Η Ένωση Πτυχιούχων Περιβαλλοντολόγων Ελλάδας για την περιβαλλοντική καταστροφή από την πετρελαιοκηλίδα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΚΗΛΙΔΑ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ,

ΧΡΟΝΟΣ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΗΜΕΡΑ

Η βύθιση του δεξα­με­νό­πλοιου «ΑΓ. ΖΩΝΗ ΙΙ» στο Σαρω­νικό ακο­λου­θή­θηκε από εκτε­τα­μένη διαρροή

πετρε­λαϊ­κών υδρο­γο­ναν­θρά­κων, άγνω­στης μέχρι σήμερα ποσό­τη­τας, με απο­τέ­λε­σμα τον σχη­μα­τι­σμό

μεγάλης έκτασης πετρε­λαιο­κη­λί­δας και την σημα­ντική ρύπανση του θαλασ­σίου οικο­συ­στή­μα­τος. Ο χρόνος

από­κρι­σης της πολι­τείας όσον αφορά την αξιο­λό­γηση του μεγέ­θους του ατυ­χή­μα­τος, των ενερ­γειών ελέγχου

και περιο­ρι­σμού της πετρε­λαιο­κη­λί­δας αλλά και της ενη­μέ­ρω­σης του κοινού εκ του απο­τε­λέ­σμα­τος κρί­θη­καν

ετε­ρο­χρο­νι­σμέ­νες και μη επαρ­κείς, με απο­τέ­λε­σμα την επέ­κταση της ρύπαν­σης και περαι­τέρω υπο­βάθ­μιση

του ήδη βεβα­ρη­μέ­νου θαλασ­σίου περι­βάλ­λο­ντος της ευρύ­τε­ρης περιο­χής του κόλπου.

Επι­πτώ­σεις στο οικο­σύ­στημα

Οι πετρε­λαϊ­κοί υδρο­γο­νάν­θρα­κες προ­κα­λούν βλάβη στην πανίδα και χλωρίδα της περιο­χής μέσω φυσικής

επαφής, κατά­πο­σης, εισπνοής, απορ­ρό­φη­σης και μείωσης της δια­πε­ρα­τό­τη­τας του φωτός.

Οι πλαγ­κτο­νι­κοί οργα­νι­σμοί, όπως ο γόνος των ψαριών και οι προ­νύμ­φες διά­φο­ρων ασπόν­δυ­λων, είναι

ιδιαί­τερα ευαί­σθη­τοι στην ρύπανση από αργό πετρέ­λαιο, καθώς παρα­σύ­ρο­νται από τα ρεύματα του νερού

μαζί με τις μάζες πετρε­λαίου κατα­να­λώ­νο­ντας τα στα­γο­νί­δια αυτών που αιω­ρού­νται.

Ιδιαί­τερα ευαί­σθητα επίσης είναι και τα οστρα­κοειδή, καθώς όσα κατα­φέ­ρουν να επι­βιώ­σουν από την

έκθεση στο πετρέ­λαιο, φιλ­τρά­ρο­ντας μεγά­λους όγκους νερού για να προ­σλά­βουν την τροφή τους, θα

συσ­σω­ρεύ­σουν υψηλά επίπεδα ρύπων στο σώμα τους.

Τα ψάρια της περιο­χής ανα­μέ­νε­ται να επη­ρε­α­στούν άμεσα καθώς τρέ­φο­νται με επι­βα­ρυ­μέ­νους οργα­νι­σμούς

αλλά και από την πρό­σληψη πετρε­λαίου μέσω των βράγ­χιών τους.

Σημα­ντικά θα επη­ρε­α­στούν και τα θαλάσ­σια πτηνά μέσω φυσικής επαφής, κατά­πο­σης και εισπνοής

πετρε­λαίου. Ιδιαί­τερα για τα θαλασ­σο­πού­λια, η πιθα­νό­τητα επι­βί­ω­σής τους μετά από μία βουτιά σε

ρυπα­σμένα από υδρο­γο­νάν­θρα­κες νερά είναι σχεδόν μηδε­νική, καθώς αντι­κα­θί­στα­ται η μονω­τική στοι­βάδα

αέρα ανάμεσα στα πού­πουλα και το δέρμα, η οποία δια­τη­ρεί ελαφρύ και ζεστό ένα πτηνό, με απο­τέ­λε­σμα να

δυσχε­ραί­νε­ται η πτητική τους ικα­νό­τητα, η ανα­ζή­τηση τροφής, η επί­πλευση στο νερό αλλά και η δια­τή­ρηση

της θερ­μο­κρα­σίας τους οδη­γώ­ντας τα σε φαι­νό­μενα υπο­θερ­μίας.

