Αναξιοποίητη η «δεξαμενή» του θρησκευτικού τουρισμού

Παρα­μονή Δεκα­πε­νταύ­γου­στου και οι Ελληνες ετοι­μά­ζο­νται να γιορ­τά­σουν την Κοίμηση της Θεο­τό­κου. Εκκλη­σίες και μονα­στή­ρια στη νησιω­τική και στην ηπει­ρω­τική χώρα ανοί­γουν τις πόρτες σε χιλιά­δες πιστούς, αν και τα τελευ­ταία χρόνια αυτό που παρα­τη­ρεί­ται είναι ότι οι οργα­νω­μέ­νες εκδρο­μές και από το εξω­τε­ρικό για τον ίδιο σκοπό πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται.

Το συμπέ­ρα­σμα; Οι δυνα­τό­τη­τες ανά­πτυ­ξης που έχει ο προ­σκυ­νη­μα­τι­κός και θρη­σκευ­τι­κός του­ρι­σμός στη χώρα μας είναι τερά­στιες. Αρκεί να σημειω­θεί ότι ο τζίρος του, σε παγκό­σμιο επίπεδο, ξεπερνά ετησίως τα 15 δισ. ευρώ και η Ελλάδα δεν έχει παρά να διεκ­δι­κή­σει ένα μερίδιό του εν μέσω κρίσης.

Ετσι, υπό το βάρος αυτής της τόσο σημα­ντι­κής δια­πί­στω­σης, εσχάτως έχουν ανα­λη­φθεί συγκε­κρι­μέ­νες πρω­το­βου­λίες. Εχει συστα­θεί μια κοινή επι­τροπή από την Εκκλη­σία της Ελλάδος και το υπουρ­γείο Του­ρι­σμού, που θα ανα­λά­βει ουσια­στικό ρόλο στην επί­τευξη του στόχου.

Τα «μέσα» υπάρ­χουν. Τώρα συντάσ­σο­νται οι μελέτες και εν συνε­χεία θα ακο­λου­θή­σουν οι πρω­το­βου­λίες. Ηδη το Εργα­στή­ριο Του­ρι­στι­κών Ερευνών και Μελετών του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου έχει συντά­ξει έκθεση 100 σελίδων, όπου περι­γρά­φε­ται συγκε­κρι­μένο σχέδιο δράσης. Εν προ­κει­μένω, οι Κυκλά­δες είναι ο γεω­γρα­φι­κός χώρος που εξε­τά­ζε­ται πώς θα μπο­ρούσε να «σηκώσει» το βάρος και αυτής της μορφής του­ρι­σμού. Και όχι άδικα.

Οι δύο κατευ­θύν­σεις

Τα νησιά των Κυκλά­δων έχουν πλούσια θρη­σκευ­τική και πολι­τι­σμική κλη­ρο­νο­μιά, για την ορθο­λο­γική αξιο­ποί­ηση της οποίας, σύμφωνα με τη μελέτη, απαι­τεί­ται προ­σέγ­γιση σε δύο κατευ­θύν­σεις:

1. Το προ­σκύ­νημα σε εκκλη­σίες, μονα­στή­ρια και σε άλλους ιερούς χώρους.

2. Τον θρησκευτικό-πολιτισμικό του­ρι­σμό, με την έννοια της ανα­γω­γής των θρη­σκευ­τι­κών χώρων σε χώρους πολι­τι­σμού.

Στην περί­πτωση του προ­σκυ­νή­μα­τος ο στόχος είναι κυρίως πνευ­μα­τι­κός και ο προ­σκυ­νη­τής δια­κα­τέ­χε­ται από αισθή­ματα που συνήθως δεν συνά­δουν με την τρέ­χουσα έννοια της «του­ρι­στι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας». Σύμφωνα με το σχέδιο, η ιδιό­τητα του προ­σκυ­νητή πρέπει να λαμ­βά­νε­ται υπ’ όψιν τόσο από τους δημό­σιους φορείς της περιο­χής όσο και από τους επαγ­γελ­μα­τι­κούς φορείς, ώστε να δια­μορ­φώ­νε­ται η αντί­στοιχη πολι­τική προ­σέλ­κυ­σής τους.

Οι επι­σι­τι­στι­κές μονάδες των νησιών πρέπει να μπορούν να αντα­πο­κρί­νο­νται στις ανάγκες των πιστών, καθώς ο προ­σκυ­νη­τής πιθα­νό­τατα θα θελήσει να νηστέ­ψει πριν ή κατά τη διάρ­κεια του προ­σκυ­νή­μα­τος και θα ανα­ζη­τή­σει νηστή­σιμα εδέ­σματα κ.λπ. Σε όλα τα προ­σκυ­νή­ματα της Ευρώπης, τα εστια­τό­ρια προ­σφέ­ρουν ανάλογα πιάτα στους προ­σκυ­νη­τές (στο Σαντιά­γκο της Κομπο­στέλα σερ­βί­ρε­ται το «μενού του προ­σκυ­νητή»).

