Ελευθερία Φτακλάκη: «Η νέα γεωπολιτική σκακιέρα μετά τη συμφωνία της Γάζας»

Κύρια Φτα­κλάκη, μόλις υπο­γρά­φηκε η Συμ­φω­νία Ειρήνης στη Γάζα. Τι σημα­το­δο­τεί αυτή η εξέλιξη για τη Μέση Ανατολή;

Η συμ­φω­νία που υπο­γρά­φηκε στο Σαρμ Ελ Σέιχ υπό την αιγίδα των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών, με τη συμ­με­τοχή του Κατάρ, της Τουρ­κίας και της Αιγύ­πτου, απο­τε­λεί ίσως το πιο ελπι­δο­φόρο βήμα στη Μέση Ανατολή των τελευ­ταίων είκοσι ετών. Δύομισι χρόνια αιμα­τη­ρών συγκρού­σεων φαί­νε­ται να πλη­σιά­ζουν στο τέλος τους, με μια εκε­χει­ρία που επι­χει­ρεί να μετα­τρα­πεί σε δοκιμή πολι­τι­κής συνύ­παρ­ξης.

Η δέσμευση του Προ­έ­δρου Τραμπ για τερ­μα­τι­σμό της εμπό­λε­μης κατά­στα­σης στην περιοχή γίνεται πλέον πράξη. Αν η Συμ­φω­νία αυτή εφαρ­μο­στεί με συνέ­πεια και από τις δύο πλευρές, μπορεί να ανοίξει τον δρόμο προς το όραμα του Προ­έ­δρου για μια «Νέα Μέση Ανατολή» —ένα όραμα που πρω­το­πα­ρου­σί­ασε κατά την πρώτη του θητεία με τις Συμ­φω­νίες του Αβραάμ.

Το ερώτημα ωστόσο που τίθεται είναι αν Ισραήλ και Παλαι­στίνη θα απο­δε­χθούν χωρίς παρεκ­κλί­σεις τα στάδια υλο­ποί­η­σης αυτής της Συμ­φω­νίας Ειρήνης;

Ήδη στο πρώτο στάδιο, που αφορά την εκε­χει­ρία και την ανταλ­λαγή ομήρων, έχουν αρχίσει να εμφα­νί­ζο­νται δυσκο­λίες και καθυ­στε­ρή­σεις, γεγονός που δείχνει ότι ο δρόμος προς τη στα­θε­ρό­τητα μόνο εύκολος δεν θα είναι.

Οι όροι της Συμ­φω­νίας περι­λαμ­βά­νουν πολλές προ­κλή­σεις και «αγκάθια» τα οποία θα μπο­ρού­σαν, στην πορεία, να προ­κα­λέ­σουν αντι­δρά­σεις και στις δύο πλευρές. Μεταξύ αυτών, ο αφο­πλι­σμός της Χαμάς με αντάλ­λαγμα την παροχή αμνη­στίας στα μέλη της, το πολι­τικό μέλλον της Παλαι­στι­νια­κής Αρχής, και η συγκρό­τηση μιας μετα­βα­τι­κής, πολυ­ε­θνι­κής διοί­κη­σης με επι­κε­φα­λής τον Πρόεδρο Τραμπ και τον πρώην Βρετανό πρω­θυ­πουργό Τόνι Μπλερ, πλαι­σιω­μέ­νων από τεχνο­κρά­τες και διπλω­μά­τες, με απο­στολή την προ­ε­τοι­μα­σία ενός βιώ­σι­μου πλαι­σίου κρα­τι­κής οικο­δό­μη­σης (national building). Το κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, παρα­μέ­νει η δημιουρ­γία του Παλαι­στι­νια­κού κράτους —ένα θέμα που αγγίζει τα θεμέλια της ειρη­νευ­τι­κής δια­δι­κα­σίας. Καθο­ρι­σμός συνόρων, εγγυ­ή­σεις εδα­φι­κής κυριαρ­χίας, αμοι­βαία ανα­γνώ­ριση και ασφά­λεια απο­τε­λούν ζητή­ματα που θα κρίνουν την επι­βί­ωση ή την κατάρ­ρευση της προ­σπά­θειας.

Επίσης, ας μην αγνο­ούμε το ρόλο του Ιράν και την επιρροή που εξα­κο­λου­θεί να ασκεί στη Χαμάς, δια­τη­ρώ­ντας αδιάλ­λα­κτη στάση απέ­να­ντι στη Συμ­φω­νία. Η στάση της Τεχε­ρά­νης θα απο­τε­λέ­σει κρίσιμο παρά­γο­ντα για τη διαρκή στα­θε­ρό­τητα ή την απο­στα­θε­ρο­ποί­ηση της περιο­χής.