Η ρύπανση θα μετα­φερ­θεί μέσα από την τροφική αλυσίδα στους ανώ­τε­ρους ζωικούς οργα­νι­σμούς,

συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου και του ανθρώ­που, ως απο­τέ­λε­σμα των φαι­νο­μέ­νων της βιο­συσ­σώ­ρευ­σης,

βιο­με­τα­φο­ράς και βιο­με­γέ­θυν­σης, δεδο­μέ­νου ότι ορι­σμέ­νες ενώσεις των υδρο­γο­ναν­θρά­κων έχουν την τάση

να απο­θη­κεύ­ο­νται στους λιπα­ρούς ιστούς και τα ζωτικά όργανα χωρίς να μετα­βο­λί­ζο­νται. Αυτό σημαί­νει ότι

οι οργα­νι­σμοί που βρί­σκο­νται πιο ψηλά στην τροφική αλυσίδα έχουν την τάση να συσ­σω­ρεύ­ουν μεγα­λύ­τε­ρες

2

ποσό­τη­τες ενώσεων υδρο­γο­ναν­θρά­κων στον οργα­νι­σμό τους όσο μεγα­λώ­νει το διά­στημα στο οποίο

τρέ­φο­νται με επι­βα­ρυ­μέ­νους οργα­νι­σμούς.

Η δυνα­τό­τητα και ο χρόνος ανά­καμ­ψης του οικο­συ­στή­μα­τος

Για την ανά­καμψη του οικο­συ­στή­μα­τος εκτι­μά­ται ότι θα χρεια­στούν αρκετά χρόνια. Έχει απο­δει­χθεί ότι πέρα

από τις άμεσες επι­πτώ­σεις της διαρ­ροής πετρε­λαίου στο οικο­σύ­στημα, λαμ­βά­νουν χώρα μακρο­πρό­θε­σμα και

άλλες, όπως η δια­τά­ραξη της δομής των τρο­φι­κών σχέσεων, οι οποίες μπορεί να είναι πολύ πιο επι­βλα­βείς

για τα ψάρια και την λοιπή υδρόβια πανίδα.

Ωστόσο, επειδή κάθε κατά­σταση είναι μονα­δική και εξαρ­τά­ται από τις συν­θή­κες που επι­κρα­τούν στην

περιοχή, τα χαρα­κτη­ρι­στικά και την ποσό­τητα της διαρ­ροής, ορι­σμέ­νες περιο­χές δύναται να ανα­κάμ­ψουν σε

μερικές εβδο­μά­δες, ενώ άλλες θα χρεια­στούν μέχρι και 10 χρόνια. Θα χρεια­στεί γνώση της ακρι­βούς

ποσό­τη­τας και σύστα­σης του πετρε­λαίου και των μέσων που χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για την απορ­ρύ­πανση

(δεδο­μέ­νου ότι αν χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν χημικά και αυτά έχουν επι­πτώ­σεις και χρόνο απο­μά­κρυν­σης τους από

το περι­βάλ­λον), ώστε να έχουμε μία εικόνα της πραγ­μα­τι­κής επί­πτω­σης και του χρόνου απο­κα­τά­στα­σης. Σε

κάθε περί­πτωση, για το συγκε­κρι­μένο ατύχημα δεν είναι ρεα­λι­στικό να μιλάμε για χρόνους απο­κα­τά­στα­σης

των 20-25 ημερών.

Προ­στα­σία της δημό­σιας υγείας

Πέρα από τις άμεσες και έμμεσες περι­βαλ­λο­ντι­κές επι­πτώ­σεις, υπάρ­χουν σαφείς επι­πτώ­σεις και στην

δημόσια υγεία. Όπως ανα­φέ­ρει στην ανα­κοί­νωσή του το ΚΕΕΛΠΝΟ, δεν θα πρέπει ο κόσμος να κολυμπά στις

περιο­χές που έχουν ρυπαν­θεί (κατά κύριο λόγο οι παρα­λίες της Πει­ραϊ­κής, Παλαιού Φαλήρου, Γλυ­φά­δας και

Βούλας), ενώ δεν θα πρέπει να παρα­γνω­ρί­ζε­ται η πιθα­νό­τητα εισα­γω­γής των πετρε­λαϊ­κών υδρο­γο­ναν­θρά­κων

στην τροφική αλυσίδα. Με δεδο­μένο ότι ο άνθρω­πος βρί­σκε­ται στην κορυφή της τρο­φι­κής αλυ­σί­δας είναι

προ­φα­νές ότι θα πρέπει να δοθεί ιδιαί­τερη προσοχή στο πότε και με ποιόν τρόπο θα επι­τρα­πεί η αλιεία αλλά

και σε ποια έκταση θα πρέπει να εφαρ­μο­στούν τα μέτρα ελέγχου, καθώς οι μεγα­λύ­τε­ροι οργα­νι­σμοί όπως τα

ψάρια μπορούν να δια­νύ­σουν μεγάλες απο­στά­σεις.

