Επικίνδυνη άνοδος του εθνολαϊκισμού

Eνα μήνα μετά τη χρεoκοπία της Lehman Brothers, το φθι­νό­πωρο του 2008, ο Economist έκρουε τον κώδωνα του κιν­δύ­νου: «Ο καπι­τα­λι­σμός είναι στρι­μωγ­μέ­νος στη γωνία», προει­δο­ποιούσε στο κύριο θέμα του το βρε­τα­νικό περιο­δικό. Ουά­σιγ­κτον και Λονδίνο, η Μέκκα και η Μεδίνα του οικο­νο­μι­κού φιλε­λευ­θε­ρι­σμού, εθνι­κο­ποιού­σαν τρά­πε­ζες, ενώ ο Νικολά Σαρκοζί δια­λα­λούσε το «τέλος του laissez- faire», της αυτορ­ρυθ­μι­ζό­με­νης αγοράς. Ο Μαρξ, ο Κέινς και ο Μίνσκι ξανάρ­θαν στη μόδα. Οι κοι­νω­νι­κές εκρή­ξεις που ακο­λού­θη­σαν την οικο­νο­μική κρίση, με φαι­νό­μενα τύπου «Αγα­να­κτι­σμέ­νων» και «Occupy Wall Street», ανα­στά­τω­σαν την ευρω­α­τλα­ντική κοι­νό­τητα. Το φάντα­σμα ενός αρι­στε­ρού λαϊ­κι­σμού, ανά­λο­γου με εκείνον που ήδη κυριαρ­χούσε στη Λατι­νική Αμερική, πλα­νιό­ταν πάνω από τη Δύση.

Επτά χρόνια αργό­τερα, η διεθνής ατμό­σφαιρα είναι πολύ δια­φο­ρε­τική. Ο καπι­τα­λι­σμός απο­δεί­χθηκε πολύ ανθε­κτι­κός για να απει­λη­θεί από τους εχθρούς του, αλλά και πολύ ασταθής ώστε να κιν­δυ­νεύει από τον ίδιο του τον εαυτό. Την περα­σμένη εβδο­μάδα, ο Economist έκρουε τον κώδωνα για τον και­νούρ­γιο κίνδυνο, του δεξιού, εθνι­κι­στι­κού λαϊ­κι­σμού που απλώ­νε­ται ένθεν κακεί­θεν του Ατλα­ντι­κού. «Παί­ζο­ντας με τον φόβο» (λογο­παί­γνιο, στα αγγλικά, με το «παί­ζο­ντας με τη φωτιά») ήταν ο τίτλος στο εξώ­φυλλό του, ο οποίος συνο­δευό­ταν από τις φιγού­ρες τριών τυπικών εκπρο­σώ­πων αυτού του ρεύ­μα­τος: της Μαρίν Λεπέν, του Ντό­ναλντ Τραμπ και του Βίκτορ Ορμπαν.

Το φαι­νό­μενο δεν είναι, βέβαια, προϊόν των τελευ­ταίων εβδο­μά­δων. Ακρο­δε­ξιά ή ξενο­φο­βικά, υπερ­συ­ντη­ρη­τικά κόμματα βρί­σκο­νται εδώ και χρόνια σε άνοδο, από τα Βαλ­κά­νια μέχρι τον σκαν­δι­να­βικό Βορρά κι από τη Βρε­τα­νία μέχρι τα ρωσικά σύνορα. Η κυριαρ­χία του Βίκτορ Ορμπαν στην Ουγ­γα­ρία και η πρό­σφατη άνοδος του Κόμ­μα­τος του Νόμου και της Δικαιο­σύ­νης στην Πολωνία δημιούρ­γη­σαν έναν άξονα εθνι­κι­στι­κού λαϊ­κι­σμού στην καρδιά της Ευρώπης.

Ωστόσο το πράγμα πήρε εντελώς δια­φο­ρε­τι­κές δια­στά­σεις με την ανά­δειξη του Εθνικού Μετώπου σε πρώτη πολι­τική δύναμη της Γαλλίας στις πρό­σφα­τες περι­φε­ρεια­κές εκλογές και με τη δημο­σκο­πική απο­γεί­ωση του υπο­ψή­φιου για το προ­ε­δρικό χρίσμα των Ρεπου­μπλι­κα­νών Ντό­ναλντ Τραμπ –ενός πολι­τι­κού που υπό­σχε­ται ότι θα κλείσει τα σύνορα στους μου­σουλ­μά­νους– στις ΗΠΑ. Οταν φτάνουν να διεκ­δι­κούν στα σοβαρά την εξουσία τέτοιου είδους πολι­τι­κοί στη Γαλλία και την Αμερική, λίκνα των δύο μεγάλων δημο­κρα­τι­κών επα­να­στά­σεων, τις χώρες που έχουν στον γενε­τικό τους κώδικα το κοσμικό κράτος, τα ανοιχτά σύνορα και την οικου­με­νι­κό­τητα, τότε είναι φανερό ότι έχουμε να κάνουμε με συμ­πτώ­ματα μιας πολύ βαθύ­τε­ρης παθο­λο­γίας.

