Δημοσιεύθηκε η πρώτη επιστημονική «ακτινογραφία» για το Πλατώνι της Ρόδου

• Τα δε­δο­μέ­να του ΑΠΘ που αλ­λά­ζουν τα πάντα για τον πλη­θυ­σμό και τις αγρο­τι­κές ζη­μιές • Τι απο­κα­λύ­πτει η πρώτη συ­στη­μα­τι­κή με­λέ­τη για τη συ­γκέ­ντρω­ση του πλη­θυ­σμού  • Οδι­κός χάρ­της για τη δια­χεί­ρι­ση και την προ­στα­σία της αγρο­τι­κής πα­ρα­γω­γής

Η πρώτη συ­στη­μα­τι­κή και με­θο­δο­λο­γι­κά αυ­στη­ρή προ­σπά­θεια κα­τα­γρα­φής του πλη­θυ­σμού του εμ­βλη­μα­τι­κού ελα­φιού της Ρόδου, του Πλα­τω­νιού (Dama dama), δη­μο­σιεύ­θη­κε πριν από λίγες ημέ­ρες από εξει­δι­κευ­μέ­νη επι­στη­μο­νι­κή ομάδα του Αρι­στο­τε­λεί­ου Πα­νε­πι­στη­μί­ου Θεσ­σα­λο­νί­κης.

Η με­λέ­τη, που φέρ­νει σή­με­ρα στη δη­μο­σιό­τη­τα η «δ», απο­τε­λεί ένα ση­μα­ντι­κό ερ­γα­λείο δια­χεί­ρι­σης αφού για πρώτη φορά, η Πο­λι­τεία έχει στα χέρια της μια επι­στη­μο­νι­κή χαρ­το­γρά­φη­ση που εξη­γεί πού συ­γκε­ντρώ­νο­νται τα ζώα, γιατί επι­λέ­γουν τις καλ­λιέρ­γειες και πώς ο αντα­γω­νι­σμός με την κτη­νο­τρο­φία κα­θο­ρί­ζει την επι­βί­ω­σή τους.

Η έρευ­να, που είδε το φως της δη­μο­σιό­τη­τας στο διε­θνές επι­στη­μο­νι­κό πε­ριο­δι­κό Land, προ­σφέ­ρει μια στα­τι­στι­κά τεκ­μη­ριω­μέ­νη εκτί­μη­ση που απο­κα­λύ­πτει ότι ο πλη­θυ­σμός συ­γκε­ντρώ­νε­ται σε επι­κίν­δυ­νο βαθμό σε πε­ριο­χές όπου η δα­σι­κή έκτα­ση εφά­πτε­ται με καλ­λιέρ­γειες, ενώ ανα­δει­κνύ­ει και την πίεση που δέ­χε­ται το είδος από τον αντα­γω­νι­σμό με τα 51.000 και πλέον αι­γο­πρό­βα­τα του νη­σιού.

Το Πλα­τώ­νι της Ρόδου είναι ένας γε­νε­τι­κά απο­μο­νω­μέ­νος πλη­θυ­σμός, κα­τα­χω­ρη­μέ­νος στο Κόκ­κι­νο Βι­βλίο των Απει­λού­με­νων Ζώων της Ελ­λά­δας ως «Κιν­δυ­νεύ­ον», πα­ρό­τι διε­θνώς η IUCN το κα­τα­τάσ­σει στη χα­μη­λό­τε­ρη κα­τη­γο­ρία ανη­συ­χί­ας. Αυτό εξη­γεί­ται εύ­κο­λα καθώς η εξα­φά­νι­σή του από τη Ρόδο θα σή­μαι­νε την ορι­στι­κή απώ­λεια ενός εί­δους ελα­φιού που δεν υπάρ­χει που­θε­νά αλλού στον πλα­νή­τη.

