Ρόδος: Η ανομβρία και η αντοχή των φραγμάτων

• Τα έργα που στη­ρί­ζουν το νησί σε συν­θή­κες πα­ρα­τε­τα­μέ­νης ανομ­βρί­ας και οι προ­κλή­σεις μιας υδα­τι­κής κρί­σης που παύει να είναι πε­ρι­στα­σια­κή

Δια­νύ­ου­με το υδρο­λο­γι­κό έτος 2025–2026 και τα στοι­χεία του πρώ­του εξα­μή­νου επι­βε­βαιώ­νουν μια πραγ­μα­τι­κό­τη­τα που βιώ­νουν κα­θη­με­ρι­νά κά­τοι­κοι και επαγ­γελ­μα­τί­ες. Η Ρόδος κα­τα­γρά­φει ση­μα­ντι­κή μεί­ω­ση βρο­χο­πτώ­σε­ων σε σχέση με την πε­ρα­σμέ­νη χρο­νιά. Στην κε­ντρι­κή και ιδιαί­τε­ρα στη Νότια Ρόδο, η γη έχει μεί­νει κυ­ριο­λε­κτι­κά χωρίς στα­γό­να. Η μο­να­δι­κή θε­τι­κή πα­ρά­με­τρος είναι ότι οι λίγες βρο­χές που ση­μειώ­θη­καν ήταν ήπιες, επι­τρέ­πο­ντας με­γα­λύ­τε­ρη δι­ή­θη­ση στο έδα­φος, αντί να χα­θούν σε θα­λάσ­σιες απορ­ρο­ές.

Παρ’ όλα αυτά, ο φε­τι­νός Οκτώ­βριος ήταν από τους πιο ξη­ρούς των τε­λευ­ταί­ων τριά­ντα ετών, επι­βε­βαιώ­νο­ντας ότι το πρό­βλη­μα δεν είναι συ­γκυ­ρια­κό. Η λει­ψυ­δρία στα νησιά του Αι­γαί­ου έχει πλέον πάψει να απο­τε­λεί επο­χι­κή ανη­συ­χία. Όπως υπο­γραμ­μί­ζει η υδρο­λό­γος Ελισ­σά­βετ Φε­λώ­νη, «η υδα­τι­κή κρίση στα ελ­λη­νι­κά νησιά απο­τε­λεί κα­θη­με­ρι­νή πρό­κλη­ση, όχι μελ­λο­ντι­κό σε­νά­ριο».

Η ίδια επι­ση­μαί­νει ότι το κα­λο­καί­ρι του 2025 ανέ­δει­ξε την οξύ­τη­τα του προ­βλή­μα­τος, καθώς τα νη­σιω­τι­κά συ­στή­μα­τα ύδρευ­σης πιέ­ζο­νται ολο­έ­να πε­ρισ­σό­τε­ρο, με απώ­λειες στα δί­κτυα που κυ­μαί­νο­νται από 25% έως και 50% σε ορι­σμέ­νες πε­ρι­πτώ­σεις.

Το νερό που χά­νε­ται πριν φτά­σει στον κα­τα­να­λω­τή είναι σε πο­σο­στό που κα­νέ­να νησί δεν μπο­ρεί να αντέ­ξει υπό τις ση­με­ρι­νές συν­θή­κες. Τα θε­με­λιώ­δη προ­βλή­μα­τα στη δια­χεί­ρι­ση των υδα­τι­κών πόρων, λει­ψυ­δρία, υφαλ­μύ­ρω­ση υπό­γειων υδρο­φο­ρέ­ων, αυ­ξη­μέ­νες ανά­γκες λόγω του­ρι­σμού και αρ­δεύ­σε­ων, πα­ρα­μέ­νουν στο προ­σκή­νιο.

Σε αυτό το πε­ρι­βάλ­λον, τα φράγ­μα­τα απο­τε­λούν κρί­σι­μη υπο­δο­μή για τη Ρόδο. Το φράγ­μα Απο­λακ­κιάς στε­γνώ­νει, ενώ κρί­σι­μη είναι και η κα­τά­στα­ση στη λι­μνο­δε­ξα­με­νή του Σκο­λω­νί­τη.