Περι­βαλ­λο­ντική ζημία

Δεδο­μέ­νου ότι το φυσικό περι­βάλ­λον απο­τε­λεί εθνικό πλούτο, περι­στα­τικά εκτε­τα­μέ­νης ρύπαν­σης και

μαζικής κατα­στρο­φής του όπως αυτό, απο­τε­λούν περι­βαλ­λο­ντικά εγκλή­ματα με επι­πτώ­σεις σε ολό­κληρη την

κοι­νω­νία και την οικο­νο­μία. Για το λόγο αυτό, μετά την απόλυτη προ­τε­ραιό­τητα των ενερ­γειών

απορ­ρύ­παν­σης της περιο­χής όσο το δυνατόν γρη­γο­ρό­τερα, είναι ιδιαί­τερα σημα­ντικό να πραγ­μα­το­ποι­η­θεί:

● Διε­ρεύ­νηση των συν­θη­κών του ατυ­χή­μα­τος από τις αρμό­διες αρχές προ­κει­μέ­νου να εντο­πι­στούν οι

παρά­γο­ντες που οδή­γη­σαν σε αυτό, ώστε αφενός να ληφθούν τα κατάλ­ληλα μέτρα για την αποφυγή

τους στο μέλλον, και αφε­τέ­ρου να απο­δο­θούν ευθύνες όπου αυτές ανα­λο­γούν

● Διε­ρεύ­νηση της ταχύ­τη­τας της αντα­πό­κρι­σης της πολι­τείας και της απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τάς της, με

σκοπό την βελ­τί­ωσή της για επόμενα περι­στα­τικά

● Διε­ρεύ­νηση της απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τας της αντα­πό­κρι­σης στο συμβάν από τους λοιπούς αρμό­διους

φορείς.

Σημα­ντικό είναι επίσης να υπάρχει επίσημη ενη­μέ­ρωση σχετικά με την πρα­κτική δια­χεί­ρι­σης των απο­βλή­των

που προ­κύ­πτουν από τις δια­δι­κα­σίες απορ­ρύ­παν­σης, τα οποία χαρα­κτη­ρί­ζο­νται ως επι­κίν­δυνα και κατά

επέ­κταση η δια­χεί­ρισή τους (συλλογή, μετα­φορά και τελική επε­ξερ­γα­σία) θα πρέπει να πραγ­μα­το­ποιεί­ται

από κατάλ­ληλα αδειο­δο­τη­μέ­νες εται­ρείες δια­χεί­ρι­σης επι­κιν­δύ­νων.

Η σημασία της πρό­λη­ψης

Για την Ελλάδα η προ­στα­σία της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας και του φυσικού περι­βάλ­λο­ντος θα πρέπει να απο­τε­λεί

απόλυτη προ­τε­ραιό­τητα, ως εθνικός πλούτος. Η εκ του απο­τε­λέ­σμα­τος κρι­νό­μενη αδυ­να­μία

απο­τε­λε­σμα­τι­κής αντα­πό­κρι­σης του κρα­τι­κού -και όχι μόνο- μηχα­νι­σμού στο ατύχημα, προ­κα­λεί τερά­στια

3

ανη­συ­χία στη σκέψη για ανάλογο ατύχημα μεγα­λύ­τε­ρης κλί­μα­κας στο μέλλον, πόσο μάλλον σε περί­πτωση

που προ­χω­ρή­σουν τα σχέδια για εκμε­τάλ­λευση κοι­τα­σμά­των υδρο­γο­ναν­θρά­κων. Με δεδο­μένο ότι το

συγκε­κρι­μένο ατύχημα ήταν μικρό και συνέβη σε σχεδόν «ιδα­νι­κές» συν­θή­κες (σχετικά καλός καιρός, μικρή

από­σταση από την στεριά και το κεντρικό λιμάνι της χώρας), οι επι­πτώ­σεις που έχουν αρχίσει να

δια­φαί­νο­νται είναι δυσα­νά­λογα μεγάλες. Είναι λοιπόν κρί­σι­μης σημα­σίας το παρόν ατύχημα να μην ξεχα­στεί

στο απώτερο μέλλον όταν θα έχουν αντι­με­τω­πι­στεί όλες οι άμεσες επι­πτώ­σεις στο τοπικό οικο­σύ­στημα αλλά

να απο­τε­λέ­σει αφορμή για κοι­νω­νική και πολι­τειακή κινη­το­ποί­ηση προ­κει­μέ­νου να ανα­πτυ­χθούν προ­λη­πτικά

μέτρα δράσης και σχέδια άμεσης αντι­με­τώ­πι­σης παρό­μοιων συμ­βά­ντων.

