμός.

Το μεγα­λύ­τερο πρό­βλημα αντι­με­τω­πί­ζουν οι Κυκλά­δες ενώ σοβαρό πρό­βλημα έχουν η Ικαρία και η Κρήτη – τόσο στον ορεινό όγκο αλλά και στις νότιες περιο­χές της, όπως για παρά­δειγμα τα Σφακιά.

Αυτό επι­ση­μαί­νει, μιλώ­ντας στα «ΝΕΑ», ο διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος» Θοδωρής Τσι­μπί­δης. Οπως λέει «το γόνιμο χώμα, ή αλλιώς ο χούμος, αυτοί οι λίγοι πόντοι του επι­φα­νεια­κού μαύρου χώματος είναι ό,τι πολύ­τιμο έχουν τα νησιά. Χωρίς το γόνιμο χώμα δεν υπάρχει γεωργία με ό,τι αυτό συνε­πά­γε­ται για τις τοπικές και όχι μόνο οικο­νο­μίες ενώ δημιουρ­γεί­ται πρό­βλημα και στον υδρο­φόρο ορί­ζο­ντα με την ποιό­τητα και ποσό­τητα του νερού».

Ο χούμος, αυτό το πολύ­τιμο θρε­πτικό στρώμα, δημιουρ­γεί­ται από τα φύλλα και την οργα­νική ύλη που πέφτει κάθε χρόνο, τα υπο­λείμ­ματα κλαδιών και ριζών καθώς και από τα απορ­ρίμ­ματα και υπο­λείμ­ματα ζωικών οργα­νι­σμών.

Σύμφωνα με τους ειδι­κούς στεριά και θάλασσα είναι συγκοι­νω­νού­ντα δοχεία. Και αυτός είναι ο λόγος που η διά­βρωση του εδάφους επιδρά και στο θαλάσ­σιο περι­βάλ­λον.

«Οταν αυτό το θρε­πτικό στρώμα χώματος δια­βρω­θεί και κατα­λή­ξει στη θάλασσα, συνήθως απο­μέ­νει ο άργιλος: ένα φτωχό στρώμα χώματος όπου λόγω έλλει­ψης θρε­πτι­κών συστα­τι­κών δεν φυτρώ­νει βλά­στηση» τονίζει η διευ­θύ­ντρια έρευνας του Ινστι­τού­του Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος» Ανα­στα­σία Μήλιου.

Παράλ­ληλα, συνε­χί­ζει, «έχει και χαμη­λό­τερο ρυθμό απορ­ρό­φη­σης του βρό­χι­νου νερού, με απο­τέ­λε­σμα να μην εμπλου­τί­ζε­ται επαρκώς ο υδρο­φό­ρος ορί­ζο­ντας. Ετσι, όταν δεν υπάρ­χουν πλέον τα δέντρα ή οι θάμνοι, αλλά ούτε ο χούμος, το νερό της βροχής παρα­σέρ­νει το χώμα και ό,τι άλλο βρεθεί στην πορεία του. Ουσια­στικά μπα­ζώ­νο­ντας τη θάλασσα και δια­τα­ράσ­σο­ντας την ισορ­ρο­πία του θαλάσ­σιου περι­βάλ­λο­ντος».

Οι θάλασ­σες έχουν ανάγκη την οργα­νική ύλη της στεριάς η οποία στη­ρί­ζει την παρα­γω­γι­κό­τητα. Ομως με τη μη ανα­στρέ­ψιμη διά­βρωση εμπλου­τί­ζουμε το θαλάσ­σιο περι­βάλ­λον με μπάζα (δηλαδή μη γόνιμο έδαφος) και φυσικά τα λύματα και τα σκου­πί­δια. Οταν το χώμα χάνεται από τα νησιά, τότε η κατα­στροφή είναι μη ανα­στρέ­ψιμη, λένε οι ειδικοί. Κι αυτό συμ­βαί­νει επειδή δεν υπάρ­χουν οι ορεινοί όγκοι που θα το εμπλού­τι­ζαν με νέα γόνιμη ύλη.