Το φράγ­μα Γα­δου­ρά: ο βα­σι­κός πυ­λώ­νας  υδρο­δό­τη­σης του νη­σιού

Το έργο «Ύδρευ­ση Ρόδου από το Φράγ­μα Γα­δου­ρά» ξε­κί­νη­σε το 2002 και ολο­κλη­ρώ­θη­κε το 2014, απο­τε­λώ­ντας το με­γα­λύ­τε­ρο υδρο­δο­τι­κό έργο στο Νότιο Αι­γαίο. Με ύψος 67 μέτρα, μήκος στέ­ψης 585 μ. και μέ­γι­στη χω­ρη­τι­κό­τη­τα 67,5 εκατ. μ³ (με ωφέ­λι­μη τα 63 εκατ.), ο Γα­δου­ράς είναι το ση­μείο ανα­φο­ράς του υδρο­δο­τι­κού ισο­ζυ­γί­ου του νη­σιού.

Η υπερ­χεί­λι­ση του τα­μιευ­τή­ρα στις αρχές του 2022 –ένα γε­γο­νός που δεν συμ­βαί­νει συχνά στο κλίμα της Ρόδου– απέ­δει­ξε ότι το έργο συλ­λέ­γει και δια­χει­ρί­ζε­ται απο­τε­λε­σμα­τι­κά το νερό, όταν αυτό υπάρ­χει. Στις αρχές Φε­βρουα­ρί­ου του 2025 ο τα­μιευ­τή­ρας διέ­θε­τε 13,5 εκατ. μ³, ενώ σή­με­ρα έχει φτά­σει στα 50,960 εκατ. μ³, πο­σό­τη­τα πολύ ικα­νο­ποι­η­τι­κή με ωφέ­λι­μο όγκο νερού τα­μιευ­τή­ρα 37,100 εκατ.μ³ δε­δο­μέ­νων των αυ­ξα­νό­με­νων ανα­γκών. Ο Γα­δου­ράς κα­λύ­πτει κυ­ρί­ως την πόλη της Ρόδου και τις με­γά­λες αστι­κές συ­γκε­ντρώ­σεις, εξυ­πη­ρε­τώ­ντας σε πλήρη λει­τουρ­γία έως και 300.000 αν­θρώ­πους (μό­νι­μους κα­τοί­κους και επι­σκέ­πτες). Η ετή­σια ζή­τη­ση εκτι­μά­ται στα 26,5 εκατ. μ³, με τη μέση ημε­ρή­σια κα­τα­νά­λω­ση στο μήνα αιχ­μής να φτά­νει τα 120.000 μ³. Σε αυτή την εξί­σω­ση, ο Γα­δου­ράς πα­ρα­μέ­νει ανα­ντι­κα­τά­στα­τος.

Η ολο­κλή­ρω­ση της β’ φάσης των δι­κτύ­ων με­τα­φο­ράς απο­τε­λεί το με­γά­λο ζη­τού­με­νο, καθώς θα μπο­ρεί να αξιο­ποι­η­θεί στο 100% των δυ­να­το­τή­των του. Πα­ράλ­λη­λα, ο τα­μιευ­τή­ρας παί­ζει και δευ­τε­ρεύ­ο­ντες ρό­λους: εμπλου­τι­σμός υπό­γειας υδρο­φο­ρί­ας, ανά­πτυ­ξη πα­ρα­λί­μνιας πε­ριο­χής, δη­μιουρ­γία υδρο­βιό­το­που και ενί­σχυ­ση της αντι­πλημ­μυ­ρι­κής προ­στα­σί­ας.

«Στε­γνώ­νει» το φράγ­μα Απολ­λα­κιάς

Το φράγ­μα της Απολ­λα­κιάς, κα­τα­σκευ­ής 1987, έχει κυ­ρί­ως αρ­δευ­τι­κό χα­ρα­κτή­ρα και εξυ­πη­ρε­τεί τη γε­ωρ­γία της Νό­τιας Ρόδου. Η λίμνη απο­τε­λεί ση­μα­ντι­κό οι­κο­σύ­στη­μα και ση­μείο ανα­ψυ­χής, όμως η υδρο­λο­γι­κή του κα­τά­στα­ση επι­δει­νώ­θη­κε δρα­μα­τι­κά. Το 2024, η στάθ­μη του έπεσε κάτω από τα 2 εκατ. μ³, ενώ το ενερ­γό δια­θέ­σι­μο από­θε­μα πε­ριο­ρί­στη­κε πε­ρί­που στο 1/4 της χω­ρη­τι­κό­τη­τας.

