Καστελλόριζο: Η ιστορία του ακριτικού νησιού που στέκει ακλόνητο στις τουρκικές προκλήσεις

Ένας βράχος 10 τετρα­γω­νι­κών χιλιο­μέ­τρων πλέει σε μια θάλασσα προ­βλη­μά­των: Μεγίστη τιμή να γράφεις για το Καστε­λό­ριζο, το απώτατο νοτιο­α­να­το­λικό κομμάτι γης της Ελλάδας και της Ευρώπης. Κάποιοι γνώ­ρι­ζαν το Καστε­λό­ριζο από το πάλαι ποτέ μάθημα γεω­γρα­φίας στα σχολεία. Άλλοι, στη δεκα­ε­τία του ’70 είχαν ακούσει για το Καστε­λό­ριζο και τις γύρω βρα­χο­νη­σί­δες του από τα τηλε­ο­πτικά ρεπορ­τάζ για την Κυρά της Ρω: Η Δέσποινα Αχλα­διώτη, επί 40 χρόνια από το 1943 ως το θάνατό της το 1982, ύψωνε την ελλη­νική σημαία στην ακρι­τική νησίδα της Ρω.

Τα χρόνια πέρασαν και το ακρι­τικό Καστε­λό­ριζο ήταν το νησί που πάντα απα­σχο­λούσε αρκετά τους πολι­τι­κούς Ελλάδας και Τουρ­κίας, λιγό­τερο τους του­ρί­στες που τους έπεφτε κομμάτι μακριά και περισ­σό­τερο τους ντό­πιους που άκουγαν… την ανάσα των Τούρκων από τις ακτές τους και Έλληνες μοναχά από την τηλε­ό­ραση αν είχαν καλό σήμα. Το 1991 το Καστε­λό­ριζο συστή­θηκε σε παγκό­σμιο κοινό από την βρα­βευ­μένη με Όσκαρ ταινία «Μεντι­τε­ρα­νέο».

Μέχρι που ένα πρωί του Απρίλη, ο Γεώρ­γιος Ανδρέα Παπαν­δρέου, πρω­θυ­πουρ­γός της Ελλάδας το 2010, το Καστε­λό­ριζο διάλεξε για να εξαγ­γεί­λει την παρά­δοση της Ελλάδας άνευ όρων στο Διεθνές Νομι­σμα­τικό Ταμείο και την Ε.Κ.Τ, καθι­στώ­ντας αυτό­ματα το νησί της Δωδε­κα­νή­σου «πύλη» στην οικο­νο­μική κρίση…

Πλούσιο βιβλίο Ιστο­ρίας

Ποια όμως η ιστορία του Καστε­λό­ρι­ζου πριν το ανα­κα­λύ­ψουν με μεγε­θυ­ντικό φακό στο χάρτη οι σύμ­βου­λοι του Γιώργου Παπαν­δρέου και το στιγ­μα­τί­σει το διάγ­γελμα για την αρχή της Οδύσ­σειας; Το Καστε­λό­ριζο από την περίοδο του Μεσαί­ωνα και μετά έχει δεχτεί ανα­ρίθ­μη­τες κατα­λή­ψεις εξαι­τίας της στρα­τη­γι­κής σημα­σίας του και της γεω­γρα­φι­κής του θέσης στον δίαυλο με τα Μικρα­σια­τικά παράλια και για το πλε­ο­νέ­κτημα του ότι δια­θέ­τει ασφαλές φυσικό λιμάνι. Το επίσημο όνομα του νησιού είναι Μεγίστη και απέχει μόλις 1,25 ν.μ. από τις νοτιο­δυ­τι­κές Μικρα­σια­τι­κές ακτές και 72 ν.μ. από τη Ρόδο. Από τον Πειραιά απέχει 328 ν.μ. και 150 ν.μ. από την Κύπρο. Έχει έκταση 9,1 τ.χλμ και μήκος ακτών 19,5 χλμ. Στο νησιω­τικό σύμπλεγμα του Καστε­λό­ρι­ζου ανήκουν τα νησιά Ρω, Στρογ­γύλη, Άγιος Γεώρ­γιος, Ψωράδια, Ψωμί, Αγριε­λιά και Τρα­γο­νέρα.