Συνεπώς, αν και η ιστο­ρική αυτή συμ­φω­νία απο­τε­λεί σημα­ντικό ορόσημο ύστερα από δεκα­ε­τίες αντι­πα­ρά­θε­σης, ο δρόμος προς μια πραγ­μα­τική, βιώσιμη ειρήνη ανάμεσα στους δύο λαούς παρα­μέ­νει μακρύς και γεμάτος προ­κλή­σεις. Το μέλλον θα δείξει αν η Συμ­φω­νία της Γάζας θα μετα­τρα­πεί σε μια νέα αρχή ή θα μείνει ως μια εύθραυ­στη ανακωχή, όπως τόσες άλλες στο παρελ­θόν. Ας μη ξεχνάμε πως στην ιστορία της Μέσης Ανα­το­λής έχουν υπάρξει αρκετές σημα­ντι­κές ειρη­νευ­τι­κές πρω­το­βου­λίες που επι­χεί­ρη­σαν να τερ­μα­τί­σουν τη μακρό­χρονη σύγκρουση Ισραήλ – Παλαι­στί­νης, με δια­φο­ρε­τικά επίπεδα επι­τυ­χίας και αντοχής στον χρόνο. Στο παρελ­θόν, Ισραήλ και Παλαι­στίνη έχουν υπο­γρά­ψει αρκετές δοκι­μα­στι­κές συμ­φω­νίες: Πολ­λα­πλά κύματα δια­πραγ­μα­τεύ­σεων, όπως αυτές του Καμπ Ντέι­βιντ το 1978 , οι Συμ­φω­νίες του Όσλο τη δεκα­ε­τία του 1990 που απο­τέ­λε­σαν σταθμό, φέρ­νο­ντας προ­σω­ρινή ανα­κού­φιση και θεσπί­ζο­ντας την Παλαι­στι­νιακή Αρχή, χωρίς όμως να εξα­σφα­λί­σουν μόνιμη ειρήνη, η Αραβική Ειρη­νευ­τική Πρω­το­βου­λία το 2002, δια­μόρ­φω­σαν ένα ασταθές υπό­βα­θρο με συχνές ανα­ζω­πυ­ρώ­σεις εχθρο­πρα­ξιών. Οι περισ­σό­τε­ρες εκε­χει­ρίες ήταν εύθραυ­στες, με συχνά πισω­γυ­ρί­σματα, εξαι­τίας βαθιών πολι­τι­κών, εδα­φι­κών και ιστο­ρι­κών δια­φο­ρών. Γι’ αυτό η σημε­ρινή Συμ­φω­νία Ειρήνης στη Γάζα χρειά­ζε­ται συγκρα­τη­μένη αισιο­δο­ξία: η πραγ­μα­τική δοκι­μα­σία είναι αν θα αντέξει στις προ­κλή­σεις που οδή­γη­σαν σε απο­τυ­χία προη­γού­με­νες προ­σπά­θειες συμ­φι­λί­ω­σης.

Προ­σω­πικά, έχω δηλώσει από την πρώτη στιγμή της ανα­κοί­νω­σης πως διατηρώ μια συγκρα­τη­μένη αισιο­δο­ξία αλλά και την ελπίδα αυτή η Συμ­φω­νία να είναι η ορι­στική σε μια δια­χρο­νική έχθρα μεταξύ των δυο αντι­μα­χό­με­νων πλευρών.

Μελ­λο­ντι­κές Προ­βο­λές και Νέα Ισορ­ρο­πία Δυνάμεων- Ο Τραμπ ως ειρη­νο­ποιός ή ως θεμα­το­φύ­λα­κας των αμε­ρι­κα­νι­κών συμ­φε­ρό­ντων;

Η ειρη­νευ­τική συμ­φω­νία της Γάζας και η στροφή της Ουά­σιγ­κτον προς την Ουκρα­νία σημα­το­δο­τούν τη μετά­βαση σε μια «μετα-κρίση» διεθνή πραγ­μα­τι­κό­τητα, όπου οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες επα­νέρ­χο­νται δυνα­μικά ως ο πρω­τεύων δια­με­σο­λα­βη­τής στις διε­θνείς εξε­λί­ξεις. Ο Πρό­ε­δρος Τραμπ, ακο­λου­θώ­ντας το δόγμα της «ειρήνης μέσω ισχύος» (peace through strength), επι­λέ­γει να ανα­δια­μορ­φώ­σει το διεθνές σκηνικό στη βάση των διμερών συμ­φω­νιών και της στρα­τη­γι­κής ισχύος, απορ­ρί­πτο­ντας το πολυ­με­ρές μοντέλο του διε­θνούς δικαίου και παρα­με­ρί­ζο­ντας θεσμούς όπως ο ΟΗΕ και η Ευρω­παϊκή Ένωση.