Οι γε­ω­γρα­φι­κές ανι­σό­τη­τες των βρο­χο­πτώ­σε­ων (πολύ λι­γό­τε­ρες στη νότια πλευ­ρά του νη­σιού) και η έντο­νη ξη­ρα­σία επέ­βα­λαν αυ­στη­ρές πε­ρι­κο­πές άρ­δευ­σης. Η λει­τουρ­γία του φράγ­μα­τος είναι άμεσα συν­δε­δε­μέ­νη με την αγρο­τι­κή πα­ρα­γω­γή, αφού χωρίς επάρ­κεια νερού, καλ­λιέρ­γειες κιν­δυ­νεύ­ουν, ενώ απαι­τεί­ται επα­νε­ξέ­τα­ση της δια­χεί­ρι­σης και πι­θα­νή μεί­ω­ση καλ­λιερ­γή­σι­μων εκτά­σε­ων.

Σε κρί­σι­μη κα­τά­στα­ση η λι­μνο­δε­ξα­με­νή Σκο­λω­νί­τη

Η λι­μνο­δε­ξα­με­νή Σκο­λω­νί­τη, που εξυ­πη­ρε­τεί Γεν­νά­δι και Λα­χα­νιά, είναι σε κρί­σι­μη κα­τά­στα­ση που δεν αντα­να­κλά μόνο την έντο­νη ανομ­βρία, αλλά πι­θα­νές αδυ­να­μί­ες στη συ­ντή­ρη­ση ή στη συ­νο­λι­κή λει­τουρ­γία του έργου. Για τις το­πι­κές κοι­νό­τη­τες και την το­πι­κή γε­ωρ­γία, ο Σκο­λω­νί­της απο­τε­λεί ζω­τι­κής ση­μα­σί­ας υπο­δο­μή και η υπο­λει­τουρ­γία του δη­μιουρ­γεί συσ­σω­ρευ­μέ­νες πιέ­σεις, ενώ σε δια­δι­κα­σία κα­τα­σκευ­ής βρί­σκε­ται -μετά από χρό­νια εμπλο­κών και στα­σι­μό­τη­τας- το φράγ­μα Κρη­τη­νί­ας στον χεί­μαρ­ρο Λήρο που έχει σχε­δια­στεί να έχει ωφέ­λι­μη χω­ρη­τι­κό­τη­τα -2.100.000 μ³ και να εξυ­πη­ρε­τεί 3.000 στρέμ­μα­τα καλ­λιερ­γειών, καθώς και τις ανά­γκες ύδρευ­σης της ευ­ρύ­τε­ρης πε­ριο­χής. Η υλο­ποί­η­ση και ολο­κλή­ρω­σή του θε­ω­ρού­νται κρί­σι­μες, ιδίως σε ζώνες, όπου η επάρ­κεια νερού με­τα­βάλ­λε­ται έντο­να από έτος σε έτος. Πολ­λοί πι­στεύ­ουν ότι μια καλή υδρο­λο­γι­κή χρο­νιά αρκεί για να κα­λύ­ψει τις προη­γού­με­νες κακές, όμως αυτό δεν ισχύ­ει. Μόνο το 8%–10% της βρο­χής που πέ­φτει στη Ρόδο κα­τα­λή­γει τε­λι­κά στον υδρο­φό­ρο ορί­ζο­ντα. Ταυ­τό­χρο­να, πολ­λές πε­ριο­χές έχουν ήδη υφαλ­μυ­ρω­θεί, ενώ οι γε­ω­τρή­σεις γί­νο­νται ολο­έ­να βα­θύ­τε­ρες για να εντο­πι­στεί επαρ­κές νερό, χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό πα­ρά­δειγ­μα η πρό­σφα­τη της ΔΕΥΑΡ στη Δη­μο­τι­κή Κοι­νό­τη­τα Με­σα­να­γρού. Οι πυρ­κα­γιές και η απο­ψί­λω­ση των δασών μειώ­νουν δρα­στι­κά την ικα­νό­τη­τα του εδά­φους να συ­γκρα­τεί νερό, ενώ η συ­νο­λι­κή κα­τα­νά­λω­ση πα­ρα­μέ­νει πολύ υψηλή, πάνω από 250 λίτρα ανά άτομο ημε­ρη­σί­ως.