Αλυ­σι­δω­τές αντι­δρά­σεις

«Η διά­βρωση του εδάφους είναι ένα από τα πιο σημα­ντικά – και ταυ­τό­χρονα μη ανα­στρέ­ψιμα φαι­νό­μενα που στον ελλα­δικό χώρο λαμ­βά­νει ολοένα και μεγα­λύ­τερη έκταση, με προ­ο­δευ­τικά σημα­ντι­κές επι­πτώ­σεις που εκτεί­νο­νται από το περι­βάλ­λον, τη γεωργία μέχρι την οικο­νο­μία και τον του­ρι­σμό», συμπλη­ρώ­νει ο Θοδωρής Τσι­μπί­δης.

Δυστυ­χώς τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες, πολλές περιο­χές και οικό­το­ποι στη Μεσό­γειο απει­λού­νται ή υπο­βαθ­μί­ζο­νται από τη διά­βρωση, την υπερ­βό­σκηση αλλά και τις πυρ­κα­γιές. Και αυτά με τη σειρά τους επη­ρε­ά­ζουν σημα­ντι­κούς τομείς της οικο­νο­μίας (γεωργία, αλιεία, του­ρι­σμό) αλλά και την προ­μή­θεια ζωτικών αγαθών όπως το πόσιμο νερό και η τροφή.

Για τους λόγους αυτούς, οι επι­στή­μο­νες του «Αρχι­πε­λά­γους» κρούουν τον κώδωνα του κιν­δύ­νου για την αντι­με­τώ­πιση του φαι­νο­μέ­νου της διά­βρω­σης του εδάφους στα νησιά. Οπως λένε, η ανθρω­πο­γε­νής επι­βά­ρυνση κυρίως κατά τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες με ουσια­στικά αυτο­κα­τα­στρο­φι­κές πρα­κτι­κές έχει προ­κα­λέ­σει μέσα σε λίγα χρόνια μη ανα­στρέ­ψιμη επι­βά­ρυνση στο γόνιμο έδαφος.

Οπως επι­ση­μαί­νει, ο καθη­γη­τής Γεω­λο­γίας και Γεω­πε­ρι­βάλ­λο­ντος στο Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών Ευθύμης Λέκκας, σε νησιά με πολύ μεγάλη του­ρι­στική κίνηση (π.χ. Μύκονος) το ζητού­μενο είναι πλέον η εύρεση ελεύ­θε­ρων χώρων με χώμα!

«Ο κόσμος δεν έχει συνει­δη­το­ποι­ή­σει πως σε μια μεγάλη νερο­πο­ντή θα δημιουρ­γη­θεί πολύ μεγάλο πρό­βλημα με τις πλημ­μύ­ρες αφού δεν υπάρχει πλέον χώμα για να απορ­ρο­φή­σει το νερό», λέει. «Η κατά­σταση δεν πρό­κει­ται να φτιάξει από μόνη της. Το έδαφος δεν πρό­κει­ται να απο­κα­τα­στα­θεί πριν περά­σουν εκα­το­ντά­δες χρόνια». Και συμπλη­ρώ­νει: «Πριν από λίγες μέρες είδα να κατα­στρέ­φε­ται μια τερά­στια περιοχή – ένα ολό­κληρο βουνό επί της ουσίας – στην περιοχή Κέφαλος στην Κω από τις χωμα­τουρ­γι­κές εργα­σίες προ­κει­μέ­νου να κατα­σκευα­στεί μια μεγάλη του­ρι­στική μονάδα».

Οπως εξηγεί ο διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος», το μεγα­λύ­τερο πρό­βλημα στις Κυκλά­δες το αντι­με­τω­πί­ζει η Μύκονος. «Εδώ το πρό­βλημα προήλθε από την άναρχη και χωρίς μέτρο δόμηση αλλά και την εγκα­τά­λειψη, αν όχι όλων, των περισ­σό­τε­ρων χωρα­φιών». Ακο­λου­θεί η Τήνος. Το νησί πριν από χρόνια διέθετε ένα πολύ καλό σύστημα προ­στα­σίας των εδαφών (με ανα­βαθ­μί­δες, δηλαδή τοίχους ξερο­λι­θιάς που συγκρα­τού­σαν το χώμα). «Το σύστημα αυτό γκρε­μί­στηκε επειδή άλλαξε ο τρόπος ζωής των κατοί­κων και εγκα­τα­λεί­φθηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό η γη», συμπλη­ρώ­νει ο επι­κε­φα­λής του «Αρχι­πε­λά­γους».

Το κλειδί, σύμφωνα με τους ειδι­κούς, που θα μπο­ρούσε να δώσει λύση στο πρό­βλημα είναι η ανά­πτυξη της γεωρ­γίας στα νησιά και ο περιο­ρι­σμός της κτη­νο­τρο­φίας. Οπως λένε, η Πάρος και η Νάξος αντι­με­τω­πί­ζουν τα λιγό­τερα προ­βλή­ματα σε ό,τι αφορά τη διά­βρωση του εδάφους επειδή οι κάτοι­κοι καλ­λιερ­γούν ακόμη.

Επι­πλέον, στα μέρη που δεν καλ­λιερ­γού­νται υπάρχει διά­βρωση του εδάφους από τον αέρα. Αυτό είναι ένα πρό­βλημα που αντι­με­τω­πί­ζουν πλέον πολλές περιο­χές της Μεσο­γείου. Και έχει να κάνει με την ξήρανση των εδαφών.

«Το χώμα παύει να είναι στεγνό μόνο όταν καλ­λιερ­γεί­ται. Γι’ αυτό είναι πολύ σημα­ντικό να μην χαθεί η γεωργία από τα νησιά», λένε οι επι­στή­μο­νες. Οι ειδικοί θεωρούν ότι στα νησιά πρέπει να ανα­πτυ­χθούν και πάλι οι ανα­βαθ­μί­δες προ­κει­μέ­νου να συγκρα­τού­νται τα χώματα. Στο παρελ­θόν υπήρξε και επι­δό­τηση ενός τέτοιου προ­γράμ­μα­τος και σήμερα κρί­νε­ται ανα­γκαίο να εφαρ­μο­στεί ένα ανάλογο πρό­γραμμα αλλά και να εφαρ­μο­στεί μια εθνική στρα­τη­γική για την εμπό­διση της διά­βρω­σης του εδάφους.

Η Κρήτη, κυρίως το νότιο τμήμα, απο­τε­λεί παρά­δειγμα περιο­χής που έχει δια­βρω­θεί επειδή, σύμφωνα με τον Θοδωρή Τσι­μπίδη, δεν έχει μπει κανένα όριο στην ανά­πτυξη της κτη­νο­τρο­φίας.

Πρό­βλημα διά­βρω­σης εξαι­τίας της κτη­νο­τρο­φίας αντι­με­τω­πί­ζει και ο ορεινός όγκος της Δυτικής Ικαρίας. Υπεν­θυ­μί­ζε­ται ότι το 2010 ύστερα από έντονες βρο­χο­πτώ­σεις σημειώ­θη­καν κατο­λι­σθή­σεις στο επαρ­χιακό δίκτυο επειδή δεν υπήρχε χώμα για να συγκρα­τή­σει τα νερά με συνέ­πεια να προ­κλη­θούν πολύ μεγάλες ζημιές στο νησί.

Οι αιτίες της διά­βρω­σης

Σήμερα οι βασι­κό­τε­ρες αιτίες που προ­κα­λούν τη διά­βρωση του εδάφους είναι οι πυρ­κα­γιές, η υπερ­βό­σκηση και η ανε­ξέ­λεγ­κτη δόμηση.

Σύμφωνα με τον Θοδωρή Τσι­μπίδη, η πρώτη μαζική απώλεια δασών (για παρά­δειγμα της βελα­νι­διάς στα νησιά αλλά και σε αλλά μέρη της Ελλάδας) προ­κλή­θηκε πριν από πολλές δεκα­ε­τίες την εποχή των καρ­βου­νιά­ρη­δων. Τότε, δηλαδή που το κάρ­βουνο ήταν το βασικό υλικό για θέρ­μανση και μαγεί­ρεμα ιδίως στα αστικά κέντρα.