Το μενού του προ­σκυ­νητή

Επίσης, ανάλογα με το «ύφος» των προ­σκυ­νη­τών, πρέπει να δια­μορ­φώ­νε­ται ο διά­κο­σμος και γενι­κό­τερα το περι­βάλ­λον των επι­σι­τι­στι­κών μονάδων (ωράριο λει­τουρ­γίας, συμπε­ρι­φορά προ­σω­πι­κού, σεβα­σμός στους προ­σκυ­νη­τές, ησυχία, κατάλ­ληλη μουσική κ.λπ.).

Στην περί­πτωση του θρησκευτικού-πολιτισμικού του­ρι­σμού το κίνητρο είναι η επαφή με τον πολι­τι­σμό, η γνώση, με έμφαση στο θρησκευτικό-πολιτισμικό στοι­χείο, ανε­ξαρ­τή­τως θρη­σκευ­τι­κών πεποι­θή­σεων. Οι του­ρί­στες αυτής της κατη­γο­ρίας δίνουν μεγα­λύ­τερη έμφαση στην πολι­τι­σμική ενη­μέ­ρωση, στην ιστορία, στην αρχι­τε­κτο­νική, στο φυσικό περι­βάλ­λον κ.λπ.

Οι θρησκευτικοί-πολιτισμικοί του­ρί­στες προ­φα­νώς δια­φο­ρο­ποιού­νται από τους προ­σκυ­νη­τές αλλά και από τους μαζι­κούς του­ρί­στες που ανα­ζη­τούν «ήλιο και θάλασσα» και γι’ αυτόν τον λόγο πρέπει να δια­μορ­φώ­νε­ται η ανάλογη του­ρι­στική πολι­τική για την προ­σέλ­κυσή τους και την ικα­νο­ποί­ηση των αναγκών τους.

Από εκεί και πέρα υπάρ­χουν και τα ιδιαί­τερα χαρα­κτη­ρι­στικά της κάθε περιο­χής. Διότι τα μεγάλα θρη­σκευ­τικά κέντρα των νησιών των Κυκλά­δων (Τήνος, Πάρος, Αμοργός) είναι ήδη γνωστά και δέχο­νται τερά­στιο αριθμό προ­σκυ­νη­τών. Επο­μέ­νως στόχος δεν είναι η αύξησή τους αυτές τις περιό­δους αλλά η επι­μή­κυνση της «περιό­δου εορ­τα­σμού».

Για παρά­δειγμα, η Τήνος, που θεω­ρεί­ται «θρη­σκευ­τικό νησί», καθώς δια­θέ­τει όμορφες παρα­λίες, περι­πα­τη­τι­κές δια­δρο­μές, αρχι­τε­κτο­νικό ενδια­φέ­ρον, θα μπο­ρούσε να εστιά­σει σε αυτά τα στοι­χεία, ενθαρ­ρύ­νο­ντας τον επι­σκέ­πτη που πραγ­μα­το­ποιεί προ­σκύ­νημα να δια­θέ­σει επι­πλέον ημέρες για περι­ή­γηση στο νησί, να γνω­ρί­σει θρησκευτικά-πολιτισμικά μνημεία, να κάνει πεζο­πο­ρία, να γευτεί τη γαστρο­νο­μική παρά­δοση του νησιού, να απο­λαύ­σει τη θάλασσα.

Από την έρευνα προ­έ­κυψε επίσης ότι πολλά νησιά μπορούν να εμπλου­τί­σουν με τους θρησκευτικούς-πολιτισμικούς πόρους το του­ρι­στικό τους προϊόν. Δηλαδή να προ­σφέ­ρο­νται «του­ρι­στικά πακέτα», στα οποία η επί­σκεψη στους θρησκευτικούς-πολιτισμικούς πόρους θα είναι συμπλη­ρω­μα­τική του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα.

Ο θρησκευτικός-πολιτισμικός του­ρι­σμός μπορεί να είναι συμπλη­ρω­μα­τική του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα σε πεζοπορία-περιήγηση, οικο­του­ρι­σμό, αρχι­τε­κτο­νικό του­ρι­σμό, θαλάσ­σιο του­ρι­σμό κ.λπ.

