“Τα βασικά μαθήματα που διδαχτήκαμε από αυτόν τον σεισμό” από τον καθηγητή Φυσικών Καταστροφών K.Συνολάκης

Ο σεισμός μεγέ­θους ροπής 6,7 που χτύπησε στη θαλάσ­σια περιοχή μεταξύ Αλι­καρ­νασ­σού και Κω σκότωσε δύο ανθρώ­πους στην Κω και τραυ­μά­τισε σοβαρά του­λά­χι­στον επτά. Η απώλεια έστω και ενός μόνο ανθρώ­που είναι θλιβερή, αλλά είναι παρή­γορο το γεγονός ότι θα μπο­ρού­σαμε να είχαμε θρη­νή­σει πολλά περισ­σό­τερα θύματα, ανα­λο­γικά με το μέγεθος και την ισχύ της δόνησης. Ο σεισμός προ­κά­λεσε ένα μικρό τσου­νάμι που κυρίως έπληξε τις τουρ­κι­κές ακτές.

Oι περισ­σό­τε­ρες κατα­στρο­φές είναι στην παλιά πόλη της Κω και συνί­στα­νται σε καταρ­ρεύ­σεις λιθό­κτι­στων τοίχων μνη­μείων και οικο­δο­μών. Οι εικόνες που μετα­δί­δο­νται από τα media είναι ανα­με­νό­με­νες και δεν είναι ούτε συντα­ρα­κτι­κές ούτε συγκλο­νι­στι­κές όπως τις ονό­μα­σαν οι τηλε­ο­πτι­κοί σταθμοί –ανα­ρω­τιέ­ται κανείς γιατί τόσο έντονη η ανάγκη υπερ­βο­λής– είναι από μόνες τους ισο­δύ­να­μες με χιλιά­δες λέξεις και η παρα­πλη­ρο­φό­ρηση δεν βοηθάει στην ψυχραι­μία που οι ίδιοι οι σταθμοί ενθαρ­ρύ­νουν. Στην εκπομπή, αντα­πο­κρι­τές ανα­φέ­ρο­νταν σε κλα­σι­κές μικρο­ρωγ­μές στην προ­κυ­μαία σαν ρήγματα, οποιοσ­δή­ποτε μη ειδικός θα ανη­συ­χούσε αν έβλεπε τέτοια ρηγ­μά­τωση δίπλα στην πόλη. Αλλοι ανα­ρω­τιό­ντου­σαν πώς θα τρο­φο­δο­τεί­ται το νησί (ναι, η Κως) αφoύ φαντά­στη­καν ότι δεν θα λει­τουρ­γεί –επί μακρόν– το λιμάνι της πόλης. Ούτε οι παρου­σια­στές αλλά ούτε και ο ειδικός που εξυ­μνή­θηκε για την επι­στη­μο­σύνη του κατά τη συνέ­ντευξη –πώς άραγε αξιο­λο­γεί­ται αυτή σε δύο λεπτά από μη ειδι­κούς– ανα­φέρ­θη­καν στην Κέφαλο, βαθύ λιμένα που θα μπο­ρούσε να εξυ­πη­ρε­τή­σει του­λά­χι­στον τις τρο­φο­δο­τι­κές ανάγκες του νησιού και τις συγκοι­νω­νίες σε μεγάλο βαθμό, αν χρεια­στεί.

Οι νεό­τε­ρες κατα­σκευές αντι­στά­θη­καν πολύ καλά και εδώ φαί­νε­ται η αξία της πιστής εφαρ­μο­γής του αντι­σει­σμι­κού κανο­νι­σμού. Οι κάτοι­κοι ανα­φέ­ρουν ότι η κατά­σταση στο εσω­τε­ρικό πολλών σπιτιών και κατα­στη­μά­των είναι φύρδην μίγδην, λόγω πτώσεων σοβάδων και μικρο­α­ντι­κει­μέ­νων από ντου­λά­πες και βιβλιο­θή­κες, αλλά και αυτό είναι ανα­με­νό­μενο. Αν δεν υπάρ­ξουν νέες ανα­φο­ρές για ζημιές, τότε η Κως είναι τυχερή.