Το δεύτερο μεγάλο πλήγμα στα χερσαία και δασικά οικο­συ­στή­ματα προ­κλή­θηκε από τις ανε­ξέ­λεγ­κτες ευρω­παϊ­κές επι­δο­τή­σεις για την ανά­πτυξη της κτη­νο­τρο­φίας των αιγο­προ­βά­των. «Πολλοί βοσκό­το­ποι κατα­στρά­φη­καν ενώ εξαι­τίας της υπερ­βό­σκη­σης προ­κλή­θηκε μη ανα­στρέ­ψιμη κατα­στροφή στα οικο­συ­στή­ματα με θαμνώ­δεις σχη­μα­τι­σμούς. Για παρά­δειγμα, στα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου και την Κρήτη εξαι­τίας της διά­βρω­σης του εδάφους έπαψε ουσια­στικά να υπάρχει οποια­δή­ποτε δυνα­τό­τητα ανα­δά­σω­σης ή ανά­καμ­ψης».

Οπως υπο­στη­ρί­ζει, «οι πολυά­ριθ­μες ελλεί­ψεις στον σχε­δια­σμό του συγκε­κρι­μέ­νου προ­γράμ­μα­τος επι­δο­τή­σεων αξιο­ποι­ή­θη­καν για λόγους μικρο­πο­λι­τι­κής και μικρο­ε­ξυ­πη­ρε­τή­σεων από την εκά­στοτε κυβέρ­νηση, αλλά και τις τοπικές Αρχές συμ­βάλ­λο­ντας με τον τρόπο αυτό στο να δοθεί η χαρι­στική βολή στα οικο­συ­στή­ματα, κατα­στρέ­φο­ντας παράλ­ληλα και τη μικρής κλί­μα­κας κτη­νο­τρο­φία».

Ενα παγκό­σμιο πρό­βλημα

Η διά­βρωση του εδάφους είναι από τα μεγα­λύ­τερα περι­βαλ­λο­ντικά προ­βλή­ματα παγκο­σμίως. Και αυτός είναι ένας από τους λόγους που η επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα προ­σπα­θεί να βρει λύσεις – εργα­λεία για την αντι­με­τώ­πιση των κιν­δύ­νων.

Ετσι, στο πλαίσιο της δια­με­σο­γεια­κής δράσης «Landcare» το Ινστι­τούτο Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος» σε συνερ­γα­σία με το τμήμα Γεω­λο­γίας και Γεω­πε­ρι­βάλ­λο­ντος του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών και εξει­δι­κευ­μέ­νους ερευ­νη­τι­κούς φορείς, μελετά τρόπους απο­κα­τά­στα­σης του υπο­βαθ­μι­σμέ­νου ή δια­βρω­μέ­νου εδάφους στις ευά­λω­τες περιο­χές. Στόχος είναι να ανα­πτυ­χθούν πρα­κτι­κές λύσεις σε καίρια προ­βλή­ματα που σχε­τί­ζο­νται με την υπο­βάθ­μιση του εδάφους.

Σε αυτή τη φάση οι έρευνες του «Αρχι­πε­λά­γους» επι­κε­ντρώ­νο­νται στην παρα­κο­λού­θηση της τρω­τό­τη­τας και του ρυθμού απο­κα­τά­στα­σης εδαφών που έχουν υποστεί – πρό­σφα­τες – κατα­στρο­φές από πυρ­κα­γιές. Σύμφωνα με τους επι­στή­μο­νες που τρέχουν το πρό­γραμμα, αυτή τη στιγμή προ­τε­ραιό­τητα είναι η αντι­με­τώ­πιση του φαι­νο­μέ­νου στα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου. Εδώ η ανθρω­πο­γε­νής επι­βά­ρυνση τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες σε πολλές από αυτές τις περιο­χές φαί­νε­ται ως μη ανα­στρέ­ψιμη για το γόνιμο έδαφος που χρειά­στηκε πολλούς αιώνες για να σχη­μα­τι­στεί.

Πηγή: Τα Νέα