Αρχι­τε­κτο­νική και πολι­τι­σμός

Αρχιτεκτονικός-Θρησκευτικός-Πολιτισμικός του­ρι­σμός:

Το σημα­ντικό ενδια­φέ­ρον που παρου­σιά­ζει η αρχι­τε­κτο­νική ιδιαι­τε­ρό­τητα των εκκλη­σιών και των μονα­στη­ριών των Κυκλά­δων μπορεί να προ­σελ­κύ­σει ειδικό κοινό με ενδια­φέ­ρον για τον πολι­τι­σμό του τόπου, με ιδιαί­τερη έμφαση στην αρχι­τε­κτο­νική των εκκλη­σιών. Ηδη γίνεται λόγος για τον «αρχιτεκτονικό-πολιτισμικό του­ρι­σμό». Με την έννοια αυτή εννο­εί­ται η περι­ή­γηση με σκοπό τη γνω­ρι­μία με την αρχι­τε­κτο­νική (επο­μέ­νως και πολι­τι­σμική) κλη­ρο­νο­μιά μιας περιο­χής. Ο πλούτος και η ποι­κι­λο­μορ­φία της αρχιτεκτονικής-πολιτιστικής κλη­ρο­νο­μιάς ανα­δει­κνύ­ο­νται σε παρα­δο­σια­κούς οικι­σμούς, ιστο­ρικά κτίρια, κάστρα και φρούρια ρωμαϊ­κής, ενε­τι­κής, βυζα­ντι­νής και οθω­μα­νι­κής περιό­δου, ιστο­ρι­κούς φάρους, καθώς και σε μνημεία της νεό­τε­ρης Ιστο­ρίας (δημόσια κτίρια, οικίες επι­φα­νών προ­σώ­πων, κεντρι­κές πλα­τείες πόλεων κ.λπ.) με μεγάλη ιστο­ρική και αρχι­τε­κτο­νική αξία. Ασφαλώς, στα κτίρια αυτά εντάσ­σο­νται και οι εκκλη­σίες και τα μονα­στή­ρια (θρη­σκευ­τικά μνημεία). Στην περί­πτωση των Κυκλά­δων, τα μνημεία αυτά χαρα­κτη­ρί­ζο­νται από την ιδιαί­τερη αρχι­τε­κτο­νική τους (π.χ. Πάρος, Θήρα, Ιος, Νάξος, Αμοργός, Μύκονος κ.λπ.) και μπορούν να προ­σελ­κύ­σουν του­ρί­στες με ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον για την αρχι­τε­κτο­νική.

Οι τέσ­σε­ρις παράλ­λη­λες δρα­στη­ριό­τη­τες

Οι δρα­στη­ριό­τη­τες που θα μπο­ρού­σαν να συν­δυα­σθούν με τον θρησκευτικό-πολιτισμικό του­ρι­σμό και ανα­φέ­ρο­νται στο Σχέδιο Δράσης είναι πολλές. Και σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις εντυ­πω­σια­κές. Κι αυτό γιατί η Ελλάδα δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από άλλες χώρες και μάλιστα της Νότιας Ευρώπης, που έχουν ανα­πτύ­ξει ιδιαί­τε­ρες «δεξιό­τη­τες» σε αυτό το είδος του του­ρι­σμού. Ισως οι πιο χαρα­κτη­ρι­στι­κές περι­πτώ­σεις να είναι της γει­το­νι­κής Ιταλίας και της Ισπα­νίας, αλλά δεν είναι οι μονα­δι­κές. Το ίδιο συμ­βαί­νει και στη Γαλλία, αλλά και στη Μάλτα.

Εν προ­κει­μένω, τι θα μπο­ρούσε να ανα­πτυ­χθεί περαι­τέρω στη χώρα μας; Σύμφωνα με το Σχέδιο Δράσης, οι εξής δρα­στη­ριό­τη­τες:

1. Πεζοπορία-περιήγηση, Οικο­του­ρι­σμός. Για παρά­δειγμα, στη Σίφνο, μπορεί να γίνει συν­δυα­σμός πεζο­πο­ρίας/περι­ή­γη­σης, οικο­του­ρι­σμού στην περιοχή «Natura» και ο του­ρί­στας να επι­σκε­φθεί εκκλη­σίες και μονα­στή­ρια (π.χ. το Μονα­στήρι του Ταξιάρχη της Σκάφης, το ξωκλήσι του Αϊ-Στάθη, την εκκλη­σία της Αγίας Μαρίνας και του Αγίου Κων­στα­ντί­νου στο Φλά­μπουρο 92 κ.λπ.),

Στη Μήλο (Παναγία Τουρ­λιανή, Προ­φή­της Ηλίας, Αγία Μαρίνα, Προ­φή­της Ηλίας κ.λπ.), στην Ανδρο, στην Τήνο, στην Αντί­παρο κ.λπ.

2. Θαλάσ­σιος του­ρι­σμός: Στην περί­πτωση του θρη­σκευ­τι­κού του­ρι­σμού, η γεω­γρα­φική απο­μό­νωση πολλών εκκλη­σιών, μονα­στη­ριών κ.λπ. και η δυσκο­λία οδικής πρό­σβα­σης σε αυτά μπορεί να αντι­με­τω­πι­σθούν μέσω της διά θαλάσ­σης πρό­σβα­σης.