Σύμ­φω­να με την έρευ­να, από τα 1.000 ελά­φια στις αρχές του 20ού αιώνα, ο πλη­θυ­σμός κα­τέρ­ρευ­σε στη δε­κα­ε­τία του 1980 σε μόλις 20 έως 50 επι­ζώ­ντα άτομα. Είχαν μεν γίνει από­πει­ρες εκτί­μη­σης το 1990 και το 2010, αλλά οι ερευ­νη­τές το­νί­ζουν ότι εκεί­νες οι με­τρή­σεις στε­ρού­νταν με­θο­δο­λο­γι­κής αυ­στη­ρό­τη­τας. Για δε­κα­ε­τί­ες, η δια­χεί­ρι­ση και η προ­στα­σία του εί­δους γι­νό­ταν σε ένα πε­ρι­βάλ­λον ει­κα­σιών.

Η με­λέ­τη που υπο­γρά­φουν οι Δη­μή­τριος Μπα­κα­λού­δης, Ευάγ­γε­λος Κω­τσό­νας, Κων­στα­ντι­νιά Πα­πα­στερ­γί­ου και Γρη­γό­ριος Πα­παϊ­ω­άν­νου, από το Ερ­γα­στή­ριο Άγριας Πα­νί­δας και Ιχθυο­πο­νί­ας Γλυ­κών Υδά­των του ΑΠΘ, αλ­λά­ζει άρδην αυτή την ει­κό­να. Εφαρ­μό­ζο­ντας για πρώτη φορά στη Ρόδο τη μέ­θο­δο της Δειγ­μα­το­λη­ψί­ας Από­στα­σης (Distance Sampling), η ομάδα κά­λυ­ψε το 42% του συ­νο­λι­κού οδι­κού δι­κτύ­ου, δια­νύ­ο­ντας 514 χι­λιό­με­τρα. Η έρευ­να διε­ξή­χθη σε δύο φά­σεις, τον Οκτώ­βριο του 2022 και τον Ια­νουά­ριο του 2023, συν­δυά­ζο­ντας τη νυ­χτε­ρι­νή πα­ρα­τή­ρη­ση με ισχυ­ρούς προ­βο­λείς 1.300 lumen και την έμ­με­ση κα­τα­μέ­τρη­ση πε­ριτ­τω­μά­των.

Η δια­φο­ρά από το πα­ρελ­θόν είναι ου­σιώ­δης. Η μέ­θο­δος δεν με­τρά­ει μόνο όσα ζώα φά­νη­καν, αλλά εφαρ­μό­ζει σύν­θε­τα μα­θη­μα­τι­κά μο­ντέ­λα που υπο­λο­γί­ζουν και την «πι­θα­νό­τη­τα ανί­χνευ­σης», λαμ­βά­νο­ντας υπόψη και εκεί­να που πα­ρέ­με­ναν κρυμ­μέ­να βάσει της από­στα­σης και της πυ­κνό­τη­τας της βλά­στη­σης. Ένα από τα πιο χρή­σι­μα τε­χνι­κά ευ­ρή­μα­τα είναι ότι ο μέσος χρό­νος απο­σύν­θε­σης των πε­ριτ­τω­μά­των στη Ρόδο ανέρ­χε­ται σε 272 ημέ­ρες. Αυτό επι­τρέ­πει στη Δα­σι­κή Υπη­ρε­σία να ξε­χω­ρί­ζει την πρό­σφα­τη πα­ρου­σία ζώων από πα­λαιό­τε­ρα ίχνη, πλη­ρο­φο­ρία κρί­σι­μη για τον σωστό σχε­δια­σμό των ζωνών προ­στα­σί­ας.

Τα ευ­ρή­μα­τα για τη χω­ρι­κή κα­τα­νο­μή του πλη­θυ­σμού κα­ταρ­ρί­πτουν την ει­κό­να της ομοιό­μορ­φης δια­σπο­ράς. Στους μι­κτούς βιο­τό­πους, όπου ελαιώ­νες, σι­τη­ρά και αμπέ­λια συ­νο­ρεύ­ουν άμεσα με δα­σι­κές εκτά­σεις, κα­τα­γρά­φη­κε η υψη­λό­τε­ρη πυ­κνό­τη­τα που σύμ­φω­να με τα στοι­χεία είναι 7,85 έως 10 άτομα ανά τε­τρα­γω­νι­κό χι­λιό­με­τρο. Αυτές οι εκτά­σεις λει­τουρ­γούν ως πόλοι έλξης, προ­σφέ­ρο­ντας τροφή υψη­λής ενέρ­γειας και άμεση κά­λυ­ψη στο γει­το­νι­κό δάσος. Στις θα­μνώ­δεις εκτά­σεις η πυ­κνό­τη­τα πέ­φτει στα 2,24 έως 2,64 άτομα ανά τε­τρα­γω­νι­κό χι­λιό­με­τρο, ενώ στα δάση κω­νο­φό­ρων κα­τα­γρά­φο­νται οι χα­μη­λό­τε­ρες τιμές, 0,65 έως 2,96 άτομα ανά τε­τρα­γω­νι­κό χι­λιό­με­τρο, καθώς αυτά χρη­σι­μο­ποιού­νται κυ­ρί­ως για κά­λυ­ψη και ανά­παυ­ση.