Την αρχαία ονο­μα­σία του: Μεγίστη, την οφείλει είτε στο ότι είναι το μεγα­λύ­τερο από τα γύρω νησιά, είτε κατ΄ ευφη­μι­σμόν λόγο της μικρής του έκτασης. Η βυζα­ντινή ονο­μα­σία Καστε­λό­ριζο προ­έρ­χε­ται σύμφωνα με κάποιες πηγές από τις λέξεις Castello Rosso που απο­δί­δε­ται στα κόκκινα βράχια, όπου χτί­στηκε το κάστρο των Ιπποτών ή στο κόκκινο οικό­σημο του 8ου Μεγάλου Μαγί­στρου των Ιπποτών της Ρόδου, που κατέ­λα­βαν το νησί τον 14ο αιώνα. Στο Καστε­λό­ριζο υπάρ­χουν ευρή­ματα Ελλη­νι­στι­κής και Ρωμαϊ­κής περιό­δου, κατά την οποία το νησί ανήκε στους δήμους της Περαίας και είχε οικο­νο­μική εξάρ­τηση από τη Ρόδο. Στο Εθνικό Αρχαιο­λο­γικό Μουσείο της Αθήνας φυλάσ­σε­ται χρυσό στεφάνι σε σχήμα φύλλων αμπε­λιού με στα­φύ­λια, πιθανώς του 4ου π.Χ. αιώνα, το οποίο ανα­κα­λύ­φθηκε σε σαρ­κο­φάγο στην περιοχή του Αγίου Γεωρ­γίου.

Κόσμος πάει κι έρχεται

Το 1306 το Καστε­λό­ριζο κατε­λή­φθη από τους Ιωαν­νί­τες Ιππότες. Κατά τη διάρ­κεια της κατοχής των Ιπποτών χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε και ως τόπος εξορίας. Τότε οικο­δο­μή­θηκε το Κόκκινο Κάστρο που απο­τέ­λεσε στη συνέ­χεια το χαρα­κτη­ρι­στικό γνώ­ρι­σμα του νησιού. Το 1440 το ακρι­τικό νησί λεη­λα­τή­θηκε από τον αιγυ­πτιακό στόλο. Πολλοί κάτοι­κοί του αιχ­μα­λω­τί­στη­καν και που­λή­θη­καν στα σκλα­βο­πά­ζαρα της Ανα­το­λής. Και οι κατα­κτη­τές δια­δέ­χο­νται ο ένας τον άλλον: Το 1461 πατούν το νησί οι Κατα­λα­νοί, το 1470 περιέρ­χε­ται το σύμπλεγμα των νήσων στο βασί­λειο της Νάπολης. Το 1480 οι Τούρκοι κατα­λαμ­βά­νουν τον οικισμό και το Κάστρο. Το 1498 επα­νέρ­χε­ται στην κατοχή της Νάπολης η οποία παρα­μέ­νει μέχρι το 1512, οπότε και κατε­λή­φθη από τους Ισπα­νούς. Το 1570 έρχο­νται οι Ενετοί, το 1635 το κατα­λαμ­βά­νουν οι Τούρκοι μέχρι το 1659 που ξανα­γυ­ρί­ζουν οι Ενετοί.

Ο Λάμπρος Κατσώ­νης πολιόρ­κησε και γκρέ­μισε το πολε­μικό οχυρό το 1788 και το 1797 οι Τούρκοι επα­νέρ­χο­νται μέχρι την κατά­ληψη του νησιού από τον ρωσικό στόλο. Και ξανά Τούρκοι μέχρι την Επα­νά­σταση του 1821, οπότε πολλοί Καστε­λο­ρι­ζιοί κατα­φεύ­γουν για την ασφά­λειά τους σε νησιά των Κυκλά­δων, στην Κάρπαθο και την Κάσο με απο­τέ­λε­σμα να συρ­ρι­κνω­θεί ο πλη­θυ­σμός δρα­μα­τικά.

Το Καστε­λό­ριζο ξεση­κώ­θηκε αμέσως με την κήρυξη της Επα­νά­στα­σης μετα­τρέ­πο­ντας τον εμπο­ρικό στόλο του σε πολε­μικό. Παρά τη συμ­με­τοχή των κατοί­κων του νησιού στον αγώνα, το Πρω­τό­κολλο του Λον­δί­νου (1830) δεν προ­έ­βλεψε την επι­στροφή των Δωδε­κα­νή­σων στην Ελλάδα, γεγονός που παρέ­τεινε την τουρ­κική κατοχή. Την 1η Μαρτίου του 1913, οι κάτοι­κοι του Καστε­λό­ρι­ζου με την αρωγή Κρητών αγω­νι­στών, κατέ­λυ­σαν τις οθω­μα­νι­κές αρχές και κήρυξαν την ένωση του νησιού με την Ελλάδα. Το κίνημα ωστόσο δεν έγινε απο­δε­κτό από τον Βενι­ζέλο που επι­θυ­μούσε να απο­φευ­χθεί μείζον διεθνές επει­σό­διο.