Επίσης, με αυτό τον τρόπο δίνεται η δυνα­τό­τητα προ­σέλ­κυ­σης ανθρώ­πων που κίνητρό τους είναι η από­λαυση του θαλάσ­σιου περι­βάλ­λο­ντος. Ετσι, μπορεί να γίνει συν­δυα­σμός θαλασ­σίων δρα­στη­ριο­τή­των ανα­ψυ­χής με επί­σκεψη σε εκκλη­σίες και μονα­στή­ρια με πρό­σβαση από τη θάλασσα με σκάφος, π.χ. Ανδρος, Τήνος, Κέα (Παναγία η Καστριανή), Φολέ­γαν­δρος κ.λπ.

3. Αγρο­του­ρι­σμός, οινο­του­ρι­σμός, γαστρο­νο­μι­κός του­ρι­σμός: Πρό­κει­ται για εναλ­λα­κτι­κές μορφές του­ρι­σμού, των οποίων το θεσμικό πλαίσιο ανά­πτυ­ξης θεσμο­θε­τή­θηκε σχετικά πρό­σφατα και οι οποίες μπορούν να ανα­πτυ­χθούν σε συν­δυα­σμό με τον θρησκευτικό-πολιτισμικό του­ρι­σμό. Το στοι­χείο της κοι­νω­νι­κής επαφής είναι αυτό που προσ­διο­ρί­ζει την ιδιαί­τερη ταυ­τό­τητα του ελλη­νι­κού αγρο­του­ρι­σμού και μπορεί να κατα­στεί το συγκρι­τικό του πλε­ο­νέ­κτημα.

Το οινικό στοι­χείο

Στις Κυκλά­δες υπάρχει η δυνα­τό­τητα σύν­δε­σης του θρησκευτικού-πολιτισμικού στοι­χείου με το οινικό στοι­χείο.Π.χ. οινο­ποιείο της Μονής Ζωο­δό­χου Πηγής, Λογ­γο­βάρ­δας στην Πάρο. Στην περί­πτωση και πάλι των Κυκλά­δων θα ήταν δυνατή η δημιουρ­γία και προβολή νέου του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος που θα συν­δυά­ζει τον θρησκευτικό-πολιτισμικό του­ρι­σμό με την τοπική γαστρο­νο­μία.

Ιδιαί­τερα σε ορι­σμένα νησιά είναι δυνατόν να αξιο­ποι­η­θεί η εκδή­λωση θρη­σκευ­τι­κών εορτών – πανη­γύ­ρεων με την προ­σφορά τοπικών εδε­σμά­των και να δημιουρ­γη­θεί η «θρησκευτική-γαστρονομική ταυ­τό­τητα» κάθε νησιού. Για παρά­δειγμα, το παρα­δο­σιακό πατα­τάτο στη Δονούσα ή το ξιδάτο στην Αμοργό (Αιγιάλη), η ρεβυ­θάδα στη Σίφνο κ.λπ.

4. Γεω­του­ρι­σμός. Ως γεω­του­ρι­σμός νοείται η του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα που σχε­τί­ζε­ται με τη γεω­λο­γία και τη γεω­μορ­φο­λο­γία και τους φυσι­κούς πόρους του τοπίου, τις γεω­μορ­φές, τα απο­λι­θώ­ματα, τα πετρώ­ματα και τα ορυκτά, με έμφαση στην εκτί­μηση των δια­δι­κα­σιών που έχουν δημιουρ­γή­σει ή εξα­κο­λου­θούν να δημιουρ­γούν τέτοιες ιδιαί­τε­ρες γεω­λο­γι­κές μορφές.

Ο γεω­του­ρι­σμός βοηθά τους ταξι­διώ­τες να διευ­ρύ­νουν τις γνώσεις τους για τους φυσι­κούς πόρους, την πολι­τι­στική ταυ­τό­τητα των κοι­νω­νιών υπο­δο­χής και τους τρόπους δια­τή­ρη­σης. Σε ορι­σμένα νησιά των Κυκλά­δων υπάρ­χουν δυνα­τό­τη­τες ανά­πτυ­ξης του γεω­του­ρι­σμού (π.χ. Μήλος, Σαντο­ρίνη) είτε μεμο­νω­μένα (π.χ. σπήλαια που συν­δέ­ο­νται με τη θρη­σκευ­τική παρά­δοση, όπως το σπήλαιο του Αγίου Ιωάννη στην Ηρα­κλειά) είτε σε συν­δυα­σμό με τον θρησκευτικό-πολιτισμικό του­ρι­σμό (π.χ. η Μαύρη σπηλιά στη Σίκινο, που βρί­σκε­ται κάτω από το μονα­στήρι της Χρυ­σο­πη­γής).