Μετά τη Συμ­φω­νία Ειρήνης στη Γάζα, μετα­φέ­ρει τη διπλω­μα­τική του πρω­το­βου­λία στην Ουκρα­νία, επι­χει­ρώ­ντας να κεφα­λαιο­ποι­ή­σει το «momentum» της επι­τυ­χίας του στη Μέση Ανατολή.

Όμως, πίσω από τη ρητο­ρική της ειρη­νευ­τι­κής πρω­το­βου­λίας, ο Τραμπ επι­μέ­νει να συνδέει την αμε­ρι­κα­νική εμπλοκή με απτά εθνικά οφέλη. Στις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις με την ουκρα­νική πλευρά τίθεται το ζήτημα των σπάνιων γαιών και η πρό­σβαση των ΗΠΑ σε στρα­τη­γι­κούς πόρους, κάτι που στη­ρί­ζει τη λογική του «America First». Ομοίως, στην ομιλία του στην Κνεσέτ, ανα­φέρ­θηκε στο όραμά του για την πραγ­μά­τωση του IMEC, του νέου εμπο­ρι­κού δια­δρό­μου που φιλο­δο­ξεί να αντα­γω­νι­στεί την κινε­ζική πρω­το­βου­λία Belt and Road.

Στο ανα­δυό­μενο περι­βάλ­λον της realpolitic – της ισχύς των ισχυρών, η Ευρώπη βρί­σκε­ται σήμερα αντι­μέ­τωπη με ένα υπαρ­ξιακό δίλημμα: να ενι­σχύ­σει τη στρα­τη­γική της αυτο­νο­μία ή να συνε­χί­σει να λει­τουρ­γεί υπό την αμε­ρι­κα­νική «ομπρέλα» ασφά­λειας, τη στιγμή που η Ουά­σιγ­κτον δίνει όλο και μεγα­λύ­τερη βαρύ­τητα στην αντι­πα­λό­τητα με την Κίνα και προ­α­ναγ­γέλ­λει στα­διακή μετα­τό­πιση στρα­τιω­τι­κών και οικο­νο­μι­κών πόρων προς την Ασία μέχρι το 2035. Ο διά­λο­γος για μια γαλλο-βρετανική πυρη­νική ομπρέλα εντός Ευρώπης δεν υπο­κα­θι­στά, προς το παρόν, τις αμε­ρι­κα­νι­κές εγγυ­ή­σεις, αλλά φανε­ρώ­νει την ανα­σφά­λεια των ευρω­παϊ­κών κρατών μπροστά στη νέα «α λα καρτ» δέσμευση των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ.

Στο νέο αυτό περι­βάλ­λον, η φράση-κλειδί της εποχής είναι «στα­θε­ρό­τητα μέσω συνέρ­γειας και της συνερ­γα­σίας». Οι χώρες που θα μπο­ρέ­σουν να τη μετα­τρέ­ψουν σε πράξη —συν­δυά­ζο­ντας ισχύ, θεσμική αξιο­πι­στία και περι­φε­ρειακή συνερ­γα­σία— θα είναι εκείνες που θα καθο­ρί­σουν τις ισορ­ρο­πίες του αυρια­νού διε­θνούς συστή­μα­τος

Μέσα σε αυτό το νέο διεθνές σκηνικό, ποιος είναι ο ρόλος της Ελλάδας;

Η Ελλάδα έχει εισέλ­θει σε μια νέα φάση εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής με ενεργό και πολυ­διά­στατο ρόλο στο διεθνές σκηνικό. Στη Νοτιο­α­να­το­λική Μεσό­γειο, όπου συνα­ντώ­νται τα συμ­φέ­ρο­ντα Ευρώπης, Μέσης Ανα­το­λής και Βόρειας Αφρικής, η χώρα λει­τουρ­γεί ως γέφυρα στα­θε­ρό­τη­τας, ασφά­λειας και δια­λό­γου. Το 2025 σημα­το­δο­τεί την ανά­δειξή της σε παρά­γο­ντα ισορ­ρο­πίας, με ευρύ­τερη επιρροή τόσο σε περι­φε­ρειακό όσο και σε παγκό­σμιο επίπεδο.

