Δημοσιεύθηκε η πρώτη επιστημονική «ακτινογραφία» για το Πλατώνι της Ρόδου

• Τα δεδομένα του ΑΠΘ που αλλάζουν τα πάντα για τον πληθυσμό και τις αγροτικές ζημιές • Τι αποκαλύπτει η πρώτη συστηματική μελέτη για τη συγκέντρωση του πληθυσμού  • Οδικός χάρτης για τη διαχείριση και την προστασία της αγροτικής παραγωγής

Η πρώτη συστηματική και μεθοδολογικά αυστηρή προσπάθεια καταγραφής του πληθυσμού του εμβληματικού ελαφιού της Ρόδου, του Πλατωνιού (Dama dama), δημοσιεύθηκε πριν από λίγες ημέρες από εξειδικευμένη επιστημονική ομάδα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Η μελέτη, που φέρνει σήμερα στη δημοσιότητα η «δ», αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο διαχείρισης αφού για πρώτη φορά, η Πολιτεία έχει στα χέρια της μια επιστημονική χαρτογράφηση που εξηγεί πού συγκεντρώνονται τα ζώα, γιατί επιλέγουν τις καλλιέργειες και πώς ο ανταγωνισμός με την κτηνοτροφία καθορίζει την επιβίωσή τους.
Η έρευνα, που είδε το φως της δημοσιότητας στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Land, προσφέρει μια στατιστικά τεκμηριωμένη εκτίμηση που αποκαλύπτει ότι ο πληθυσμός συγκεντρώνεται σε επικίνδυνο βαθμό σε περιοχές όπου η δασική έκταση εφάπτεται με καλλιέργειες, ενώ αναδεικνύει και την πίεση που δέχεται το είδος από τον ανταγωνισμό με τα 51.000 και πλέον αιγοπρόβατα του νησιού.
Το Πλατώνι της Ρόδου είναι ένας γενετικά απομονωμένος πληθυσμός, καταχωρημένος στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας ως «Κινδυνεύον», παρότι διεθνώς η IUCN το κατατάσσει στη χαμηλότερη κατηγορία ανησυχίας. Αυτό εξηγείται εύκολα καθώς η εξαφάνισή του από τη Ρόδο θα σήμαινε την οριστική απώλεια ενός είδους ελαφιού που δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον πλανήτη.

Σύμφωνα με την έρευνα, από τα 1.000 ελάφια στις αρχές του 20ού αιώνα, ο πληθυσμός κατέρρευσε στη δεκαετία του 1980 σε μόλις 20 έως 50 επιζώντα άτομα. Είχαν μεν γίνει απόπειρες εκτίμησης το 1990 και το 2010, αλλά οι ερευνητές τονίζουν ότι εκείνες οι μετρήσεις στερούνταν μεθοδολογικής αυστηρότητας. Για δεκαετίες, η διαχείριση και η προστασία του είδους γινόταν σε ένα περιβάλλον εικασιών.
Η μελέτη που υπογράφουν οι Δημήτριος Μπακαλούδης, Ευάγγελος Κωτσόνας, Κωνσταντινιά Παπαστεργίου και Γρηγόριος Παπαϊωάννου, από το Εργαστήριο Άγριας Πανίδας και Ιχθυοπονίας Γλυκών Υδάτων του ΑΠΘ, αλλάζει άρδην αυτή την εικόνα. Εφαρμόζοντας για πρώτη φορά στη Ρόδο τη μέθοδο της Δειγματοληψίας Απόστασης (Distance Sampling), η ομάδα κάλυψε το 42% του συνολικού οδικού δικτύου, διανύοντας 514 χιλιόμετρα. Η έρευνα διεξήχθη σε δύο φάσεις, τον Οκτώβριο του 2022 και τον Ιανουάριο του 2023, συνδυάζοντας τη νυχτερινή παρατήρηση με ισχυρούς προβολείς 1.300 lumen και την έμμεση καταμέτρηση περιττωμάτων.