Προ­τά­σεις για την επόμενη μέρα

● Ανα­θε­ώ­ρηση του ισχύ­ο­ντος θεσμι­κού πλαι­σίου με σκοπό την ισχυ­ρο­ποί­ηση τόσο της

απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τας του πλαι­σίου ελέγχου της αξιο­πλο­ΐας των πλοίων όσο και των μηχα­νι­σμών

ελέγχου για το περι­βάλ­λον συνο­λικά.

● Άμεση επι­και­ρο­ποί­ηση σχεδίων δια­χεί­ρι­σης και κατα­πο­λέ­μη­σης της ρύπαν­σης από θαλάσ­σιο

ατύχημα που έχουν σχε­δια­στεί από τις υπη­ρε­σίες (Λιμε­νι­κές αρχές, Διεύ­θυνση Προ­στα­σίας

Θαλασ­σίου Περι­βάλ­λο­ντος) του Υπουρ­γείου Ναυ­τι­λίας και Αιγαίου και συντο­νι­σμός όλων των

εμπλε­κό­με­νων φορέων. Παράλ­ληλα στο πλαίσιο αυτό θα πρέπει να εξε­τα­σθεί:

o Ο ρόλος των τοπικών κοι­νω­νιών στην αντι­με­τώ­πιση ενός περι­στα­τι­κού ρύπαν­σης και η

εφαρ­μογή δράσεων ενη­μέ­ρω­σης του κοινού και προ­ώ­θη­σης της ενεργού συμ­με­το­χής του σε

περι­πτώ­σεις ρύπαν­σης.

o Ο καθο­ρι­σμός των διαύλων «υψηλού κιν­δύ­νου» και η εφαρ­μογή μέτρων όπως η

συστη­μα­τι­κό­τερη επι­τή­ρηση (άμεση και έμμεση μέσω ηλε­κτρο­νι­κών μέσων VTS, VMS, AIS)

των περιο­χών αυτών και η προ­σαρ­μογή των τοπικών σχεδίων δράσης και αντι­με­τώ­πι­σης

θαλάσ­σιων ατυ­χη­μά­των.

o Ο καθο­ρι­σμός «ασφαλών κατα­φυ­γίων» για τα πλοία στην περί­πτωση δυσμε­νών και­ρι­κών και

ο σχε­δια­σμός δράσεων προ­λη­πτι­κής (έντυπα μέσα) και άμεσης (με ηλε­κτρο­νικά μέσα)

ενη­μέ­ρω­σης πλοιο­κτη­τών και καπε­τά­νιων.

o Η ανα­σκό­πηση και αξιο­λό­γηση των δράσεων ανα­ζή­τη­σης ελλη­νι­κών ή ξένων πλοίων υπαί­τιων

ρύπαν­σης της θάλασ­σας και η επιβολή των προ­βλε­πό­με­νων κυρώ­σεων.

● Άμεση ανα­σκό­πηση και επι­και­ρο­ποί­ηση των «Σχεδίων Δράσης» και των υπο­χρε­ώ­σεων που

απορ­ρέ­ουν για τη χώρα μας από την εφαρ­μογή των Ευρω­παϊ­κών (European Maritime Safety Agency)

και Μεσο­γεια­κών (Regional Centre Regional Marine Pollution Emergency Response Centre for the

Mediterranean Sea – UNEP/MAP/REMPEC) Κανο­νι­σμών και Συν­θη­κών για την πρόληψη και

αντι­με­τώ­πιση της ρύπαν­σης που προ­έρ­χε­ται από τα πλοία.

● Διε­νέρ­γεια εκτε­τα­μέ­νων εκπαι­δεύ­σεων και ασκή­σεων μεγάλης κλί­μα­κας σε εθνικό επίπεδο.

Η Ένωση Πτυ­χιού­χων Περι­βαλ­λο­ντο­λό­γων Ελλάδας θέτει το κατάλ­ληλα καταρ­τι­σμένο επι­στη­μο­νικό δυνα­μικό

στη διάθεση της Κυβέρ­νη­σης και των λοιπών αρμό­διων φορέων, προ­κει­μέ­νου να υπο­στη­ρί­ξει και

συνει­σφέ­ρει με συγκε­κρι­μέ­νες προ­τά­σεις για την προ­στα­σία της βιω­σι­μό­τη­τας του φυσικού περι­βάλ­λο­ντος

της χώρας μας του (υδα­τι­κού και χερ­σαίου), τόσο ανα­φο­ρικά με ανάλογα περι­στα­τικά ρύπαν­σης, όσο και σε

γενι­κό­τερο επίπεδο