Είναι αξιο­ση­μεί­ω­το ότι, παρά τις ανη­συ­χί­ες, οι πυ­κνό­τη­τες στη Ρόδο πα­ρα­μέ­νουν ση­μα­ντι­κά χα­μη­λό­τε­ρες από αντί­στοι­χες πε­ριο­χές της Ευ­ρώ­πης, όπως η Ιτα­λία ή η Δανία. Το ελάφι δεν «ει­σβάλ­λει» στις καλ­λιέρ­γειες αλλά όπως προ­κύ­πτει από την έρευ­να το κάνει γιατί το δάσος δεν μπο­ρεί να το θρέ­ψει, ιδίως όταν αντα­γω­νί­ζε­ται με πάνω από 51.000 αι­γο­πρό­βα­τα που δρουν στο νησί, πολλά εξ αυτών ανε­πι­τή­ρη­τα. Σύμ­φω­να με τα στοι­χεία της ΕΛ­ΣΤΑΤ που πα­ρα­θέ­τει η έρευ­να, τα ζώα αυτά κα­τα­να­λώ­νουν το ίδιο ακρι­βώς τρο­φι­κό από­θε­μα που χρειά­ζε­ται το Πλα­τώ­νι, ανα­γκά­ζο­ντάς το να στρέ­φε­ται στις καλ­λιέρ­γειες για να επι­βιώ­σει. Έτσι η σύ­γκρου­ση με τους αγρό­τες δεν αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως πρό­βλη­μα συ­μπε­ρι­φο­ράς του ζώου, αλλά ως απο­τέ­λε­σμα οι­κο­λο­γι­κής πί­ε­σης που η Πο­λι­τεία δεν έχει αντι­με­τω­πί­σει ούτε με απο­ζη­μιώ­σεις ούτε με ρύθ­μι­ση της κτη­νο­τρο­φι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας. Η έλ­λει­ψη αυτή τρο­φο­δο­τεί τη λα­θρο­θη­ρία σιω­πη­λά και στα­θε­ρά.

Επι­πλέ­ον, η έρευ­να ανα­δει­κνύ­ει τους κιν­δύ­νους από το πυκνό οδικό δί­κτυο της Ρόδου (1.219 χλμ.), όπου ο με­γά­λος όγκος του­ρι­στι­κής κί­νη­σης κα­θι­στά τα τρο­χαία ατυ­χή­μα­τα μό­νι­μη απει­λή. Στις απει­λές προ­στί­θε­νται οι πε­ρι­φρά­ξεις που πα­γι­δεύ­ουν ζώα, ο κίν­δυ­νος υβρι­δι­σμού αν ει­σα­χθούν ελά­φια από άλλες πε­ριο­χές, και φυ­σι­κά οι κα­τα­στρο­φι­κές πυρ­κα­γιές.

Η έρευ­να δεν αρ­κεί­ται στη διά­γνω­ση, αλλά προ­τεί­νει ένα μο­ντέ­λο πα­ρα­κο­λού­θη­σης οι­κο­νο­μι­κά προ­σι­τό, όπως είναι η νυ­χτε­ρι­νή κα­τα­γρα­φή με προ­βο­λείς που κο­στί­ζει πε­ρί­που 3.500 ευρώ και πα­ρέ­χει στοι­χεία για τη δομή του πλη­θυ­σμού κατά φύλο και ηλι­κία, ενώ η έμ­με­ση μέ­θο­δος μέσω πε­ριτ­τω­μά­των κο­στί­ζει μόλις 1.320 ευρώ και είναι κα­τάλ­λη­λη για μα­κρο­χρό­νια εφαρ­μο­γή. Ο συν­δυα­σμός τους απο­τε­λεί την προ­τει­νό­με­νη στρα­τη­γι­κή, με στόχο την τα­κτι­κή επα­νά­λη­ψη της μέ­τρη­σης σε ετή­σια ή διετή βάση.