Η διαφορά από το παρελθόν είναι ουσιώδης. Η μέθοδος δεν μετράει μόνο όσα ζώα φάνηκαν, αλλά εφαρμόζει σύνθετα μαθηματικά μοντέλα που υπολογίζουν και την «πιθανότητα ανίχνευσης», λαμβάνοντας υπόψη και εκείνα που παρέμεναν κρυμμένα βάσει της απόστασης και της πυκνότητας της βλάστησης. Ένα από τα πιο χρήσιμα τεχνικά ευρήματα είναι ότι ο μέσος χρόνος αποσύνθεσης των περιττωμάτων στη Ρόδο ανέρχεται σε 272 ημέρες. Αυτό επιτρέπει στη Δασική Υπηρεσία να ξεχωρίζει την πρόσφατη παρουσία ζώων από παλαιότερα ίχνη, πληροφορία κρίσιμη για τον σωστό σχεδιασμό των ζωνών προστασίας.
Τα ευρήματα για τη χωρική κατανομή του πληθυσμού καταρρίπτουν την εικόνα της ομοιόμορφης διασποράς. Στους μικτούς βιοτόπους, όπου ελαιώνες, σιτηρά και αμπέλια συνορεύουν άμεσα με δασικές εκτάσεις, καταγράφηκε η υψηλότερη πυκνότητα που σύμφωνα με τα στοιχεία είναι 7,85 έως 10 άτομα ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Αυτές οι εκτάσεις λειτουργούν ως πόλοι έλξης, προσφέροντας τροφή υψηλής ενέργειας και άμεση κάλυψη στο γειτονικό δάσος. Στις θαμνώδεις εκτάσεις η πυκνότητα πέφτει στα 2,24 έως 2,64 άτομα ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, ενώ στα δάση κωνοφόρων καταγράφονται οι χαμηλότερες τιμές, 0,65 έως 2,96 άτομα ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, καθώς αυτά χρησιμοποιούνται κυρίως για κάλυψη και ανάπαυση.
Είναι αξιοσημείωτο ότι, παρά τις ανησυχίες, οι πυκνότητες στη Ρόδο παραμένουν σημαντικά χαμηλότερες από αντίστοιχες περιοχές της Ευρώπης, όπως η Ιταλία ή η Δανία. Το ελάφι δεν «εισβάλλει» στις καλλιέργειες αλλά όπως προκύπτει από την έρευνα το κάνει γιατί το δάσος δεν μπορεί να το θρέψει, ιδίως όταν ανταγωνίζεται με πάνω από 51.000 αιγοπρόβατα που δρουν στο νησί, πολλά εξ αυτών ανεπιτήρητα. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ που παραθέτει η έρευνα, τα ζώα αυτά καταναλώνουν το ίδιο ακριβώς τροφικό απόθεμα που χρειάζεται το Πλατώνι, αναγκάζοντάς το να στρέφεται στις καλλιέργειες για να επιβιώσει. Έτσι η σύγκρουση με τους αγρότες δεν αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα συμπεριφοράς του ζώου, αλλά ως αποτέλεσμα οικολογικής πίεσης που η Πολιτεία δεν έχει αντιμετωπίσει ούτε με αποζημιώσεις ούτε με ρύθμιση της κτηνοτροφικής δραστηριότητας. Η έλλειψη αυτή τροφοδοτεί τη λαθροθηρία σιωπηλά και σταθερά.

Επιπλέον, η έρευνα αναδεικνύει τους κινδύνους από το πυκνό οδικό δίκτυο της Ρόδου (1.219 χλμ.), όπου ο μεγάλος όγκος τουριστικής κίνησης καθιστά τα τροχαία ατυχήματα μόνιμη απειλή. Στις απειλές προστίθενται οι περιφράξεις που παγιδεύουν ζώα, ο κίνδυνος υβριδισμού αν εισαχθούν ελάφια από άλλες περιοχές, και φυσικά οι καταστροφικές πυρκαγιές.
Η έρευνα δεν αρκείται στη διάγνωση, αλλά προτείνει ένα μοντέλο παρακολούθησης οικονομικά προσιτό, όπως είναι η νυχτερινή καταγραφή με προβολείς που κοστίζει περίπου 3.500 ευρώ και παρέχει στοιχεία για τη δομή του πληθυσμού κατά φύλο και ηλικία, ενώ η έμμεση μέθοδος μέσω περιττωμάτων κοστίζει μόλις 1.320 ευρώ και είναι κατάλληλη για μακροχρόνια εφαρμογή. Ο συνδυασμός τους αποτελεί την προτεινόμενη στρατηγική, με στόχο την τακτική επανάληψη της μέτρησης σε ετήσια ή διετή βάση.
Η ίδια η μελέτη θέτει και τους περιορισμούς της. Τα ζώα μπορεί να αποφεύγουν τους δρόμους που χρησιμοποιήθηκαν ως διαδρομές παρατήρησης, η εκτίμηση του ρυθμού αφόδευσης βασίστηκε στη διεθνή βιβλιογραφία και όχι σε τοπικά δεδομένα, ενώ τα ευρήματα δεν αντανακλούν την κατάσταση μετά τις μεγάλες πυρκαγιές του καλοκαιριού του 2023. Αυτά τα στοιχεία δεν αναιρούν τα συμπεράσματα, αλλά ορίζουν τις προτεραιότητες για την επόμενη έρευνα, όπως την επικαιροποίηση των δεδομένων και τη μελέτη της αναπαραγωγικής ικανότητας.
Ουσιαστικά συνιστά ένα βασικό επιστημονικό εργαλείο για τον σχεδιασμό μιας ορθολογικής διαχειριστικής στρατηγικής. Τεκμηριώνει τις οικολογικές παραμέτρους της χωρικής κατανομής του Πλατωνιού και προσδιορίζει τις απαραίτητες παρεμβάσεις, από τη ρύθμιση της ανεπιτήρητης κτηνοτροφίας και τον περιορισμό της επέκτασης των καλλιεργειών σε δασικές ζώνες, έως τη θεσμοθέτηση μηχανισμών αποζημίωσης για τις αγροτικές καλλιέργειες που αποτιμώνται σε εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ από τους ίδιους τους αγρότες.
Τεκμηριώνοντας επιστημονικά ότι οι καλλιέργειες της Ρόδου αποτελούν πλέον αναπόσπαστο τμήμα του ζωτικού χώρου του Πλατωνιού λόγω της πίεσης από την ανεπιτήρητη κτηνοτροφία, προκύπτει ότι οι ζημιές στην παραγωγή δεν είναι “τυχαία περιστατικά”, αλλά αποτέλεσμα μιας συστημικής οικολογικής μετατόπισης.
Η Πολιτεία οφείλει πλέον να αξιοποιήσει αυτά τα δεδομένα για να θεσμοθετήσει ένα δίκαιο και μόνιμο σύστημα αποζημιώσεων, αναγνωρίζοντας ότι ο αγροτικός κόσμος της Ρόδου επωμίζεται μονομερώς το κόστος προστασίας ενός εθνικού φυσικού κεφαλαίου.