ΤΟΠΙΚΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ

“Η Σύμη: Ένας οικισμός απαύγασμα του Ελληνικού πολιτισμού”

news room 7 λεπτά ανάγνωση
ΣΥΜΗ

του Νικο­λάου Φαρ­μα­κίδη, πολι­τι­κού μηχα­νι­κού.

Όταν κάποιος κάθεται στο πλατύ της Πανα­γιάς του Κάστρου και βλέπει κάτω από τα πόδια του να απλώ­νε­ται νωχε­λικά στο φως του Αυγού­στου ο οικι­σμός της Σύμης, αισθά­νε­ται να τον κατα­κλύ­ζει ένα αίσθημα ψυχικής ηρεμίας, όπως όταν απλώ­νεις βάλσαμο πάνω στο σώμα. Αυτό το συναί­σθημα δεν είναι τυχαίο, είναι το απο­τέ­λε­σμα χιλιά­δων χρόνων προ­σπά­θειας του ανθρώ­που για επι­τύ­χει την συνύ­παρξη με το κόσμο γύρω του, να συγκα­τοι­κή­σει με τους συναν­θρώ­πους του, να συνυ­πάρ­ξει με τη φύση. Ας δούμε όμως τα αίτια και τη λογική που δημιούρ­γησε αυτό το ανθρώ­πινο επί­τευγμα.

Πρώτα από όλα όμως, ας ξεκα­θα­ρί­σουμε τις έννοιες. Η «λογική» είναι μια διερ­γα­σία της σκέψης που στη­ρί­ζε­ται στην παιδεία και όπως την όριζε ο Ησίοδος: «παιδεία είναι όλα αυτά που μας μαθαί­νουν οι για­γιά­δες μας». Η λογική λοιπόν, με την οποία κατα­σκευά­στηκε αυτός ο οικι­σμός στη­ρί­χτηκε στην Ελλη­νική παιδεία, στις ηθικές αξίες των Ελλήνων, στην ιστορία τους, που όπως έλεγε ο Διό­δω­ρος ο Σικελός στην εποχή του, δηλαδή την εποχή του Χριστού, η ιστορία αυτή είχε ζωή δέκα χιλιά­δων ετών. Επειδή εκτός των άλλων θα ανα­φερ­θούμε και στο Βυζα­ντινό δίκαιο (την Εξά­βι­βλο του Αρμε­νό­που­λου), πρέπει να σημειώ­σουμε πως αυτό το δίκαιο είναι οι γραπτοί κανόνες της Ελλη­νι­κής ηθικής και των Ελλη­νι­κών αξιών ή αλλιώς της «ρωμαί­ι­κης παι­δείας». Επίσης, πριν πάμε στα ουσια­στι­κό­τερα, θα πρέπει πρώτα να ξεκα­θα­ρί­σουμε ότι: το «κτίζω ή χτίζω με τη σημε­ρινή του έννοια» θα πει υψώνω επάνω στο έδαφος μια κατα­σκευή, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας διάφορα οικο­δο­μικά υλικά και η έννοια «κτίριο» θεω­ρεί­ται η κατα­σκευή, που απο­τε­λεί­ται από τεχνικά έργα και εγκα­τα­στά­σεις και προ­ο­ρί­ζε­ται για διά­φο­ρες χρήσεις. Στο Βυζα­ντινό δίκαιο όμως βλέ­πουμε πως αυτές οι έννοιες έχουν δια­φο­ρε­τική θεώρηση: και­νούρ­γιο πράγμα κάμνει κάποιος είτε με το να κτίζει, είτε με το να χαλά και να μεταλ­λά­ζει την πρότερη του θεωρία (όψη). Η έννοια του κτίζω σήμερα έχει λοιπόν να κάνει με προ­σω­πικά δεδο­μένα, άλλωστε αν πας να ζητή­σεις ένα φάκελο οικο­δο­μι­κής άδειας από τη πολε­ο­δο­μία σου λένε πως είναι προ­σω­πικό δεδο­μένο. Το Βυζα­ντινό δίκαιο συνε­χί­ζο­ντας καθο­ρί­ζει ότι: είτε δίκαια, είτε άδικα κτίζει κανείς, εμπο­δί­ζε­ται από τους γεί­το­νες, μέχρι να εξε­τα­στεί επι­με­λώς η υπόθεση. Όταν πρό­κει­ται για «και­νο­το­μία», δηλαδή όταν πρό­κει­ται να κάμει κάποιος και­νούρ­γιο κτίριο, απευ­θύ­νε­ται πρώτα στον Κριτή (Πρω­τό­γερο) και στους γεί­το­νες για να πάρει άδεια. Ας πάμε να δούμε λοιπόν πιο ανα­λυ­τικά το τρόπο με τον οποίο κατα­σκευά­στηκε ο οικι­σμός της Σύμης για να κατα­λά­βουμε και την ουσία του τίτλου που έδωσα στο κείμενο.