Η ίδια η με­λέ­τη θέτει και τους πε­ριο­ρι­σμούς της. Τα ζώα μπο­ρεί να απο­φεύ­γουν τους δρό­μους που χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν ως δια­δρο­μές πα­ρα­τή­ρη­σης, η εκτί­μη­ση του ρυθ­μού αφό­δευ­σης βα­σί­στη­κε στη διε­θνή βι­βλιο­γρα­φία και όχι σε το­πι­κά δε­δο­μέ­να, ενώ τα ευ­ρή­μα­τα δεν αντα­να­κλούν την κα­τά­στα­ση μετά τις με­γά­λες πυρ­κα­γιές του κα­λο­και­ριού του 2023. Αυτά τα στοι­χεία δεν αναι­ρούν τα συ­μπε­ρά­σμα­τα, αλλά ορί­ζουν τις προ­τε­ραιό­τη­τες για την επό­με­νη έρευ­να, όπως την επι­και­ρο­ποί­η­ση των δε­δο­μέ­νων και τη με­λέ­τη της ανα­πα­ρα­γω­γι­κής ικα­νό­τη­τας.

Ου­σια­στι­κά συ­νι­στά ένα βα­σι­κό επι­στη­μο­νι­κό ερ­γα­λείο για τον σχε­δια­σμό μιας ορ­θο­λο­γι­κής δια­χει­ρι­στι­κής στρα­τη­γι­κής. Τεκ­μη­ριώ­νει τις οι­κο­λο­γι­κές πα­ρα­μέ­τρους της χω­ρι­κής κα­τα­νο­μής του Πλα­τω­νιού και προσ­διο­ρί­ζει τις απα­ραί­τη­τες πα­ρεμ­βά­σεις, από τη ρύθ­μι­ση της ανε­πι­τή­ρη­της κτη­νο­τρο­φί­ας και τον πε­ριο­ρι­σμό της επέ­κτα­σης των καλ­λιερ­γειών σε δα­σι­κές ζώνες, έως τη θε­σμο­θέ­τη­ση μη­χα­νι­σμών απο­ζη­μί­ω­σης για τις αγρο­τι­κές καλ­λιέρ­γειες που απο­τι­μώ­νται σε εκα­το­ντά­δες χι­λιά­δες ευρώ από τους ίδιους τους αγρό­τες.

Τεκ­μη­ριώ­νο­ντας επι­στη­μο­νι­κά ότι οι καλ­λιέρ­γειες της Ρόδου απο­τε­λούν πλέον ανα­πό­σπα­στο τμήμα του ζω­τι­κού χώρου του Πλα­τω­νιού λόγω της πί­ε­σης από την ανε­πι­τή­ρη­τη κτη­νο­τρο­φία, προ­κύ­πτει ότι οι ζη­μιές στην πα­ρα­γω­γή δεν είναι “τυ­χαία πε­ρι­στα­τι­κά”, αλλά απο­τέ­λε­σμα μιας συ­στη­μι­κής οι­κο­λο­γι­κής με­τα­τό­πι­σης.

Η Πο­λι­τεία οφεί­λει πλέον να αξιο­ποι­ή­σει αυτά τα δε­δο­μέ­να για να θε­σμο­θε­τή­σει ένα δί­καιο και μό­νι­μο σύ­στη­μα απο­ζη­μιώ­σε­ων, ανα­γνω­ρί­ζο­ντας ότι ο αγρο­τι­κός κό­σμος της Ρόδου επω­μί­ζε­ται μο­νο­με­ρώς το κό­στος προ­στα­σί­ας ενός εθνι­κού φυ­σι­κού κε­φα­λαί­ου.