Η κρατική «παρέμ­βαση» ήταν άμεση και υμνή­θηκε σχεδόν από όλους. Για μερι­κούς είναι ίσως ενθαρ­ρυ­ντικό να βλέπει κανείς υπουρ­γούς να ενη­με­ρώ­νο­νται επι­το­πίως για προ­βλή­ματα και κατα­στρο­φές. Κανείς όμως δεν εξύ­μνησε εξίσου το έργο της πυρο­σβε­στι­κής, των δια­σω­στών και των τεχνι­κών του δήμου, που σε δύσκο­λες συν­θή­κες –νύχτα, πλημ­μύρα από τσου­νάμι, μετα­σει­σμοί, φόβος για νέα τσου­νάμι– απε­γκλώ­βι­σαν ανθρώ­πους και άνοιξαν δρόμους, ή το έργο των νοση­λευ­τών που αντι­με­τώ­πι­σαν 100 του­λά­χι­στον περι­στα­τικά μέσα σε λίγες ώρες. Ενας τηλε­πα­ρου­σια­στής, υπο­τι­μώ­ντας αυτόν τον αγώνα, ανα­ρω­τιό­ταν γιατί δεν μετα­φέ­ρο­νται οι περισ­σό­τε­ροι τραυ­μα­τίες στην Αθήνα – αν ήμουν ξένος πρέσβης ή επι­σκέ­πτης, θα ανα­ρω­τιό­μουν αν θα έπρεπε να ανησυχώ για την έλλειψη εμπι­στο­σύ­νης που έδειχνε η εκπομπή για τους τοπι­κούς φορείς και το νοσο­κο­μείο.

Κανένας δεν σχο­λί­ασε ότι αν το κράτος είχε κάνει καλά τη δουλειά του και αν λει­τουρ­γούσε όπως θα ελπί­ζαμε, τότε δεν θα χρεια­ζό­ταν κανένα media show, του­λά­χι­στον τόσο γρήγορα, θα υπήρχε εμπι­στο­σύνη. H παρου­σία υπουρ­γών τις πρώτες ώρες μετά οποιασ­δή­ποτε κατα­στρο­φής συνήθως απο­προ­σα­να­το­λί­ζει το έργο της διά­σω­σης. Οι κατα­στρο­φές δεν είναι πεδίον δόξης για πολι­τι­κούς, η Πολι­τική Προ­στα­σία γνω­ρί­ζει καλά τη δουλειά της. Αν οι ζημιές ήταν πολύ μεγα­λύ­τε­ρες, θα τολ­μούσε να εμφα­νι­στεί το κράτος;

Οσον αφορά το παλιρ­ροϊκό κύμα, το Κέντρο Προει­δο­ποί­η­σης Τσου­νάμι του Εθνικού Αστε­ρο­σκο­πείου Αθηνών (ΕΑΑ) εξέδωσε έγκαιρη ανα­κοί­νωση που ανα­φε­ρό­ταν στη δυνα­τό­τητα δημιουρ­γίας τσου­νάμι με τους ανα­με­νό­με­νους χρόνους άφιξης σε διά­φο­ρες περιο­χές της χώρας. Αντί­στοιχη ανα­κοί­νωση έβγαλε και το επίσημο τουρ­κικό κέντρο προει­δο­ποί­η­σης του παρα­τη­ρη­τη­ρίου Κοτσα­ερί της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης. Και οι δύο προει­δο­ποι­ή­σεις ήταν άχρη­στες για τους κατοί­κους της Κω ή της Αλι­καρ­νασ­σού, αφού εκδό­θη­καν κατόπιν εορτής (δηλαδή της άφιξης του κύματος), κάτι που δεν ξαφ­νιά­ζει – το ρήγμα που προ­ξέ­νησε το τσου­νάμι ήταν τόσο κοντά στις ακτές, ώστε έφτασε σε λιγό­τερο από 10 λεπτά, που είναι ένας συνήθης χρόνος που χρειά­ζε­ται για να εκδοθεί προει­δο­ποί­ηση. Οι προει­δο­ποι­ή­σεις ήταν χρή­σι­μες για άλλες περιο­χές, φερ’ ειπείν την Κρήτη.

