Μια δεκαετής σχέση – Η Μέρκελ έτσι όπως την γνώρισαν 6 Ελληνες Πρωθυπουργοί

Την περα­σμένη Πέμπτη, οι ελπίδες όσων προσ­δο­κούν έναν έντιμο συμ­βι­βα­σμό μεταξύ της Αθήνας και των πιστω­τών της στρά­φη­καν στη συνά­ντηση, στο περι­θώ­ριο της έκτα­κτης συνόδου κορυφής για το μετα­να­στευ­τικό, του Αλέξη Τσίπρα με την Αγκελα Μέρκελ. Στον δέκατο χρόνο της στην κεφαλή της γερ­μα­νι­κής κυβέρ­νη­σης, η χαμηλών τόνων Ανα­το­λι­κο­γερ­μα­νίδα φυσικός, μέσω της υπο­μο­νής και της επι­μο­νής της, της δεξιο­τε­χνίας της στους τακτι­κούς ελιγ­μούς, των λεπτο­με­ρών γνώσεών της επί των κομ­βι­κών ευρω­παϊ­κών θεμάτων και του ειδικού βάρους της χώρας της οποίας ηγείται, έχει ανα­δει­χθεί ως η αδια­φι­λο­νί­κητη πρω­τα­γω­νί­στρια του ευρω­παϊ­κού πολι­τι­κού στε­ρε­ώ­μα­τος.

Κατά έναν παρά­δοξο τρόπο, η κ. Μέρκελ το οφείλει αυτό σε σημα­ντικό βαθμό στην Ελλάδα. Οπως είχε η ίδια ανα­φέ­ρει σε ομιλία της το 2012 (ανα­φέ­ρε­ται στη βιο­γρα­φία «Angela Merkel: A Chancellorship Forged in Crisis» των Alan Crawford και Tony Czuczka), ως νεαρή, περ­νούσε τα καλο­καί­ρια της ταξι­δεύ­ο­ντας από άκρη σε άκρη της περιο­χής εντός της οποίας επι­τρε­πό­ταν να ταξι­δεύει. Τα ταξίδια αυτά, προς τα νότια μέσα από τις χώρες του Σοσια­λι­στι­κού Μπλοκ, κατέ­λη­γαν συνήθως στα βουνά Πιρίν της Βουλ­γα­ρίας. Από εκεί, λίγα χιλιό­με­τρα μακριά, έβλεπε την Ελλάδα – και ευχόταν να μπο­ρέ­σει κάποια μέρα να την επι­σκε­φθεί. Ισως να γνώριζε από τότε ότι θα ερχόταν στη χώρα ως υψηλή προ­σκε­κλη­μένη. Είναι λιγό­τερο πιθανό να είχε φαντα­στεί ότι θα την αντι­με­τώ­πι­ζαν περίπου ως… κατα­κτητή.

Πριν από την ελλη­νική κρίση, η καγκε­λά­ριος δεν είχε στρα­τη­γικό όραμα για την Ευρώπη. Με το ξέσπα­σμά της, ανα­γκά­στηκε να οικο­δο­μή­σει τη βασική γερ­μα­νική συνταγή – λιτό­τητα και διαρ­θρω­τι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις ως μέθοδο προ­σαρ­μο­γής της Ευρώπης στην παγκο­σμιο­ποί­ηση, μηχα­νι­σμοί στή­ρι­ξης υπερ­χρε­ω­μέ­νων χωρών με αυστηρή αιρε­σι­μό­τητα, μη αμοι­βαιο­ποί­ηση υπο­χρε­ώ­σεων, εμπλοκή του ΔΝΤ. Για πολλούς, πρό­κει­ται για μία αδιέ­ξοδη και άδικη οικο­νο­μική πολι­τική, που επι­βάλ­λει το συντρι­πτικό μερίδιο της προ­σαρ­μο­γής στις χώρες του Νότου. Aλλά κανείς δεν μπορεί να αμφι­σβη­τή­σει ότι είναι η κυρί­αρχη προ­σέγ­γιση, η δράση που καθο­ρί­ζει όλες τις αντι­δρά­σεις.