Μήπως η διάχυτη ανη­συ­χία είναι υπερ­βο­λική; Μήπως πρό­κει­ται για ένα συγκυ­ριακό φαι­νό­μενο, μια παρο­δική, αντα­να­κλα­στική αντί­δραση στις τρο­μο­κρα­τι­κές επι­θέ­σεις που μάτωσαν το Παρίσι και το Σαν Μπερ­να­ντίνο της Καλι­φόρ­νιας; Επι­τέ­λους, το Εθνικό Μέτωπο απέτυχε να κερ­δί­σει έστω και μία περι­φέ­ρεια στον απο­φα­σι­στικό, δεύτερο γύρο των εκλογών και οι προ­ε­δρι­κές φιλο­δο­ξίες της Μαρίν Λεπέν ψαλι­δί­στη­καν. Οσο για τον Τραμπ, θα μπο­ρούσε να απο­δει­χθεί άλλος ένας διάττων αστέρας που λάμπει για λίγο για να «καεί» πολύ γρήγορα, όπως τόσοι άλλοι απί­θα­νοι διεκ­δι­κη­τές του προ­ε­δρι­κού χρί­σμα­τος στο παρελ­θόν. Μακάρι να μπο­ρούσε να συμ­με­ρι­στεί κανείς αυτή την αισιο­δο­ξία. Δυστυ­χώς, δεν φαί­νε­ται να στέκει καλά στα πόδια της.

Με ανοδική τάση

Στην περί­πτωση της Λεπέν, όσοι μιλούν για «ήττα» στον δεύτερο γύρο μάλλον δεν έχουν αντι­λη­φθεί τι ακριβώς συνέβη. Παρότι η προ­σέ­λευση στις κάλπες αυξή­θηκε κατά 8,5%, το Εθνικό Μέτωπο συγκέ­ντρωσε 6,8 εκατ. ψήφους, περισ­σό­τε­ρες από κάθε άλλη φορά στην ιστορία του, και ρίζωσε σε ολό­κληρη τη Γαλλία, τρι­πλα­σιά­ζο­ντας τους εκλεγ­μέ­νους περι­φε­ρεια­κούς συμ­βού­λους του. Οσο για τον Τραμπ, παρά τη δικαιο­λο­γη­μένη βροχή επι­θέ­σεων που δέχθηκε για τις ανή­κου­στες, ρατσι­στι­κές δηλώ­σεις του, απο­γειώ­θηκε δημο­σκο­πικά στο 38% έως και 41%, με τον δεύτερο υπο­ψή­φιο των Ρεπου­μπλι­κα­νών, Τεντ Κρουζ, να αγκο­μα­χάει μεταξύ 15% και 18%.

Είναι πολύ πιθανό τόσο η Λεπέν όσο και ο Τραμπ να απο­τύ­χουν στα προ­ε­δρικά τους σχέδια ― το αντί­θετο ενδε­χό­μενο θα ήταν κατα­στρο­φικό για τις ίδιες τις μεγάλες χώρες τους. Παρα­μέ­νει όμως ένας άλλος, ίσως ο μεγα­λύ­τε­ρος κίν­δυ­νος: το γεγονός ότι ο ξενο­φο­βι­κός λαϊ­κι­σμός τους δια­μορ­φώ­νει την πολι­τική ατζέντα, ωθώντας τα παρα­δο­σιακά «κεντρώα» κόμματα εξου­σίας να υιο­θε­τούν πολλές από τις δικές τους ακραίες θέσεις. Η τάση ευρύ­τε­ρης «λεπε­νο­ποί­η­σης της πολι­τι­κής» δεν απο­τε­λεί απο­κλει­στικά γαλλικό φαι­νό­μενο. Τρο­μά­ζει κανείς όταν δια­βά­ζει τι συμ­βαί­νει στον παρα­δο­σιακά φιλό­ξενο και ανε­κτικό σκαν­δι­να­βικό Βορρά. Αίφνης, η κεντρο­δε­ξιά κυβέρ­νηση της Φιν­λαν­δίας αναγ­γέλ­λει ότι στο εξής θα υπο­χρε­ώ­νει τους πρό­σφυ­γες να προ­σφέ­ρουν δωρεάν εργασία στο κράτος, ενώ οι Δανοί ομοϊ­δε­ά­τες της συζη­τούν νομο­σχέ­διο που θα επι­τρέ­πει στο κράτος να προ­χω­ρεί σε κατα­σχέ­σεις των τιμαλ­φών που φέρνουν μαζί τους οι πρό­σφυ­γες για να καλύψει τις δαπάνες φιλο­ξε­νίας τους. Αν ζούσε ο Πρίμο Λέβι, θα μπο­ρούσε να γράψει ένα συγκλο­νι­στικό «Αν αυτή είναι η Ευρώπη»…