Ενα σημα­ντικό πρό­βλημα στην έγκαιρη προει­δο­ποί­ηση ήταν η μη ύπαρξη παλιρ­ροιο­γρά­φου στην Κω. Σε όλη την Ελλάδα, το ΕΑΑ λαμ­βά­νει στοι­χεία από περίπου 17 παλιρ­ροιο­γρά­φους (αλλά χθες λει­τουρ­γού­σαν μόνο 10) και τα στοι­χεία μοι­ρά­ζο­νται με το παγκό­σμιο δίκτυο της ΟΥΝΕΣΚΟ. Μας χρειά­ζο­νται του­λά­χι­στον 100, επειδή η θαλάσ­σια μορ­φο­λο­γία του Αιγαίου είναι πολύ­πλοκη και επειδή υπάρχει πάντα η πιθα­νό­τητα, κατόπιν ακόμη και μικρού σεισμού, πρό­κλη­σης υπο­θα­λάσ­σιας κατο­λί­σθη­σης που αυτή με τη σειρά της θα προ­ξε­νή­σει μεγάλο τσου­νάμι. Ενα πυκνό δίκτυο παλιρ­ροιο­γρά­φων μαζί με αριθ­μη­τι­κές προ­σο­μοιώ­σεις είναι η μόνη μας ελπίδα για να έχουμε στο­χευ­μέ­νες ποσο­τι­κές προει­δο­ποι­ή­σεις. Αν φερ’ ειπείν γίνει σεισμός στο Κεντρικό Αιγαίο, θα μπο­ρούμε να εκτι­μή­σουμε ποσο­τικά και έγκαιρα αν χρειά­ζε­ται να εκκε­νώ­σουμε τη βόρεια Κρήτη και ποιες συγκε­κρι­μέ­νες περιο­χές της. Το κόστος ενός παλιρ­ροιο­γρά­φου (με την εγκα­τά­σταση) δεν υπερ­βαί­νει τις 5.000 ευρώ και παρέχει συνεχώς και στοι­χεία που είναι χρήσιμα για εκτί­μηση των επι­πτώ­σεων της κλι­μα­τι­κής αλλαγής.

Οι αντι­δρά­σεις των κατοί­κων και επι­σκε­πτών στην Κω και στην Αλι­καρ­νασσό κυμάν­θη­καν από άριστες ώς κακές. Πολλοί απο­μα­κρύν­θη­καν άμεσα από την παραλία φοβού­με­νοι τσου­νάμι. Εύγε. Αλλοι φαί­νο­νται σε βίντεο να περ­πα­τούν σε πλημ­μυ­ρι­σμέ­νες πλα­τείες, ενώ άλλοι να παίζουν με τα θαλάσ­σια ρεύματα πάνω στην ξηρά και στις εισό­δους και αυλές ξενο­δο­χείων. Ολέθριο λάθος. Μερικοί απο­μα­κρύ­νο­νται από τις ακτές πολλές ώρες μετά από την άφιξη του κύματος. Λάθος. Δεκα­τρία χρόνια μετά το τσου­νάμι της Ινδο­νη­σίας που σκότωσε 240.000 ανθρώ­πους, θα έπρεπε όλοι να γνω­ρί­ζουν ότι αν βρί­σκο­νται κοντά σε παραλία, έπειτα από οποια­δή­ποτε σει­σμική δόνηση που διαρκεί πάνω από 15 δευ­τε­ρό­λε­πτα, πρέπει να απο­μα­κρύ­νο­νται από την ακτο­γραμμή αμέσως και να βρί­σκουν κατα­φύ­γιο σε κτίρια ή λόφους, ώστε να είναι του­λά­χι­στον 10 μ. πιο ψηλά από τη στάθμη της θάλασ­σας. Εδώ και η Πολι­τική Προ­στα­σία και οι δήμοι πρέπει να κάνουν μεγα­λύ­τε­ρες προ­σπά­θειες ενη­μέ­ρω­σης των κατοί­κων και επι­χει­ρή­σεων σε όλη την Ελλάδα.