Σημα­ντική στιγμή για τη διεθνή της εικόνα απο­τέ­λεσε η πρό­σκληση του Προ­έ­δρου των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών, Ντό­ναλντ Τραμπ, προς τον Πρω­θυ­πουργό Κυριάκο Μητσο­τάκη στη Διά­σκεψη Ειρήνης για τη Γάζα, στο Σαρμ Ελ Σέιχ. Η συμ­με­τοχή της Ελλάδας πλάι σε χώρες όπως η Γαλλία, η Γερ­μα­νία, η Αίγυ­πτος και η Κύπρος είχε βαθιά σημειο­λο­γική αξία: κατέ­δειξε την ανα­βάθ­μιση του κύρους της ελλη­νι­κής διπλω­μα­τίας και την εμπι­στο­σύνη των μεγάλων δυνά­μεων στη δια­με­σο­λα­βη­τική της ικα­νό­τητα. Η Αθήνα αντι­με­τω­πί­στηκε ως κράτος-γέφυρα με σχέσεις εμπι­στο­σύ­νης τόσο με το Ισραήλ όσο και με τον αραβικό κόσμο, στοι­χείο που της επι­τρέ­πει να συμ­βά­λει ουσια­στικά στην ειρη­νευ­τική και ανα­πτυ­ξιακή μετά­βαση της περιο­χής.

Η θητεία της Ελλάδας ως μη μόνιμου μέλους του Συμ­βου­λίου Ασφα­λείας για την περίοδο 2025–2026 ενι­σχύει ακόμη περισ­σό­τερο τον διεθνή της ρόλο. Η Αθήνα προ­βάλ­λει μια πολι­τική αρχών που στη­ρί­ζε­ται στον σεβασμό του διε­θνούς δικαίου, στην ειρη­νική επίλυση δια­φο­ρών και στην προ­στα­σία των παιδιών και των αμάχων σε εμπό­λε­μες ζώνες.

Παράλ­ληλα, ανα­λαμ­βά­νει πρω­το­βου­λίες για την προ­ώ­θηση της θαλάσ­σιας ασφά­λειας δια­δρα­μα­τί­ζο­ντας ενεργό ρόλο στη χάραξη των νέων διεθνών κανόνων για τους ωκε­α­νούς, στο πλαίσιο των πρω­το­βου­λιών του ΟΗΕ για τη βιώσιμη δια­κυ­βέρ­νηση της θάλασ­σας, προχωρά στη δημιουρ­γία των δυο μεγάλων θαλάσ­σιων πάρκων στο Ιόνιο και στο Αιγαίο, και στην ανά­πτυξη και­νο­τό­μων συστη­μά­των επι­τή­ρη­σης για την αντι­με­τώ­πιση παρά­νο­μης αλιείας και ρύπαν­σης..

Στο ενερ­γειακό και αμυ­ντικό επίπεδο, η Ελλάδα έχει εξε­λι­χθεί σε καίριο κόμβο ενέρ­γειας και ασφά­λειας για την Ευρώπη. Οι υπο­δο­μές LNG στην Αλε­ξαν­δρού­πολη και την Καβάλα, το ανα­πτυσ­σό­μενο δίκτυο αγωγών —TAP, IGB και ο υπό σχε­δί­αση EastMed— καθώς και οι ηλε­κτρι­κές δια­συν­δέ­σεις με την Κύπρο, το Ισραήλ και την Αίγυπτο μέσω των έργων EuroAsia Interconnector και GREGY, ενι­σχύ­ουν απο­φα­σι­στικά τον ρόλο της χώρας ως περι­φε­ρεια­κού ενερ­γεια­κού κόμβου. Παράλ­ληλα, οι στρα­τη­γι­κές συνερ­γα­σίες της Ελλάδας με τις Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες, τη Γαλλία, το Ισραήλ, την Αίγυπτο και την Κύπρο παγιώ­νουν τη θέση της ως παρά­γο­ντα περι­φε­ρεια­κής ισορ­ρο­πίας και προ­βλε­ψι­μό­τη­τας στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Με τη συμ­με­τοχή της στις απο­στο­λές IRINI, Atalanta και Aspides, η Ελλάδα παγιώ­νει την ταυ­τό­τητά της ως ναυτική δύναμη στα­θε­ρό­τη­τας και πυλώνας ασφά­λειας στον ευρύ­τερο χώρο της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου. Σε αυτό το σύνολο δράσεων και πρω­το­βου­λιών, η χώρα ανα­δει­κνύ­ε­ται πλέον σε ώριμο διεθνή παρά­γο­ντα: μια ευρω­παϊκή δύναμη ειρήνης, δια­με­σο­λά­βη­σης και βιώ­σι­μης γεω­πο­λι­τι­κής ηγεσίας.