Όπως προ­κύ­πτει λοιπόν από τους απλούς κανόνες του Βυζα­ντι­νού δικαίου, το κτίσιμο μιας κατα­σκευής ήταν μια κοι­νω­νική διερ­γα­σία, μια σχέση με τους γεί­το­νες. Συνεπώς, εκ των πραγ­μά­των αντι­κα­τό­πτριζε τις κοι­νω­νι­κές αξίες των μελών της. Δεν υπήρχαν κανο­νι­σμοί και προ­δια­γρα­φές, ούτε επι­τρο­πές και Υπη­ρε­σίες. Δηλαδή η οικο­δό­μηση ενός οικι­σμού ήταν μια συλ­λο­γική απόφαση. Ήταν ένα απο­τέ­λε­σμα κοι­νω­νι­κής συνύ­παρ­ξης και δεν επι­βάλ­λο­νταν από τη λογική του σωστού ή λάθους, όπως απορ­ρέει από γρα­πτούς κανόνες αλλά από αυτή του καλού ή κακού που μας επι­βάλ­λουν οι ηθικοί κανόνες.

Στη Σύμη λοιπόν υπάρχει ένας οικι­σμός που δημιουρ­γή­θηκε με βάση τις ηθικές αξίες της κοι­νω­νίας της. Όταν το 1971 με μια Υπουρ­γική Απόφαση, απο­φα­σί­στηκε η κήρυξη ως ιστο­ρι­κού τόπου και δια­τη­ρη­τέου μνη­μείου όλου του αρχι­τε­κτο­νι­κού συνόλου που περι­λαμ­βά­νε­ται εντός της κωμό­πο­λης Σύμης και μάλιστα εντός των ορίων του ισχύ­ο­ντος ρυμο­το­μι­κού σχεδίου της, ήταν γιατί εμφά­νιζε καθ’ όλα ένα ιδιαί­τερο ιστο­ρικό και καλ­λι­τε­χνικό ενδια­φέ­ρον και απο­τε­λούσε χρη­σι­μό­τατο στοι­χείο για την ιστορία της νεο­ελ­λη­νι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής (Αθήνα 23.10.71 ο Υπουρ­γός Κων­στα­ντί­νος Πανα­γιω­τά­κης). Τι εννο­ούσε λοιπόν ο νομο­θέ­της με αυτή την αιτιο­λο­γία; Τι ήταν αυτό που η «πολι­τεία» επέβαλε να δια­τη­ρή­σουμε; Τι θα πει: «χρη­σι­μό­τατο στοι­χείο για την ιστορία της νεο­ελ­λη­νι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής»; Ποια είναι αυτή η νεο­ελ­λη­νική αρχι­τε­κτο­νική;

Τα σπίτια στη Σύμη στα μάτια του παρα­τη­ρητή είναι μια συνά­θροιση όμοιων κατα­σκευών που καμιά δεν μοιάζει με την άλλη. Σου δίνουν την εντύ­πωση ενός πλήθους από ανθρώ­πους μαζε­μέ­νους σε ένα χώρο, που από μακριά μοιά­ζουν μεταξύ τους γιατί είναι άνθρω­ποι αλλά κανένας δεν είναι ακριβώς ίδιος με τον άλλο. Λιγό­τερο ή περισ­σό­τερο ψηλοί, λιγό­τερο οι περισ­σό­τερο χοντροί, λιγό­τερο ή περισ­σό­τερο φινε­τσά­τοι κλπ. Όμως κανένας δεν είναι αντί­γραφο του άλλου, εκτός από κάποιους δίδυ­μους. Το ίδιο λοιπόν παρα­τη­ρούμε και στα σπίτια της Σύμης, όπου κανένα δεν είναι ίδιο με το άλλο, εκτός από τα λεγό­μενα αδελ­φο­μοι­ρά­δια. Υπάρ­χουν κάποιες ελά­χι­στες και κυρίως νεό­τε­ρες εξαι­ρέ­σεις, που όμως φαί­νο­νται σαν ψεύτικα και δεν έχουν σχέση με τον οικισμό. Τα αρχι­τε­κτο­νικά στοι­χεία των κτιρίων δεν αντι­γρά­φο­νται. Είναι σχεδόν αδύνατο να δεις δύο εξώστες με τις ίδιες δια­στά­σεις, παρά­θυρα η πόρτες με τις ίδιες δια­στά­σεις. Πουθενά δεν υπάρχει συμ­με­τρία και τίποτε δεν μοιάζει με το δίπλα του. Όμως είναι ένα σύνολο, είναι ένα έργο σε ανθρώ­πινη κλίμακα, αφού βρί­σκε­ται σε πλήρη ισορ­ρο­πία με τον άνθρωπο και την ψυχή του. Έχει αυτό που οι Έλληνες έλεγαν «ευμε­τρία».