Και Γάλλοι στο νησί

Κατά τη διάρ­κεια του Α’ Παγκο­σμίου Πολέμου, ανήμερα τα Χρι­στού­γεννα του 1915, Γάλλοι κατέ­λα­βαν το νησί και το δια­τή­ρη­σαν στην κατοχή τους μέχρι το 1921, οπότε και το μετα­βί­βα­σαν στους Ιταλούς. Από τότε άρχισε η περί­ο­δος της μετα­νά­στευ­σης των κατοί­κων προς τη Ρόδο, τον Πειραιά, αλλά και την Αίγυπτο, την Αμερική και την Αυστρα­λία. Στη διάρ­κεια του Β’ Παγκο­σμίου Πολέμου το Καστε­λό­ριζο ήταν από νωρίς βάση πολε­μι­κών επι­χει­ρή­σεων των συμ­μα­χι­κών δυνά­μεων. Την επομένη της συν­θη­κο­λό­γη­σης των Ιταλών τον Σεπτέμ­βριο του 1943 οι Βρε­τα­νοί κατέ­λα­βαν το νησί με συνέ­πεια να βομ­βαρ­δι­στεί ανηλεώς από τους Γερ­μα­νούς, που κατέ­στρε­ψαν σχεδόν ολο­σχε­ρώς τους οικι­σμούς με απο­τέ­λε­σμα οι κάτοι­κοι να φύγουν για μια ακόμη φορά.

Μετά την απε­λευ­θέ­ρωση, στο ακα­τοί­κητο νησί, έφτασαν εκα­το­ντά­δες Βρε­τα­νοί στρα­τιώ­τες, που μόλις δια­πί­στω­σαν ότι τα σπίτια ήταν αφύ­λα­κτα τα λεη­λά­τη­σαν! Όταν οι παλαιοί κάτοι­κοι ζήτησαν να επι­στρέ­ψουν η πιο εύπορη περιοχή του νησιού πυρ­πο­λή­θηκε από τους συμ­μά­χους προ­κει­μέ­νου να μην απο­κα­λυ­φθούν οι λεη­λα­σίες. Στην πυρ­κα­γιά κατα­στρά­φη­καν 1.400 σπίτια!

«Το έσκασαν οι ναύτες»!

Το 1945, οι Καστε­λο­ρι­ζιοί επι­στρέ­φουν στην πατρίδα τους σε τρεις απο­στο­λές. Η τελευ­ταία είχε σοβαρές απώ­λειες, αφού ξέσπασε πυρ­κα­γιά στο πλοίο «Empire Patrol» στο οποίο επέ­βαι­ναν, με απο­τέ­λε­σμα να πνιγούν 33 άνθρω­ποι και πολλοί να καούν.

Ο Βαγ­γέ­λης Χατζη­γιαν­νά­κης, παιδί τότε θυμάται: «Επι­στρέ­φαμε για το Καστε­λό­ριζο το 1945 με το Empire Patrol και επειδή ο πατέρας ήταν αξιω­μα­τι­κός είχαμε καμπίνα. Είχαμε μαζί μας και γλυκά και είχαμε πει να τα ανοί­ξουμε όταν θα φτάναμε στο Καστε­λό­ριζο. Η μητέρα μου είδε ένα όνειρο με τον Εσταυ­ρω­μένο και το αγκά­θινο στεφάνι. Λίγη ώρα μετά είδαμε από τα φινι­στρί­νια ανθρώ­πους να πέφτουν στη θάλασσα. Η φωτιά στο πλοίο δεν εξα­κρι­βώ­θηκε ποτέ πώς προ­έ­κυψε, άλλοι είπαν για γερ­μα­νικό υπο­βρύ­χιο, άλλοι για δολιο­φθο­ρείς που είχαν τρυ­πώ­σει στο πλοίο. Πάντως εγώ είδα σωλήνες που είχαν κοπεί εγκάρ­σια σε αρκετά σημεία και έτσι ήταν αδύ­να­τον να δου­λέ­ψουν οι αντλίες κατά­σβε­σης. Επίσης το πλοίο ήταν φορ­τω­μένο πυρο­μα­χικά και η φωτιά δημιούρ­γησε εκρή­ξεις. Η φωτιά κράτησε 36 ώρες μέχρι να βυθι­στεί το πλοίο. Ανε­βή­καμε με βρεγ­μέ­νες κου­βέρ­τες στο κατά­στρωμα. Στο πλοίο επέ­βαι­ναν 562 πρό­σφυ­γες και είχε πλήρωμα 132 Ιταλούς ναύτες, που όταν ξέσπασε η φωτιά το έσκασαν με τις βάρκες και μας παρά­τη­σαν. Έβραζε το νερό της θάλασ­σας από την πυρ­κα­γιά, επίσης ένα κορι­τσάκι έχασε τη ζωή του όταν κατα­σπα­ρά­χτηκε μάλλον από σκυ­λό­ψαρο· ήμουν από τους αυτό­πτες μάρ­τυ­ρες αυτού του τρα­γι­κού περι­στα­τι­κού».