Η απει­λη­τική άνοδος του εθνι­κι­στι­κού λαϊ­κι­σμού δεν οφεί­λε­ται μόνο ή κυρίως στην προ­σφυ­γική κρίση. Αυτή, το πολύ πολύ, να έπαιξε τον ρόλο του κατα­λύτη. Αν ανα­πτύσ­σο­νται οργια­στικά τα «άνθη του Κακού», είναι γιατί βρί­σκουν εύφορο έδαφος στην οικο­νο­μική ανα­σφά­λεια εκα­το­ντά­δων εκα­τομ­μυ­ρίων ανθρώ­πων του δυτικού κόσμου. Ούτε η συγκρό­τηση ενός ενιαίου μετώπου όλων των δυνά­μεων του «δημο­κρα­τι­κού τόξου» –κάτι που πρό­τεινε στη Γαλλία ο κεντρο­δε­ξιός πρώην πρω­θυ­πουρ­γός Ζαν-Πιερ Ραφαρέν και πολλοί άλλο– θα απο­τε­λούσε λύση. Ισα ίσα, θα εδραί­ωνε την πεποί­θηση πάρα πολλών πολιτών ότι Κεντρο­δε­ξιά και Κεντρο­α­ρι­στερά απο­τε­λούν τους δύο πυλώνες της ίδιας πολι­τι­κής, που τους απο­ξε­νώ­νει, αν δεν τους εξορ­γί­ζει κιόλας. Κάτι τέτοιο θα εμφά­νιζε αυτο­μά­τως στα μάτια των πολιτών την Ακρα Δεξιά ως τη μόνη «αντι­συ­στη­μική δύναμη», του­λά­χι­στον στις χώρες –και είναι οι περισ­σό­τε­ρες– όπου η Αρι­στερά πνέει τα λοίσθια.

Ο αντι­κα­γκε­λά­ριος της Γερ­μα­νίας, Ζίγκμαρ Γκά­μπριελ, έθεσε τον δάκτυλο επί τον τύπον των ήλων αυτή την εβδο­μάδα, όταν δήλωσε ότι το κοι­νω­νικό ζήτημα «είναι η πραγ­μα­τική πυρι­τι­δα­πο­θήκη που τινάζει στον αέρα το ευρω­παϊκό οικο­δό­μημα». Δεν δίστασε, μάλιστα, να κατη­γο­ρή­σει ευθέως την Αγκελα Μέρκελ ότι είναι συνυ­πεύ­θυνη για την άνοδο της Λεπέν, με τις οδυ­νη­ρές περι­κο­πές που πασχί­ζει να επι­βά­λει στη Γαλλία.

«Στη μάχη κατά των εθνι­κι­στών οφεί­λουμε να αλλά­ξουμε την πορεία που ακο­λου­θεί η Ευρώπη. Να σπά­σουμε τον φαύλο κύκλο όπου οι υπερ­χρε­ω­μέ­νες χώρες αισθά­νο­νται υπό κηδε­μο­νία και την ίδια ώρα οι πλε­ο­να­σμα­τι­κές χώρες εξορ­γί­ζο­νται γιατί πρέπει να παρέ­χουν συνεχώς νέα δάνεια», είπε ο σοσιαλ­δη­μο­κρά­της πολι­τι­κός. Οπως γνω­ρί­ζει, όμως, ο συνε­ταί­ρος της κ. Μέρκελ στον κυβερ­νη­τικό συνα­σπι­σμό, είναι εύκολο να το λες, αλλά δύσκολο να το κάνεις.

Καθη­με­ρινή