Aννα Εμμανουήλ: Η ευαίσθητη καλλιτέχνις που μέσω της αφής φέρνει την τέχνη πιο κοντά στους ανθρώπους με αναπηρία όρασης

Άννα, είσαι μόλις 23 ετών και έχεις ήδη δια­κρι­θεί τόσο στον ακα­δη­μαϊκό όσο και στον καλ­λι­τε­χνικό τομέα. Πώς νιώθεις που έχεις κατα­φέ­ρει τόσο σημα­ντικά επι­τεύγ­ματα σε τόσο νεαρή ηλικία;

Νιώθω σαν ένα νιό­βγαλτο πουλί που μόλις ανοίγει τα φτερά του και ανα­κα­λύ­πτει έναν ουρανό ο οποίος δεν έχει τέλος. Είναι ένα μείγμα δέους και ευγνω­μο­σύ­νης ταυ­τό­χρονα. Ορι­σμέ­νες φορές νιώθω ότι χορεύω με τον άνεμο, κυριο­λε­κτικά. Κάθε βήμα είναι ένα δώρο αλλά και μία πρό­κληση. Τα 23 μου χρόνια, είναι μία αφε­τη­ρία, και όχι ένας προ­ο­ρι­σμός. Είναι μία αφε­τη­ρία που την σκαλίζω με νότες από όνειρα και σιωπηλή αλλά μεγάλη προ­σπά­θεια.

Σε ποια ηλικία ξεκί­νη­σες να ασχο­λεί­σαι με την τέχνη;

Η τέχνη ήρθε και με βρήκε πριν καν μάθω να την ονομάζω. Ήμουν περίπου πέντε ετών όταν τα χρώματα έγιναν οι πρώτοι μου «φίλοι» και οι μολυ­βιές ψιθύ­ρι­ζαν ιστο­ρίες που δεν ήξερα ακόμα να πω. Ενώ οι πρώτοι στίχοι ήρθαν πολύ αργό­τερα. Η ποίηση ήρθε αργό­τερα. Στην ενη­λι­κί­ωσή μου. Ένας δια­φο­ρε­τι­κός άνεμος γεμάτος χιλιά­δες απο­χρώ­σεις. Και έτσι γεν­νή­θηκε μέσα μου ένας κήπος, όπου κάθε λου­λούδι είχε τη δική του φωνή. Και εγώ φυσικά με την παιδική μου περιέρ­γεια απλώς πότιζα το κάθε λου­λούδι. Και τώρα έχω φθάσει να πλου­τίσω τον κήπο αυτό, αγάλι-αγάλι, ολοένα και πιο πολύ με λου­λού­δια κάθε λογής που έχω μαζέψει αλλά και μαζεύω από ταξίδια, έρωτα, γεύσεις, τόπους και εμπει­ρίες ζωής…

Η μετα­τροπή της Γκου­έρ­νικα σε ανά­γλυφη μορφή για άτομα με ανα­πη­ρία όρασης απο­τε­λεί ένα μονα­δικό επί­τευγμα. Τι σε ενέ­πνευσε να ασχο­λη­θείς με την προ­σβα­σι­μό­τητα της τέχνης για άτομα με ανα­πη­ρία όρασης;

Η έμπνευση ήρθε σαν σκιά που ζητούσε το φως. Κάποτε αντί­κρυσα, κατά τη διάρ­κεια των φοι­τη­τι­κών μου χρόνων, την Γκου­έρ­νικα του Πικάσο, νιώ­θο­ντας τον πόνο και την κραυγή να με δια­περ­νούν. Την ίδια περίοδο με είχε εντυ­πω­σιά­σει ιδιαί­τερα το πεδίο της ανα­πη­ρίας όρασης, και πώς και ποιες μέθοδοι υπάρ­χουν για την μετα­τροπή τέχνης σε προ­σβά­σιμη μορφή. Τότε σκέ­φτηκα το εξής: Πώς μπορεί κάποιος που δεν βλέπει, να αγγίξει αυτή την οδύνη; Και έτσι η ιδέα γεν­νή­θηκε για την ενα­σχό­λησή μου με τον συγκε­κρι­μένο τομέα. Παράλ­ληλα, ο εξέ­χο­ντας και αγα­πη­μέ­νος μου καθη­γη­τής του ΠΤΕΑ κ.Αργυ­ρό­που­λος -τον οποίο ευχα­ρι­στώ ολό­θερμα μέσα από την καρδιά για την συνεχή υπο­στή­ριξή του- με βοήθησε στην υλο­ποί­ηση αυτής της ιδέας, μέσα από το Εργα­στή­ριο Πρό­σβα­σης στην τυπική-μη τυπική εκπαί­δευση ατόμων με ανα­πη­ρία όρασης. Κάτι αόρατο έγινε απτό με την αμέ­ρι­στη «θωπεία» επάνω στις ιδέες μου. Ήθελα η τέχνη να γίνει γέφυρα για όλους, όχι τοίχος -ένας χάρτης που τα δάκτυλα δια­βά­ζουν, εκεί που τα μάτια στα­μα­τούν πια-. Ήταν και μία εσω­τε­ρική φωνή δικαιο­σύ­νης που με κάλεσε. Μία προ­σω­πική πρό­κληση να κάνω τον κόσμο πιο ολό­κληρο…