Ω πατρίδα μας γλυκιά…

Το 1948 το νησί επι­στρά­φηκε ορι­στικά στην Ελλάδα και ονο­μά­στηκε επι­σή­μως Μεγίστη. Σήμερα, τα διώροφα νεο­κλα­σικά σπίτια με τα ξύλινα μπαλ­κό­νια στην προ­κυ­μαία και οι μεγα­λο­πρε­πείς θόλοι των εκκλη­σιών πιστο­ποιούν την προη­γού­μενη ευη­με­ρία του νησιού. Το νησί αριθμεί 492 κατοί­κους (απο­γραφή του 2011).

Ο καθη­γη­τής Νίκος Λυγερός, άριστος γνώστης της γεω­πο­λι­τι­κής κατά­στα­σης στη Μεσό­γειο γράφει στο προ­σω­πικό του ιστο­λό­γιο: «Το Καστελ­λό­ριζο ακόμη και να ήταν πιο πέρα από την Κύπρο δεν θα άλλαζε απο­λύ­τως τίποτα. Σημασία έχει ότι υπάρχει στο Άρθρο 14 της Συν­θή­κης Παρι­σίων του 1947. Διότι στο πρώτο εδάφιο που φαί­νε­ται να αγνοεί και ο Πρό­ε­δρος της Τουρ­κίας, βρί­σκε­ται στον κατά­λογο των νησιών των Δωδε­κα­νή­σων που παρα­χω­ρεί εξ ολο­κλή­ρου η δημο­κρα­τική Ιταλία στην Ελλάδα. Κατά συνέ­πεια στην ερώτηση αν το Καστε­λό­ριζο βρί­σκε­ται στο Αιγαίο ή στη Μεσό­γειο, η ελλη­νική απά­ντηση που είναι απο­δε­κτή από όλα τα κράτη που υπέ­γρα­ψαν τη Συνθήκη Παρι­σίων μετά τον Δεύτερο Παγκό­σμιο Πόλεμο, είναι ότι το Καστελ­λό­ριζο ανήκει στα Δωδε­κά­νησα λόγω Άρθρου 14».

Όσκαρ και συμπά­θεια

Το 1991 στο Καστε­λό­ριζο γυρί­στηκε η ιταλική ταινία  «Μεντι­τε­ρα­νέο» με σκη­νο­θέτη τον Γκα­μπριέλε Σαλ­βα­τόρε και ανάμεσα στους πρω­τα­γω­νι­στές και την δική μας Βάνα Μπάρμπα. Η ταινία είχε μεγάλη εισπρα­κτική επι­τυ­χία και μάλιστα κέρδισε το Όσκαρ καλύ­τε­ρης ξενό­γλωσ­σης ταινίας του 1991. Η πλοκή εξε­λίσ­σε­ται κατά τον Β´ Παγκό­σμιο Πόλεμο όπου μια ομάδα Ιταλών στρα­τιω­τών βρί­σκο­νται απο­κλει­σμέ­νοι σε ένα νησί του Αιγαίου, ξεχα­σμέ­νοι από τον πόλεμο συνυ­πάρ­χο­ντας αρμο­νικά με τους ντό­πιους.