Η «Κ», μιλώ­ντας με κορυ­φαί­ους αξιω­μα­τού­χους στην Ελλάδα και τη Γερ­μα­νία, επι­χει­ρεί να ανι­χνεύ­σει την εξέλιξη των διμερών σχέσεων σε κορυ­φαίο επίπεδο στην εποχή Μέρκελ, και την ανάδυση της καγκε­λα­ρίου από τη σκιά ακόμα του Χέλμουτ Κολ, στο επί­κε­ντρο των ευρω­παϊ­κών εξε­λί­ξεων.

Τα ανέφελα πρώτα χρόνια

Η κ. Μέρκελ και ο Κώστας Καρα­μαν­λής είχαν επαφές πολύ πριν ξεκι­νή­σει η θητεία της στην καγκε­λα­ρία, στο πλαίσιο του Ευρω­παϊ­κού Λαϊκού Κόμ­μα­τος, στο οποίο εκείνη συμ­με­τείχε επι­σή­μως ως αρχηγός του CDU από το 2000. Λόγω αλφα­βη­τι­κής αλλη­λου­χίας (Germany, Greece) κάθο­νταν δίπλα και συνο­μι­λού­σαν συχνά – στη γερ­μα­νική γλώσσα, την οποία ο τότε πρό­ε­δρος της Ν.Δ. μιλούσε άνετα.

Η περί­ο­δος της κοινής τους δια­κυ­βέρ­νη­σης (2005-9) δεν σημα­δεύ­τηκε από κάποιο επει­σό­διο διμε­ρούς έντασης. Στις αρχές της, η ελλη­νική οικο­νο­μία έδειχνε -απατηλά, όπως αποδείχθηκε- να έχει μεγα­λύ­τερο δυνα­μι­σμό από τη γερ­μα­νική. Το 2005, όταν η κ. Μέρκελ ανέλαβε την εξουσία (τον Νοέμ­βριο), το ελλη­νικό ΑΕΠ ανα­πτύ­χθηκε σαφώς ταχύ­τερα από το γερ­μα­νικό, το γερ­μα­νικό δημο­σιο­νο­μικό έλλειμμα παρα­βί­ασε τον κοι­νο­τικό κανόνα του 3% του ΑΕΠ για τρίτη συνε­χό­μενη χρόνια και η ανεργία στη χώρα ξεπέ­ρασε το 12,1% – το υψη­λό­τερο επίπεδο μετα­πο­λε­μικά.

Σύμφωνα με πηγές της κυβέρ­νη­σης Καρα­μανλή, η ελλη­νο­γερ­μα­νική συνερ­γα­σία ήταν ιδιαί­τερα στενή στη δια­δι­κα­σία προ­ώ­θη­σης της Συν­θή­κης της Λισ­σα­βώ­νας (μετά το ναυάγιο του Ευρω­συ­ντάγ­μα­τος), ενώ το Βερο­λίνο στήριξε την Αθήνα στην -επιτυχημένη- εκστρα­τεία της για μεγι­στο­ποί­ηση των πόρων που θα λάμβανε η Ελλάδα στο πλαίσιο του Γ΄ ΚΠΣ. Οπως ανα­φέ­ρει στενός συνερ­γά­της του κ. Καρα­μανλή από την περίοδο εκείνη, ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός, σε όλες του τις συνα­ντή­σεις με ξένους ηγέτες, «έθετε παγίως τα βασικά θέματα της ελλη­νι­κής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής εκείνης της εποχής»: τη μεγάλη διεύ­ρυνση προς Ανα­το­λάς της Ε.Ε. το 2004 (την οποία η Αθήνα έβλεπε με επι­φυ­λα­κτι­κό­τητα), τα ελλη­νο­τουρ­κικά, το Κυπριακό και το ζήτημα της ονο­μα­σίας της ΠΓΔΜ.