Τι σε ώθησε να ασχο­λη­θείς με την προ­σβα­σι­μό­τητα της τέχνης για άτομα με ανα­πη­ρία όρασης;

Με ώθησε η ανάγκη να σπάσω τα δεσμά της αποχής. Αποχή και αδια­φο­ρία για την ολότητα και το παναν­θρώ­πινο δικαί­ωμα του κάθε ατόμου να έχει πρό­σβαση στην τέχνη, είναι συνε­νοχή. Εγώ ήθελα να αντι­στραφώ σε αυτό. Να απε­λευ­θε­ρώσω την τέχνη από τα μάτια και να την αφήσω να ταξι­δέ­ψει στα χέρια. Είναι σα να φυτεύ­εις ένα δέντρο σε έδαφος που σχεδόν όλοι έχουν παρα­με­ρί­σει -η προ­σβα­σι­μό­τητα δεν είναι απλώς μία πράξη, αλλά μία φωνή ισό­τη­τας που οφεί­λουμε όλοι μαζί να βγάλουμε-. Λιθα­ράκι, λιθα­ράκι μπορεί να χτιστεί, από μέρους όλων μας, ένας κόσμος στον οποίο όλοι μπο­ρούμε να αντι­λη­φθούμε την τέχνη, όπως μπορεί ο καθένας μας να την αντι­λη­φθεί. Ήταν λοιπόν και μία προ­σω­πική αντί­σταση απέ­να­ντι στη φθορά της ταλα­νι­σμέ­νης κοι­νω­νίας μας. «Κάνε ένα άλμα, πιο γρήγορο από τη φθορά». Εγώ το έκανα. Τώρα το ρεκόρ μου ίσως αντι­στρέ­ψει μερικώς την υπάρ­χουσα φθορά που υπήρχε… • Πώς πιστεύ­εις ότι η τέχνη μπορεί να λει­τουρ­γή­σει ως μέσο έκφρα­σης και επι­κοι­νω­νίας για άτομα με ανα­πη­ρία όρασης; Υπάρχει κάτι που έχεις παρα­τη­ρή­σει μέσα από την ενα­σχό­λησή σου με αυτόν τον τομέα;

Η τέχνη είναι σαν ποτάμι που κυλά πέρα από τα όρια της όρασης. Γίνεται γλώσσα που μιλά μέσω της αφής, της υφής και της κίνησης. Για τα άτομα με ανα­πη­ρία όρασης είναι ένας καθρέ­φτης που δεν χρειά­ζε­ται φως για να αντα­να­κλά την ψυχή. Έχω δει χέρια να «χορεύ­ουν» πάνω σε ανά­γλυφα έργα. Αυτά τα χέρια βρί­σκουν και ξετυ­λί­γουν ένα μεγάλο νόημα, εκεί που τα μάτια δεν βρί­σκουν. Είναι σα να ανοί­γουν παρά­θυρα, σε κόσμους που εγώ δεν είχα ποτέ ξανά αντι­κρί­σει. Η τέχνη μπορεί να γίνει η φωνή τους. Πιστεύω ακρά­δα­ντα, όχι μόνο ότι μπορούν να την αντι­λη­φθούν αλλά και να την εκμαιεύ­σουν. Δηλαδή η ατομική-προσωπική καλ­λι­τε­χνική έκφραση. Να εμπνέ­ουν και να εμπνέ­ο­νται, με όσα τα μάτια δεν μπορούν να δουν, και με όσα τα δάκτυλα μπορούν να αγγί­ξουν…

Η δια­δι­κα­σία της μετα­τρο­πής έργων τέχνης σε ανά­γλυφη ή τρισ­διά­στατη μορφή απαιτεί μία δια­φο­ρε­τική προ­σέγ­γιση στην αισθη­τική και στην αντί­ληψη του χώρου. Πώς προ­σαρ­μό­ζεις τη σκέψη σου για να “μετα­φρά­σεις” την τέχνη σε μία απτική εμπει­ρία;