Η γυναίκα στο Καστε­λό­ριζο ήταν αρχό­ντισσα και κυρά στο σπιτικό της. Η αρχο­ντιά κι ο πλούτος του νησιού αντι­κα­το­πτρί­ζο­νται στις τοπικές φορε­σιές, που έχουν βυζα­ντινή μεγα­λο­πρέ­πεια. Η τοπική φορεσιά του νησιού είναι η πλου­σιό­τερη και πιο βαρύ­τιμη απ’ όλες τις δωδε­κα­νη­σια­κές. Ένα Καστε­λο­ρί­ζικο δίστιχο λέει: «Της θάλασ­σας τα κύματα χτυπούν έξω στην ξέρη. Όσην αγάπην σ’ έχω ΄γω, ένας Θεός το ξέρει».

Ποια ήταν η Κυρά της Ρω

Η Ρω βρί­σκε­ται 4 μίλια δυτικά από το Καστε­λό­ριζο και σε από­σταση 12 μιλίων από τις τoυρκικές ακτές. Εκεί απο­φά­σισε να μείνει με τον σύζυγό της η Δέσποινα Αχλα­διώτη το 1924. Το Καστε­λό­ριζο και τα γύρω νησιά είχαν γεμίσει πρό­σφυ­γες. Στη Ρω ζούσαν τρεις τέσ­σε­ρις οικο­γέ­νειες.  Η πρώτη φορά που η Δέσποινα Αχλα­διώτη ύψωσε τη σημαία ήταν το 1927, όταν ένα πρωί και είδε στην κορυφή του νησιού να κυμα­τί­ζει τουρ­κική σημαία. Με ένα λευκό σεντόνι και μια γαλάζια κουρ­τίνα έραψε τη γαλα­νό­λευκη. Κατέ­βασε την τουρ­κική, τοπο­θε­τώ­ντας στη θέση της τη νέα σημαία. Το 1940 ο Κώστας Αχλα­διώ­της αρρώ­στησε σοβαρά. Επι­βαλ­λό­ταν να δια­κο­μι­στεί στο Καστε­λό­ριζο. Η Δέσποινα άναψε φωτιά για να ειδο­ποι­ή­σει για βοήθεια τους ψαράδες. Δεν πρό­φτα­σαν. Ο άντρας της πέθανε στο δρόμο για το Καστε­λό­ριζο. Η Δέσποινα επι­στρέ­φει στη Ρω με την τυφλή μητέρα της, στην περίοδο της Κατοχής και συνέ­χιζε να υψώνει την Ελλη­νική σημαία κάθε πρωί και να την κατε­βά­ζει με τη δύση του ήλιου μέχρι τα βαθιά της γερά­ματα.

Η Δέσποινα Αχλα­διώτη βρα­βεύ­τηκε από την Ακα­δη­μία Αθηνών το 1975, το Πολε­μικό Ναυτικό, τη Βουλή των Ελλήνων, το Δήμο Ρόδου, την Εθνική Τράπεζα. Το Υπουρ­γείο Εθνικής Άμυνας έστειλε ναυτικό άγημα και αντι­προ­σω­πεία του ΓΕΝ στο Καστε­λό­ριζο όπου, στις 23 Νοεμ­βρίου 1975, της απέ­νειμε το μετάλ­λιο για τις «εθνικές υπη­ρε­σίες της».   Η Κυρά της Ρω έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 92 ετών, σε νοσο­κο­μείο της Ρόδου, στις 13 Μαΐου του 1982. Τώρα ανα­παύ­ε­ται κάτω από τον ιστό όπου ύψωνε τη σημαία.

«Τα ξερο­νή­σια του Καστε­λό­ρι­ζου και της Ρω τ’ αγαπώ. Έμεινα μόνη μου το 1943 στο Καστε­λό­ριζο με την τυφλή μου μάνα, όταν έφευγαν όλοι οι κάτοι­κοι του νησιού στη Μέση Ανατολή και στην Κύπρο. Με την Ελλη­νική σημαία υψωμένη και την αγάπη για την Ελλάδα βαθιά ριζω­μένη μέσα μου πέρασα όλες τις κακου­χίες… Βέβαια η ζωή στη Ρω δεν είναι και τόσο ευχά­ρι­στη, αλλά νιώθεις πιο πολύ την Ελλάδα, χαμένος όπως είσαι στο πέλαγος, λίγες εκα­το­ντά­δες μέτρα από τις Τουρ­κι­κές ακτές. Την Ελλη­νική Σημαία θέλω να μου τη βάλουν μαζί μου στον Τάφο.» είχε πει λίγα χρόνια πριν την σκε­πά­σει η Ελλη­νική σημαία και η γη της Ρω.

Πηγή: ethnos.gr

Νίκος Τζια­νί­δης