Τα βασικά μαθή­ματα

Τα βασικά μαθή­ματα που διδα­χτή­καμε από αυτόν τον σεισμό ήταν γνωστά σε οποιον­δή­ποτε μετα­πτυ­χιακό φοιτητή αρμό­διας και σοβαρής πανε­πι­στη­μια­κής σχολής. Οι νεό­τε­ρες κατα­σκευές που εφαρ­μό­ζουν τον αντι­σει­σμικό κανο­νι­σμό είναι πιο ασφα­λείς από τις παλαιό­τε­ρες.

Στα ιστο­ρικά κέντρα πόλεων που μαζεύ­ουν τους περισ­σό­τε­ρους επι­σκέ­πτες χρειά­ζε­ται άμεση αξιο­λό­γηση της ασφά­λειας των πετρό­κτι­στων κτιρίων. Οι δια­σώ­στες παρα­μέ­νουν η πρώτη γραμμή άμυνας και χρειά­ζο­νται ενί­σχυση και εργα­λεία. Τα κέντρα προει­δο­ποί­η­σης χρειά­ζο­νται πρό­σβαση σε περισ­σό­τε­ρες μετρή­σεις στάθμης της θάλασ­σας για να εκδί­δουν έγκαι­ρες ποσο­τι­κές και εστια­σμέ­νες προει­δο­ποι­ή­σεις, δηλαδή το τσου­νάμι να έχει χ ύψος, στην ψ περιοχή. Τα media υπερ­βάλ­λουν άνευ λόγου σχο­λιά­ζο­ντας αυτά που δεν χρειά­ζο­νται σχόλια και παίρ­νουν συνε­ντεύ­ξεις από ομοϊ­δε­ά­τες αρε­σκο­μέ­νους στην υπερ­βολή και κιν­δυ­νο­λο­γία. Οι κάτοι­κοι στην Κω, όπως και στην υπό­λοιπη Ελλάδα, χρειά­ζο­νται εκπαί­δευση για την αντι­με­τώ­πιση φυσικών κατα­στρο­φών και ασκή­σεις εκκέ­νω­σης από τσου­νάμι, ώστε να απο­φεύ­γε­ται ο πανικός. Φυσικά, χρειά­ζο­νται πραγ­μα­τι­κές και επαγ­γελ­μα­τι­κές γεω­λο­γι­κές έρευνες για την ανα­κά­λυψη ρηγ­μά­των που μπορεί να απει­λούν κατοι­κη­μέ­νες περιο­χές, και πολύ λιγό­τερη ανα­κύ­κλωση ημι­μά­θειας από δήθεν ειδι­κούς.

Ισως τότε να μη χρεια­ζό­μα­στε να υμνούμε σε τηλε­ο­πτι­κές εκπο­μπές το κράτος επειδή δίνει υπο­σχέ­σεις που δεν θα κρα­τή­σει, πάντα αμέσως μετά οποιασ­δή­ποτε κατα­στρο­φής, αλλά που αλα­ζο­νικά δεν προ­ε­τοι­μά­ζε­ται ποτέ έγκαιρα για να μετριά­σει τις συνέ­πειες ανα­πό­φευ­κτων μελ­λο­ντι­κών σεισμών, παλιρ­ροϊ­κών κυμάτων, πλημ­μυ­ρών και ηφαι­στείων.

*O Kώστας Συνο­λά­κης είναι ακα­δη­μαϊ­κός και καθη­γη­τής Φυσικών Κατα­στρο­φών στο Πολυ­τε­χνείο Κρήτης.