Είναι σαν να ξανα­γράφω ένα ποίημα σε μία γλώσσα που δεν έχει λέξεις. Αφήνω τα μάτια μου και ακούω τα χέρια μου -πώς μπορεί να νιώσω όταν αυτή η γραμμή είναι πιο έντονη, πώς μπορεί αυτό το σχήμα να είναι μικρό­τερο ή μεγα­λύ­τερο ή πώς πάλ­λε­ται η ένταση μέσα από την απτική επε­ξερ­γα­σία των εικόνων;- Μετα­τρέπω τα χρώματα σε υφές, τις προ­ο­πτι­κές σε βάθη και «χτίζω» έναν «γυάλινο» κόσμο όπου η αφή περπατά. Τον θεωρώ γυάλινο γιατί είναι αρκετά εύθραυ­στος, με την έννοια ότι μία τρο­πο­ποί­ηση μπορεί να φέρει αρκετές και μεγάλες αλλαγές στον τρόπο που το άτομο θα αντι­λη­φθεί την εικόνα που αγγίζει. Είναι μία χορο­γρα­φία φαντα­σίας. Κάθε σχέδιο είναι μία ανάσα που κάποιος θα νιώσει…

Υπάρχει κάποια εμπει­ρία σου από την αλλη­λε­πί­δραση με άτομα με ανα­πη­ρία όρασης που σε συγκί­νησε ή σε επη­ρέ­ασε ιδιαί­τερα;

Θυμάμαι μία κοπέλα, όπου είχε τύφλωση. Άγγιξε το ανά­γλυφο της Γκου­έρ­νικα. Ψιθύ­ρισε: «Στα στόματά τους νιώθω μία αγριό­τητα. Νιώθω ότι κάτι άσχημο συμ­βαί­νει. Σα να θέλουν να κατα­σπα­ρά­ξουν ο ένας τον άλλον εδώ. Σαν να πολε­μούν…». Τα δάκτυλά της πηγαι­νο­έρ­χο­νταν με τέτοια ευχέ­ρεια. Με συγκλό­νισε η δύναμη της αίσθη­σης. Η τέχνη του Πικάσο, έγινε δική μου τέχνη, και η δική μου τέχνη, δική της. Σαν αλλη­λο­δια­δοχή που φέρνει τη μετα­μόρ­φωση. Από την απόλυτη έμπνευση στην απόλυτη και δια­φο­ρε­τική αίσθηση της τέχνης. Τελικά, το συναί­σθημα δεν χρειά­ζε­ται να φαί­νε­ται, αρκεί να αγγί­ζε­ται…

Ως νέα επι­στή­μο­νας και καλ­λι­τέ­χνης, πώς πιστεύ­εις ότι μπορεί να ενι­σχυ­θεί η ευαι­σθη­το­ποί­ηση γύρω από την ανα­πη­ρία μέσα από την τέχνη και την εκπαί­δευση;

Η τέχνη και η εκπαί­δευση είναι σα δυο κλωστές που υφαί­νουν έναν ιστό κατα­νό­η­σης. Μέσα από έργα που μιλούν σε όλες τις αισθή­σεις, μπο­ρούμε να φωτί­σουμε τις σκιές της αδια­φο­ρίας. Η εκπαί­δευση είναι εφαλ­τή­ριο για τη γνώση. Η γνώση είναι πάντα δύναμη. Μα η τέχνη δίνει πάντα φωνή -αν πλέ­ξουμε αυτούς τους δύο κόσμους, θα βγει ένα θαυ­μα­στό κεντητό-. Πιστεύω αμέ­ρι­στα σε συλ­λο­γι­κές δράσεις που ενώνουν, σε εργα­στή­ρια που ανοί­γουν πόρτες, σε μουσεία που φιλο­ξε­νούν τέτοια έργα, σε καλ­λι­τέ­χνες που μετα­τρέ­πουν τέτοια έργα, σε εκπαι­δευ­τι­κούς που διδά­σκουν τη γνώση μετα­τρο­πής. Πιστεύω σε ένα όνειρο και έχω ένα όνειρο. Είμαι από αυτούς που θα συμ­βάλ­λουν σε αυτό…

Η βρά­βευσή σου στον πανελ­λή­νιο δια­γω­νι­σμό Digital Art και στον παγκό­σμιο δια­γω­νι­σμό Καβάφη μαρτυρά μία έντονη καλ­λι­τε­χνική πλευρά. Πώς συν­δυά­ζεις την τέχνη με την επι­στη­μο­νική σου κατάρ­τιση στην ειδική αγωγή;

