Αλωση-Η λέξη της εβδομάδας

Η 29η Μαΐου είναι η επέ­τειος της Άλωσης της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης από τους Οθω­μα­νούς Τούρ­κους. Εμείς εδώ θα κάνουμε ένα λεξι­λο­γικό αφιέ­ρωμα στην Άλωση με Α κεφα­λαίο, με το οποίο ανα­φε­ρό­μα­στε στο συγκε­κρι­μένο ιστο­ρικό γεγονός του 1453, και στην άλωση με α μικρό που έχει να κάνει με άλλα συναφή σημαι­νό­μενα. Ἡ ἅλωσις, τῆς ἁλώσεως είναι ο αρχικός τύπος και ο σημαί­νει κυρί­ευση, κατά­κτηση, κατα­στροφή. Εκτός από την κατά­κτηση από τους εχθρούς, ἡ ἅλωσις ήταν επίσης η άγρευση ψαριών, πουλιών και άλλων θηρα­μά­των. Ἡ ἅλωσις, ακόμη, χρη­σι­μο­ποιού­νταν και ως δικα­νι­κός όρος, προ­κει­μέ­νου να ανα­φερ­θεί κάποιος στην κατα­δίκη, στην οποία όμως δεν υπάρχει δυνα­τό­τητα υπεκ­φυ­γής. Στους Νόμους του Πλά­τω­νος, για παρά­δειγμα, δια­βά­ζουμε την έκφραση ἁλῶναι ἰσχυράν ἅλωσιν (Πλάτ. Νόμ. 920Α). Στον τελευ­ταίο αυτό διάλογό του, που είναι ο μόνος στον οποίο δε συμ­με­τέ­χει ο Σωκρά­της, ο φιλό­σο­φος δια­τυ­πώ­νει κανόνες του δημο­σίου και ιδιω­τι­κού δικαίου. Ανα­φέ­ρε­ται εκτενώς και στο ζήτημα των ποινών και γι’ αυτό βλέ­πουμε και την παρα­πάνω φράση. Ο λεκτι­κός μας τύπος προ­κύ­πτει από το ἁλί­σκο­μαι, με τη σημασία του συλ­λαμ­βά­νο­μαι, κατα­λαμ­βά­νο­μαι, κυριεύ­ο­μαι ή με κερ­δί­ζουν. Το ἁλί­σκο­μαι έχει τόσο θετική όσο και αρνη­τική σημασία. Η ρίζα *Fαλ-ίσκ- ανά­γε­ται στην ινδο­ευ­ρω­παϊκή (s)wel- που απο­δί­δει το αρπάζω ή παίρνω με τη βία. Υπό αυτή την έννοια είναι η άλωση είναι συγ­γε­νής με το λατι­νικό vulnus, το τραύμα, και φυσικά με το αγγλικό vulnerable, τον ευάλωτο (που μπορεί εύκολα να αλωθεί, να πλη­γω­θεί), λέξη ομόρ­ριζη εξάλλου με αυτήν που εξε­τά­ζουμε, όπως άλλωστε και ο είλωτας (οι υπο­ταγ­μέ­νες ομάδες στην αρχαία Σπάρτη, αλλά και κάθε υπό­δου­λος, ψυχικά και σωμα­τικά), ο αιχ­μά­λω­τος, η ουλή, το ανα­λί­σκω ή αναλώνω, το παρα­νά­λωμα, η κατα­νά­λωση κ.ά. Η Πόλις εάλω, λοιπόν! Ας θυμί­σουμε ότι το ἑάλω είναι αόρι­στος β’ του ἁλί­σκο­μαι. Άλλη διάσημη άλωση είναι αυτή της Τροίας. Ακόμη, κατά τη διάρ­κεια της βυζα­ντι­νής αυτο­κρα­το­ρίας, αλλά και στα χρόνια που ακο­λού­θη­σαν την Άλωση της Πόλης, κατα­γρά­φο­νται κι άλλες αλώσεις πόλεων. Η άλωση της Τρα­πε­ζού­ντας του Πόντου (1458), η άλωση της Τρι­πο­λι­τσάς (1821) κ.λ.π. Κάθε τέτοια άλωση έχει συνώ­νυμο την εκπόρ­θηση, κατά­ληψη, πτώση. Ας δούμε παράλ­ληλα τι άλλες αλώσεις έχουμε στα νεότερα ελλη­νικά. Έχουμε την οικο­νο­μική άλωση ως απο­τέ­λε­σμα της οικο­νο­μι­κής αφαί­μα­ξης, την πολι­τική άλωση από την έφοδο του λαϊ­κι­σμού, την άλωση της διοί­κη­σης από το χρη­μα­τι­σμό, την τεμπε­λιά ή τη δια­φθορά. Μια παρό­μοια άλωση είναι διά­βρωση, αλλο­τρί­ωση ή κυριαρ­χία.Άλωση μπορεί να έλθει και με τον έρωτα, αυτή είναι άλωση της καρδιάς, αλλά και του νου. Πιο λαϊκά συνώ­νυμα για την άλωση είναι το πάρσιμο και το κούρ­σεμα (λαφυ­ρα­γω­γία), αν και αυτό το τελευ­ταίο συνήθως ακο­λου­θεί μετά, όπως και έγινε εκείνη τη θλιβερή απο­φράδα ημέρα της 29ης Μαΐου του 1543.