Αυτό το απο­τέ­λε­σμα όμως, δεν είναι εύκολο να επα­να­λη­φθεί σήμερα, γιατί οι αξίες έχουν χάσει την έντασή τους και τα περισ­σό­τερα γίνο­νται στη λογική του προ­σω­πι­κού συμ­φέ­ρο­ντος και των προ­σω­πι­κών δεδο­μέ­νων. Κατά κανόνα δεν υπάρ­χουν πια «έργα», «δημιουρ­γίες ενός καλ­λι­τέ­χνη», αλλά προ­ϊ­ό­ντα που αντα­πο­κρί­νο­νται στα αισθή­ματα του αγο­ρα­στή, που η μόνη αξία τους είναι οικο­νο­μική, δηλαδή η αξία καθο­ρί­ζε­ται στις αγορές και δεν αντι­προ­σω­πεύει τον δημιουργό. Σήμερα, κατά κανόνα ότι δεν έχει αγο­ρα­στική αξία είναι άχρηστο, είναι «σκου­πίδι» για πέταμα. Εκ των πραγ­μά­των λοιπόν δεν ενδια­φέ­ρει σχεδόν κανέναν μια κοι­νω­νική συνύ­παρξη αλλά μόνο η προ­σω­πική ανέλιξη. Ένας οικι­σμός στα σημε­ρινά δεδο­μένα δεν μπορεί να «ισο­πε­δώ­νει» τη προ­σω­πι­κό­τητα του σημε­ρι­νού κατά κανόνα εγω­κε­ντρι­κού ανθρώ­που, αλλά οι περισ­σό­τε­ροι απο­ζη­τούν τη δια­φο­ρο­ποί­ηση.

Κατά συνέ­πεια έχουμε εισάγει μια «Αρχι­τε­κτο­νική» λογική που είναι γεμάτη με ανα­γεν­νη­σια­κούς κανόνες. Κανόνες που μας επι­βάλ­λο­νται με μια υπη­ρε­σιακή λογική, όπου η κάθε λεπτο­μέ­ρεια θα πρέπει να υπα­κούει σε προ­κα­θο­ρι­σμένα και άσχετα με τη τοπική κοι­νω­νία πρότυπα. Αυτή είναι πια η μονα­δική πρα­κτική που μπο­ρούμε να κατα­λά­βουμε. Η «τέχνη» στην αρχαία Ελλάδα είχε κοι­νω­νι­κούς στόχους. Το άγαλμα δεν ήταν αντι­κεί­μενο λατρείας, όπως δεν είναι και μια βυζα­ντινή εικόνα. Και τα δύο αυτά είναι πρότυπα για την ηθική ολο­κλή­ρωση του ανθρώ­που. Η διαφορά τους είναι ο τρόπος θεώ­ρη­σης του ηθικού στόχου. Το άγαλμα με το τέλειο σώμα του ήταν ο στόχος στον οποίο έπρεπε να απο­βλέ­πει ο κοινός άνθρω­πος. Ήταν το ηθικό και πνευ­μα­τικό του μοντέλο. Η βυζα­ντινή εικόνα έχει ένα άλλο στόχο, τη συγκρα­τη­μένη ζωή που με σοφία φτάνει στη θρη­σκευ­τική μέθεξη. Το πετυ­χαί­νει με την αντί­στροφη προ­ο­πτική, την ξερα­κιανή μορφή και τη σοφία του Αγίου που την κρατά στο χέρι του με ένα ειλη­τά­ριο.