Στο τελευ­ταίο αυτό θέμα υπήρχε διά­σταση απόψεων. Η καγκε­λά­ριος, όπως και σχεδόν όλοι οι υπό­λοι­ποι δυτι­κο­ευ­ρω­παίοι ηγέτες, έδινε προ­τε­ραιό­τητα στην περαι­τέρω διεύ­ρυνση της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ και δεν κατα­νο­ούσε τις ελλη­νι­κές θέσεις. «Δεν ήταν αντι­λη­πτό γιατί μία χώρα σαν την ΠΓΔΜ θα μπο­ρούσε να απο­τε­λέ­σει απειλή για την εθνική ασφά­λεια της Ελλάδας» σημειώ­νει καλά πλη­ρο­φο­ρη­μένη γερ­μα­νική πηγή. Η κ. Μέρκελ περί­μενε ότι θα αμβλυν­θούν οι αντι­στά­σεις του κ. Καρα­μανλή στο θέμα αυτό, και υπήρξαν ενδεί­ξεις ενό­χλη­σης από το Βερο­λίνο όταν αυτό δεν συνέβη.

Σημείο τριβής στις διμε­ρείς σχέσεις ήταν και το ζήτημα των εξο­πλι­σμών – και ειδι­κό­τερα η αγορά αερο­σκα­φών «τέταρ­της γενιάς» από την Αθήνα. Οι πιέσεις του Βερο­λί­νου για να προ­τι­μη­θούν τα γερ­μα­νικά Eurofighter υφί­στα­ντο ήδη από την εποχή του καγκε­λά­ριου Σρέντερ, ο οποίος μάλιστα, σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες της «Κ», έκανε νύξη στο ζήτημα αυτό ακόμα και στη συγ­χα­ρη­τή­ρια επι­στολή του προς τον κ. Καρα­μανλή όταν εξελέγη στην πρω­θυ­πουρ­γία. Στην αλλη­λο­γρα­φία που ακο­λού­θησε μεταξύ των δύο ανδρών, ο κ. Καρα­μαν­λής εκδή­λωνε με κάθε ευκαι­ρία το ενδια­φέ­ρον της Αθήνας για το Eurofighter, χωρίς να προ­βαί­νει όμως σε σαφείς δεσμεύ­σεις (αντί­στοι­χες πιέσεις, άλλωστε, δεχόταν και από το Παρίσι για τα Rafale).

Την ίδια τακτική ακο­λού­θησε ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός και με την κ. Μέρκελ. Η καγκε­λά­ριος έθετε το ζήτημα των αερο­σκα­φών, με «δια­κρι­τικό τρόπο», σε κάθε συνά­ντησή της με τον κ. Καρα­μανλή, ανα­φε­ρό­μενη με γενι­κούς όρους στα πολύ σύγ­χρονα συστή­ματα του Eurofighter. «Οταν οι καγκε­λά­ριοι επι­σκέ­πτο­νται ξένες πρω­τεύ­ου­σες, τα ζητή­ματα γερ­μα­νι­κών εται­ρειών στις χώρες αυτές είναι πάντα στην ατζέντα» εξηγεί στενός συνερ­γά­της της κ. Μέρκελ.

Η ανα­βλη­τι­κό­τητα του κ. Καρα­μανλή ίσως συνέ­βαλε στο να ατο­νή­σει η σχέση κατά τη δεύτερη θητεία του. Το δείπνο που της παρέ­θεσε στη Ραφήνα τον Ιούλιο του 2007, σε έναν στενό κύκλο 7-8 ατόμων, ήταν η πιο κοντινή τους στιγμή. «Είχαν βγει στη μικρή βεράντα με θέα τη θάλασσα. Υπήρχε μεγα­λύ­τερη οικειό­τητα – αντάλ­λα­ξαν και ανέκ­δοτα» θυμάται ένας εκ των παρι­στα­μέ­νων. Ηταν η νηνεμία πριν από την καται­γίδα.

Νέα δεδο­μένα

Το δημο­σιο­νο­μικό πρό­βλημα της Ελλάδας δεν ανέκυψε ποτέ στις διμε­ρείς επαφές Μέρκελ-Καραμανλή. Ακόμα και μετά την απο­κά­λυψη των πραγ­μα­τι­κών δια­στά­σεων του ελλείμ­μα­τος τον Οκτώ­βριο του 2009 από τον Γιώργο Παπα­κων­στα­ντί­νου, η δημόσια αντί­δραση της καγκε­λα­ρίου ήταν ιδιαί­τερα προ­σε­κτική – τους πρώτους μήνες δήλωνε ότι τα προ­βλή­ματα της Ελλάδας πρέπει να τα αντι­με­τω­πί­σει η ελλη­νική κυβέρ­νηση.

«Ηταν μία δια­φο­ρε­τική εποχή» θυμάται στενός συνερ­γά­της της καγκε­λα­ρίου. «Εκείνες τις μέρες δεν ξέραμε πότε είναι οι συνα­ντή­σεις του Eurogroup, δεν δίναμε ιδιαί­τερη προσοχή στην οικο­νο­μική πολι­τική που ακο­λου­θούσε το κάθε κράτος-μέλος στο εσω­τε­ρικό του».

Η πρώτη φορά που απο­κα­λύ­πτο­νται δημο­σίως οι ανη­συ­χίες της καγκε­λα­ρίου για την Ελλάδα είναι σε μία κλειστή εκδή­λωση στην καγκε­λα­ρία τον Ιανουά­ριο του 2010 (βλ. την προ­α­να­φερ­θείσα βιο­γρα­φία). Οι παρι­στά­με­νοι εκπρό­σω­ποι του Τύπου είχαν ενη­με­ρω­θεί ότι απα­γο­ρευό­ταν οποια­δή­ποτε αναφορά στο περιε­χό­μενο της ομιλίας της. Ωστόσο, το ίδιο το γραφείο Τύπου της καγκε­λα­ρίας ανήρ­τησε τα λεγό­μενά της στην επίσημη ιστο­σε­λίδα την επόμενη μέρα. Η κ. Μέρκελ είχε πει ότι ο δημο­σιο­νο­μι­κός εκτρο­χια­σμός της Ελλάδας θα μπο­ρούσε να ασκήσει «πολύ μεγάλες πιέσεις» στο σύνολο της Ευρω­ζώ­νης και ότι έρχο­νταν δύσκολα χρόνια για το ευρώ.

Λίγες μέρες αργό­τερα, στο Νταβός, η διεθνής ανη­συ­χία για την Ελλάδα μετα­τρέ­πε­ται σε πανικό. Ο κ. Παπαν­δρέου και η κ. Μέρκελ έχουν μία πρώτη ουσιώδη συνoμιλία στο πλαίσιο της επτα­με­ρούς συνά­ντη­σης κατά τη διάρ­κεια του έκτα­κτου, άτυπου Ευρω­παϊ­κού Συμ­βου­λίου στις Βρυ­ξέλ­λες στις 10 Φεβρουα­ρίου, με θέμα την Ελλάδα. Εχει προη­γη­θεί, στις 2 Φεβρουα­ρίου, αμέσως μετά το Νταβός, η ανα­κοί­νωση παγώ­μα­τος μισθών στο Δημόσιο και αύξησης φόρων – χωρίς να αμβλυν­θεί η πίεση από τις αγορές. Στη σύσκεψη εκείνη, η καγκε­λά­ριος συστή­νει στον Ελληνα πρω­θυ­πουργό, βγαί­νο­ντας από την αίθουσα, να ανα­κοι­νώ­σει νέα μέτρα – ενδει­κτικό της έλλει­ψης σχεδίου για την αντι­με­τώ­πιση της κρίσης.

H πρώτη επίσημη διμερής συνά­ντηση των δύο ηγετών έγινε στις 5 Μαρτίου – την ίδια μέρα που η κυβέρ­νηση είχε περάσει νέο πακέτο σκληρών μέτρων από τη Βουλή. Το κλίμα για την Ελλάδα στη γερ­μα­νική κοινή γνώμη και στους κόλπους του κυβερ­νη­τι­κού συνα­σπι­σμού ήταν αρνη­τικό. Εχει ανοίξει ξανά η αντι­πα­ρά­θεση στον δημόσιο διάλογο για το αν έπρεπε να είχε γίνει δεκτή η Ελλάδα στην Ευρω­ζώνη. Παρ’ όλα αυτά, προσ­δοκά να απο­σπά­σει μία ρητή δέσμευση οικο­νο­μι­κής στή­ρι­ξης σε περί­πτωση ανάγκης από την καγκε­λά­ριο που θα κατευ­νά­σει τις αγορές.

Το πρό­γραμμα ξεκινά με μία συνά­ντηση μισής ώρας στην αίθουσα συσκέ­ψεων της καγκε­λα­ρίας, όπου οι δύο ηγέτες συζη­τούν τι θα ειπωθεί στη συνέ­ντευξη Τύπου που ακο­λου­θεί. Η κ. Μέρκελ εξηγεί στον κ. Παπαν­δρέου ότι δεν μπορεί να δώσει συγκε­κρι­μέ­νες δεσμεύ­σεις για οικο­νο­μική βοήθεια, λόγω των περιο­ρι­σμών που θέτει το γερ­μα­νικό σύνταγμα αλλά και η διάταξη περί μη διά­σω­σης στη Συνθήκη του Μάα­στριχτ. Του λέει ότι οι αγορές θα κατα­λά­βουν τα μέτρα που εξήγ­γειλε η Αθήνα και οι πιέσεις θα μειω­θούν. Ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός, όπως έχει απο­κα­λύ­ψει η «Κ», της λέει ημια­στειευό­με­νος ότι, παρότι σοσια­λι­στής, κατα­λα­βαί­νει τις αγορές καλύ­τερα από εκείνη, επείδη έζησε μεγάλο μέρος της ζωής της στην Ανα­το­λική Γερ­μα­νία. Την προει­δο­ποιεί ότι με την επι­φυ­λα­κτι­κό­τητά της παίζει με τη φωτιά.

Η καγκε­λά­ριος όμως, εγκλω­βι­σμένη στα πολι­τικά της προ­βλή­ματα και εν όψει των εκλογών στο κρα­τί­διο της Β. Ρηνανίας-Βεστφαλίας, το πολυ­πλη­θέ­στερο της Γερ­μα­νίας, τον Μάιο, υποτιμά ακόμα τη συστη­μική πτυχή του προ­βλή­μα­τος και δεν έχει ξεκά­θαρο στρα­τη­γικό σχέδιο. Είναι ενδει­κτικό ότι σε αυτή τη φάση, ο Βόλφ­γκανγκ Σόιμπλε είναι πιο προ­ω­θη­μέ­νος, τονί­ζο­ντας την ανάγκη για τη σύσταση ενός μηχα­νι­σμού διά­σω­σης. Η καγκε­λά­ριος μάλιστα ανα­φέ­ρε­ται σε αυτή τη διά­σταση απόψεων στον καφέ που πίνουν μετά το δείπνο στην καγκε­λα­ρία οι δύο ηγέτες μαζί με τους υπουρ­γούς Οικο­νο­μι­κών.

Τελικά, ο μηχα­νι­σμός θα δημιουρ­γη­θεί στα τέλη εκείνου του μήνα και θα ενερ­γο­ποι­η­θεί τον Απρίλιο. Παρά τις αντι­στά­σεις των Γάλλων, της ΕΚΤ και του κ. Σόιμπλε, η κ. Μέρκελ θα επι­μεί­νει στην εμπλοκή του ΔΝΤ. Στις αρχές Μαΐου, λίγες μετά την έγκριση του ελλη­νι­κού προ­γράμ­μα­τος από το Eurogroup, θα χάσει τις εκλογές στη Β. Ρηνανία-Βεστφαλία. Ο ρόλος της στη δια­χεί­ριση της ελλη­νι­κής -και κατ’ επέ­κταση της ευρωπαϊκής- κρίσης έχει φτάσει απλά στο τέλος της αρχής.

Την επόμενη βδομάδα το δεύτερο μέρος του αφιε­ρώ­μα­τος: Πώς η Μέρκελ απο­φά­σισε υπέρ της ανα­διάρ­θρω­σης του ελλη­νι­κού χρέους, οι Κάννες και η περί­ο­δος Παπα­δή­μου.

Καθη­με­ρινή