Είναι σαν να σμίγω δύο ποτάμία σε μία θάλασσα. Η επι­στη­μο­νική γνώση μου δίνει τη δυνα­τό­τητα να γνωρίζω, να κατανοώ, να αναλύω, να αμφι­βάλλω, να χτίζω δομές. Η τέχνη μου δίνει τα φτερά να τα ανα­τρέπω όλα αυτά. Στην ειδική αγωγή μαθαίνω πώς να ακούω τις ανάγκες των παιδιών. Στην τέχνη πώς να τις μετα­μορ­φώνω σε εικόνα και λέξεις. Είναι μία αρμονία, όπου η λογική συναντά το όνειρο, και το όνειρο τη λογική. Είναι ένα ίαμα ή μία κάθαρση που μπορεί να σε βοη­θή­σει να εκφρά­σεις όλα όσα νιώθεις μέσα σου, δίχως να φοβάσαι.

Η ποι­η­τική σου συλλογή “Εστί Ηδονή” έλαβε σημα­ντι­κές δια­κρί­σεις. Τι σημαί­νει για σένα η ποίηση και πώς εμπνέ­ε­σαι για τη θεμα­το­λο­γία των έργων σου;

Η ποίηση είναι μόνο φως. Στα­λά­ζει φως στην ψυχή. Βάλσαμο στις πληγές μας. Διορ­θώ­νει τις ανορ­θο­γρα­φίες των ανθρώ­πων. Είναι ένας τρόπος να κοι­τά­ζεις τον εαυτό σου. Να τον αντι­κρύ­ζεις και να εκφρά­ζεις την πλη­ρό­τητα σου μέσα στο ελά­χι­στο. Είναι μία άλλη «όραση». Γιατί βλέπεις την άλλη όψη των πραγ­μά­των. Πώς ο έρωτας προ­ε­κτεί­νε­ται ως την λατρεία. Πώς η ζωή προ­ε­κτεί­νε­ται στον θάνατο, και ο θάνατος είναι η συνέ­χεια της ζωής. Είναι μία επα­νά­σταση. Είναι και μία τρυφερή σκηνή εσω­τε­ρι­κής ξεγνοια­σιάς. Μία άλλη γλώσσα με συμπυ­κνω­μένη την ένταση. Τι με εμπνέει; Σχεδόν όλα τα αόρατα σημάδια που κανείς δεν αντι­κρί­ζει. Από το πώς γέρνει λοξά ένα πουλί μέχρι το πώς πετά μία πετα­λούδα. Ένα τρα­γούδι. Ένα χάδι. Ένα φιλί. Ακόμα και ένα βλέμμα. Όλο αυτό γίνεται τροφή και έμπνευση. Έρωτας ανα­πά­ντε­χος, που φθάνει ως την υπέρ­τατη λατρεία. Άγγιγμα ψυχής που γίνεται στίχος…

Ως νέα επι­στή­μο­νας και δημιουρ­γός, τι μήνυμα θα ήθελες να περά­σεις σε άλλα άτομα της γενιάς σου που ίσως αντι­με­τω­πί­ζουν δυσκο­λίες ή αμφι­βο­λίες για το μέλλον τους;

Θα τους έλεγα «Μην στέ­κε­στε στο σκοτάδι. Μην το φοβάστε γιατί ακριβώς εκεί κρύ­βε­ται το φως σας». Η κάθε δυσκο­λία είναι ένα σκα­λο­πάτι. Η κάθε αμφι­βο­λία είναι ένας σπόρος που περι­μέ­νει αλλά θα ανθίσει. Πιστέψτε στον εαυτό σας, σα να είστε ένα ποίημα που ακόμα γρά­φε­ται. Δεν χρειά­ζε­ται να ξέρετε το τέλος, η δια­δρομή μετράει. Ξεφύ­γετε. Απε­λευ­θε­ρω­θείτε από τα δεσμά αυτής της απέ­ρα­ντης μετριό­τη­τας που επι­κρα­τεί σήμερα. Αγγίξτε. Δείτε. Μυρίστε. Αισθαν­θείτε. Δημιουρ­γεί­στε. Δοκι­μά­στε. Να ζήσετε. Μόνο έτσι θα μπο­ρέ­σουμε να ζήσουμε.

Ο κόσμος χρειά­ζε­ται τη φωνή μας, και ποτέ τη σιωπή, με οποιο­δή­ποτε τρόπο, ακόμα και αν τρέμει. Είστε αρκετοί όπως είστε, γιατί η γενιά μας δεν χτί­ζε­ται από σιγου­ριές αλλά από όνειρα που τολμούν να ξυπνή­σουν…