Οτι­δή­ποτε λοιπόν έφτια­χναν οι Έλληνες στη­ρί­ζο­νταν στους νόμους της φύσης και στους θεϊκούς κανόνες, που χαρα­κτή­ρι­ζαν και τη κοι­νω­νία τους. Ο γλύπτης όπως και ο μάστο­ρας,

έφτια­χναν τα έργα τους έχοντας στα χέρια την «πεντάλφα» και τον «διαβήτη». Η πεντάλφα καθό­ριζε τους κανόνες και ο δια­βή­της ήταν το εργα­λείο για την υλο­ποί­ηση τους. Η έννοια «μέτρο», στα ελλη­νικά θα πει: ακτίνα του κύκλου. Ο δια­βή­της λοιπόν ήταν το μέτρο για να αντι­γρά­φουν τους κανόνες της πεντάλ­φας, δηλαδή τους κανόνες της «χρυσής τομής» στις σχέσεις των ευθυ­γράμ­μων τμη­μά­των και στις μεταξύ τους γωνίες.

Το παράλ­ληλο και το κάθετο ήταν δύο σχέσεις προς αποφυγή και χρη­σί­μευαν μόνο για τις στα­τι­κές ανάγκες του κτιρίου, ενώ οι γωνίες της πεντάλ­φας έδιναν «κίνηση» στα έργα τους. Η συμ­με­τρία και η αντι­γραφή των δια­φό­ρων στοι­χείων του έργου ήταν έξω από κάθε λογική. Με τα δεδο­μένα λοιπόν αυτά ένας αρχι­τέ­κτο­νας κατα­σκεύ­αζε όμοια πράγ­ματα, αλλά όχι αντί­γραφα. Από το πιο απλό αρχι­τε­κτο­νικό στοι­χείο μέχρι το συνο­λικό οικο­δό­μημα δεν επα­να­λαμ­βά­νο­νταν πουθενά. Δεν υπήρχαν στα­θε­ρό­τυπα και από­λυ­τοι κανόνες, αλλά σχέσεις και ανα­λο­γίες όπως είναι φτιαγ­μένη και η φύση. Έτσι το έργο ήταν ένα έργο της φύσης και κατ’ επέ­κταση είχε μια «ανθρώ­πινη» κλίμακα.

Ακόμα και όταν συγκρί­νει κανείς σε φωτο­γρα­φίες μια σύγ­χρονη πόλη και ένα οικισμό όπως η Σύμη, η Βενετία κλπ. θα δει τον εσω­τε­ρικό του κόσμο να αλλάζει. Από το άγχος στην ηρεμία. Το σύνθημα της Biennale d’Architettura της Βενε­τίας είναι: «How will we live together?». Εγώ διε­ρω­τώ­μαι: μήπως γυρί­ζο­ντας στα παλιά; Η Σύμη λοιπόν, ένας οικι­σμός, που όπως λέει και η επι­κε­φα­λίδα ήταν απαύ­γα­σμα της κοι­νω­νίας της, πρέπει να μείνει έτσι. Πρέπει να μελε­τη­θεί με αυτό το πρίσμα. Επειδή όλα πια όμως γίνο­νται με τη δια­δι­κα­σία των κανόνων, οι κανόνες που θα καθο­ρι­στούν θα πρέπει να δια­τη­ρή­σουν τη λογική αυτού του οικι­σμού, που είναι ένα από τα μεγα­λύ­τερα επι­τεύγ­ματα της νεο­ελ­λη­νι­κής (βυζα­ντι­νής) αρχι­τε­κτο­νι­κής. Να μην μετα­μορ­φω­θεί λοιπόν σε μια καρι­κα­τούρα του εαυτού του, όπως έβλεπε ο Νίτσε κάθε προ­σπά­θεια μίμησης του ελλη­νι­κού πολι­τι­σμού στο έργο του: «η γέννηση της Τρα­γω­δίας».

Πώς σας φάνηκε το άρθρο;

Ένα πάτημα, χωρίς λογαριασμό. Μία ψήφος ανά συσκευή.

Σχολιασμός άρθρου

Προσθέστε ένα σχόλιο

Εμφανίζεται μετά από έγκριση · το e-mail δεν δημοσιεύεται0 / 2000

Τα σχόλια εκφράζουν τον σχολιαστή, όχι τη Δημοκρατική. Όροι σχολιασμού

Τα σχόλια εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Η Δημοκρατική δεν υιοθετεί αυτές τις απόψεις. Διατηρούμε το δικαίωμα να διαγράψουμε όποια σχόλια θεωρούμε προσβλητικά ή περιέχουν ύβρεις, χωρίς καμία προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται. Τα σχόλια δημοσιεύονται μετά από έγκριση· το e-mail δεν δημοσιεύεται.

Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει.