Τουριστική Πολιτική: Η πρόκληση της βιωσιμότητας σε μια Win2win προοπτική για την Ελλάδα

της Ελευ­θε­ρίας Φτα­κλάκη

Η έννοια της βιώ­σι­μης του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης απο­τε­λεί ένα θεω­ρη­τικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο του­ρι­σμός πρέπει να εναρ­μο­νι­στεί με τους στόχους της Αει­φό­ρου Ανά­πτυ­ξης που έχουν τεθεί για το 2030.

Πόσο εφικτό είναι αυτό στην πράξη;

Ειδικά, για προ­ο­ρι­σμούς που έχουν στη­ρί­ξει το του­ρι­στικό τους μοντέλο στο μαζικό του­ρι­σμό, όπως είναι  η Ελλάδα, όπου το κυρί­αρχο του­ρι­στικό μοντέλο ανα­πτύ­χθηκε και συνε­χί­ζει να ανα­πτύσ­σε­ται σε συν­θή­κες (θεσμι­κές, πολι­τι­κές, οικο­νο­μι­κές, κοι­νω­νι­κές)  που δεν ευνοούν τη βιω­σι­μό­τητα.

• ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ή ΟΥΤΟΠΙΑ; Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΕ ΑΡΙΘΜΟΥΣ

Φέτος, το 2017 κερ­δή­θηκε το «στοί­χημα» των αριθμών ως προς τις αφίξεις καθώς η  αύξηση του αριθμού των επι­σκε­πτών στην Ελλάδα  απο­τε­λεί μια πραγ­μα­τι­κό­τητα που ουδείς μπορεί να αμφι­σβη­τή­σει, καθώς απο­δει­κνύ­ε­ται από τα επίσημα στοι­χεία των αφίξεων.

Η  Fraport π.χ. για τα 14 περι­φε­ρειακά αερο­δρό­μια που έχει ανα­λά­βει, δείχνει πως οι διε­θνείς αφίξεις έχουν απο­γειω­θεί καθώς έχουν ξεπε­ρά­σει τα 10,662 εκ. επι­βά­τες το 2017 σε σχέση με το 2016 που είχε κλείσει με 9, 334 εκ. επι­βά­τες.

Οι παρά­γο­ντες αυτής της αύξησης είναι σύν­θε­τοι και συναρ­τώ­νται και με άλλες παρα­μέ­τρους, πέραν των δράσεων του­ρι­στι­κής προ­βο­λής και επεν­δύ­σεων, όπως είναι π.χ. η γεω­πο­λι­τική αστά­θεια και η απουσία ασφά­λειας των αντα­γω­νι­στριών του­ρι­στι­κών αγορών. Όμως, αυτό το θέμα  δεν θα ανα­λυ­θεί επί του παρό­ντος, καθώς απο­τε­λεί μια ειδική ενότητα.

Αυτό  που πρέπει επι­τα­κτικά να μπει στο δημόσιο διάλογο, είναι η προ­στι­θέ­μενη αξία του του­ρι­σμού στη χώρα μας,  δηλ. η  λογική του ‘κόστους –οφέλους’ ( value for money),  ως προς το τελικό απο­τέ­λε­σμα αυτής της αυξη­τι­κής δια­δι­κα­σίας  και η βιω­σι­μό­τητα των προ­ο­ρι­σμών σε βάθος χρόνου,  με βασικά ερω­τή­ματα:

1^ο)Ο του­ρι­σμός μπορεί να απο­τε­λέ­σει μια win2win προ­ο­πτική  για τις τοπικές κοι­νω­νίες ως προς τη βιω­σι­μό­τητα, τους οικο­νο­μι­κούς δείκτες και την κοι­νω­νική συνοχή;

2^ο) Η του­ρι­στική ανά­πτυξη στο σχε­δια­σμό της  λαμ­βά­νει υπόψη την δια­γε­νε­ακή περι­βαλ­λο­ντική επι­βά­ρυνση;

• Η ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ- ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΔΑΠΑΝΗΣ

Αν εξε­τα­στεί η κατά κεφαλήν δαπάνη  από  το 2004, που ήταν  854 ευρώ  έως το 2015  που ανήλθε σε 540,9  ευρώ[i], δηλ. παρου­σί­ασε μια μείωση της τάξης του 36,66%, απο­δει­κνύ­ε­ται πως, ενώ αυξά­νο­νται οι επι­σκέ­πτες, μειώ­νο­νται τα έσοδα της τοπικής οικο­νο­μίας.  Άλλωστε, σύμφωνα με μελέτη της Εθνικής Τρά­πε­ζας Ελλάδος (Ε.Τ.Ε), η ημε­ρή­σια δαπάνη  των ξένων  του­ρι­στών στην Ελλάδα (όπου περίπου το 1/2  αυτής  κατευ­θύ­νε­ται στα ξενο­δο­χεία), παρα­μέ­νει την τελευ­ταία δεκα­ε­τία κοντά στα €70 (επίπεδο χαμη­λό­τερο κατά 15% από τον μέσο όρο των άμεσα αντα­γω­νι­στι­κών προ­ο­ρι­σμών).

Στην ίδια μελέτη τονί­ζο­νται οι πτυχές του  ελλη­νι­κού του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος που επι­δέ­χο­νται στρα­τη­γι­κές βελ­τί­ω­σης  και αφορούν i) στην ποιό­τητα του του­ρι­στι­κού μείγ­μα­τος, και ii) στην επο­χι­κό­τητα, (καθώς πάνω των 3/4  των δια­νυ­κτε­ρεύ­σεων  αφορούν στην περίοδο Ιουνίου-Σεπτεμβρίου). Επίσης,   επι­ση­μαί­νε­ται πως το κρίσιμο μειο­νέ­κτημα για την Ελλάδα ως προς τους αντα­γω­νι­στι­κούς της προ­ο­ρι­σμούς αφορά : i) στη  στρα­τη­γική στό­χευση για δημιουρ­γία του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος υψηλής προ­στι­θέ­με­νης αξίας και  ii) στην επα­να­φορά των ξενο­δο­χεια­κών επεν­δύ­σεων στο προ κρίσης επίπεδό τους.  Δια­πι­στώ­σεις που  είναι σε γνωστές  στην ελλη­νική του­ρι­στική αγορά.

Άλλωστε, αυτοί οι αριθμοί επι­βε­βαιώ­νουν την ανι­σορ­ρο­πία του του­ρι­στι­κού μοντέ­λου ανά­πτυ­ξης στη χώρα μας.  Επο­μέ­νως, η  εξίσωση που αφορά στη βιω­σι­μό­τητα του προ­ο­ρι­σμού πώς μπορεί να επι­τευ­χθεί, όταν φιλο­ξε­νεί μεγάλο όγκο επι­σκε­πτών και μάλιστα σε συγκε­κρι­μέ­νες χρο­νι­κές περιό­δους;  Οι όροι ανά­πτυ­ξης ενός του­ρι­στι­κού προ­ο­ρι­σμού δεν μπορεί να απο­τε­λούν μια αλό­γι­στη δια­δι­κα­σία που δεν κατα­με­τρά­ται, δεν προσ­διο­ρί­ζε­ται και δεν απο­τι­μά­ται.

• ΑΠΟΥΣΙΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ /ΔΟΜΩΝ

Η Εμπι­στο­σύνη δεν κατα­κτά­ται με εξαγ­γε­λίες αλλά με δεδο­μένα. Η απουσία μηχα­νι­σμών και δομών συστη­μα­τι­κής παρα­κο­λού­θη­σης του  του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος σε τοπικό, περι­φε­ρειακό και εθνικό επίπεδο με σκοπό την εξι­σορ­ρό­πηση των στρε­βλώ­σεων που παρα­τη­ρού­νται στον του­ρι­στικό τομέα και την ανά­πτυξη  στο­χευ­μέ­νων πολι­τι­κών, ανα­δει­κνύει ακόμα περισ­σό­τερο την «ένδεια»  στο σχε­δια­σμό και στην υλο­ποί­ηση της του­ρι­στι­κής πολι­τι­κής της Ελλάδας.

Το σχέδιο της λει­τουρ­γίας των Δορυ­φό­ρων Λογα­ρια­σμών Του­ρι­σμού, απο­τε­λεί μια θετική πρω­το­βου­λία για τη δημιουρ­γία μιας ανα­λυ­τι­κής βάσης οικο­νο­μι­κών δεδο­μέ­νων, που αφορούν στην δαπάνη των επι­σκε­πτών ανά κλάδο οικο­νο­μίας και σαφώς  πρέπει να προ­χω­ρή­σει αυτή η δια­δι­κα­σία.

Η λει­τουρ­γία πιστο­ποι­η­μέ­νων δομών, όπως είναι τα Παρα­τη­ρη­τή­ρια Βιώ­σι­μου Του­ρι­σμού, υπό την αιγίδα του UNWTO[ii], είναι απα­ραί­τητη, αν το ζητού­μενο ενός προ­ο­ρι­σμού είναι η ανά­πτυξη μιας «έξυπνης» του­ρι­στι­κής δια­κυ­βέρ­νη­σης,  σε τοπικό, περι­φε­ρειακό και εθνικό επίπεδο.

Η Φέρουσα Ικα­νό­τητα του προ­ο­ρι­σμού απο­τε­λεί την ανα­γκαία συνθήκη για τη βιω­σι­μό­τητα  του.  Η βελ­τί­ωση της αντα­γω­νι­στι­κής ικα­νό­τη­τας του ελλη­νι­κού του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος, δεν πρέπει να γίνεται σε βάρος των οικο­συ­στη­μά­των και των τοπικών εισο­δη­μά­των. Επο­μέ­νως, η επέν­δυση σε νέες υπο­δο­μές, απαιτεί κανόνες και προ­δια­γρα­φές που θα προ­βλέ­πο­νται σε όλα τα επίπεδα σχε­δια­σμού του Νέου Οικι­στι­κού Νόμου [iii](1997), ο οποίος  είναι καιρός να εκσυγ­χρο­νι­στεί.  Επι­πρό­σθετα, κρί­νε­ται απα­ραί­τητο να τεθεί σε ισχύ το Εθνικό Χωρο­τα­ξικό Σχέδιο καθώς και ένα Ειδικό Χωρο­τα­ξικό Σχέδιο για τον Του­ρι­σμό,  καθώς σήμερα δεν υφί­στα­ται  κανένα από τα δύο[iv], με όρους βιω­σι­μό­τη­τας και αει­φο­ρίας.

Κοινός παρα­νο­μα­στής της ελλη­νι­κής του­ρι­στι­κής πολι­τι­κής πρέπει να είναι η αντι­με­τώ­πιση του του­ρι­σμού ως ένα εξει­δι­κευ­μένο προϊόν υψηλών ποιο­τι­κών χαρα­κτη­ρι­στι­κών με τις ανά­λο­γες πολι­τι­κές και δράσεις, ώστε να απο­κτή­σει ο ελλη­νι­κός του­ρι­σμός μια ισχυρή ταυ­τό­τητα στις διε­θνείς αγορές, που θα συναρ­τά­ται και με μια τιμο­λο­γιακή πολι­τική με θετικό πρόσημο για το σύνολο των εμπλε­κο­μέ­νων.

• ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ : ΓΙΑ ΜΙΑ ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Ο  βιώ­σι­μος του­ρι­σμός απαιτεί μια σύνθετη, πολυ­πα­ρα­γο­ντική και πολυ­συμ­με­το­χική πολι­τική πράξη και απαιτεί πολι­τική βούληση για τη λήψη και υλο­ποί­ηση γεν­ναίων απο­φά­σεων.  Προ­ϋ­πο­θέ­τει συγκε­κρι­μέ­νες προ­τά­σεις  που θα προ­κύ­ψουν από ένα κοινό όραμα για την Ελλάδα του 2030 ( καθώς η Στρα­τη­γική απαιτεί έναν σχε­δια­σμό σε βάθος χρόνου) και  μέσα από μια δημόσια δια­βού­λευση χωρίς απο­κλει­σμούς  και ομα­δο­ποι­ή­σεις.

Λόγω της ενα­σχό­λη­σης  μου σε πολι­τικό επίπεδο  με τον του­ρι­σμό [v]  και με κύρια αφε­τη­ρία προ­βλη­μα­τι­σμού τις ανη­συ­χίες μου ως ενεργός πολίτης, κατα­θέτω κάποιες προ­τά­σεις  [vi] που εκτιμώ πως μπορούν να συμ­βά­λουν προς αυτή την κατεύ­θυνση .

Ειδι­κό­τερα, προ­τείνω τη δημιουρ­γία:

• Υπουρ­γείου Βιώ­σι­μης Του­ρι­στι­κής Ανά­πτυ­ξης: Δημιουρ­γία ενός αυτό­νο­μου υπουρ­γείου Βιώ­σι­μης Του­ρι­στι­κής Ανά­πτυ­ξης και τη σταθερή λει­τουρ­γία των δομών και μηχα­νι­σμών του, όπου ενδει­κτικά αναφέρω, π.χ. τις θέσεις των Γενικών Γραμ­μα­τέων, που πρέπει να στε­λε­χώ­νο­νται από έμπει­ρους τεχνο­κρά­τες μέσα από δια­γω­νι­στική δια­δι­κα­σία  και να έχουν διάρ­κεια στο χρόνο, τη δομή ενός κεντρι­κού φορέα στρα­τη­γι­κού σχε­δια­σμού που θα συμπλη­ρώ­νε­ται  με απο­κε­ντρω­μέ­νες  επι­χει­ρη­σια­κές  δομές, κα.
• Εθνική Στρα­τη­γική  για τον Τουρισμό- 2030:  Εκπό­νηση της Εθνικής  Στρα­τη­γι­κής  για τον Τουρισμό- 2030, τη Βίβλο του του­ρι­σμού, ως προϊόν δημό­σιας δια­βού­λευ­σης, συνερ­γα­σίας όλων των δημο­κρα­τι­κών πολι­τι­κών δυνά­μεων του τόπου μας, των παρα­γω­γι­κών δυνά­μεων και των  κοι­νω­νι­κών εταίρων.
• Του­ρι­στική Διπλω­μα­τία: Αξιο­ποί­ηση  του του­ρι­σμού ως εργα­λείου ήπιας μορφής ισχύος, και η ανά­δειξή  του σε μια μορφή διπλω­μα­τίας (Του­ρι­στική Διπλω­μα­τία), κάτι που θα προσ­δώ­σει πολ­λα­πλά οφέλη στη χώρα μας[vii].
• Οδικό Χάρτη Του­ρι­στι­κής πολι­τική:  Ανά­πτυξη Οδικού Χάρτη για την ανά­πτυξη των δράσεων της Εθνικής Στρα­τη­γι­κής μέσα από ορι­ζό­ντιες και κάθετες συνερ­γα­σίες του Υπουρ­γείου Του­ρι­σμού με  συναρ­μό­δια Υπουρ­γεία, όπως είναι το  Υπο­δο­μών και Μετα­φο­ρών, Οικο­νο­μίας και Ανά­πτυ­ξης, Περι­βάλ­λο­ντος και Ενέρ­γειας, Πολιτισμού-Αθλητισμού, και Εξω­τε­ρι­κών και τους δυο βαθμούς αυτο­διοί­κη­σης -δήμοι και περιφέρειες-, ως μια ανα­γκαία συνθήκη για την επι­τυ­χία του εγχει­ρή­μα­τος, όπου το συντο­νι­σμό θα έχει το υπουρ­γείο του­ρι­σμού.
• Κατα­στα­τικό Χάρτη Διά­κρι­σης Εξου­σιών και Αρμο­διο­τή­των: Απαι­τού­νται πολι­τι­κές σε εθνικό, περι­φε­ρειακό και τοπικό επίπεδο, με ξεκά­θα­ρους και δια­κρι­τούς όρους ως προς τις αρμο­διό­τη­τες, το σχέδιο δράσης  και τους πόρους κάθε επί­πε­δου διοί­κη­σης.
• Νέες Μορφές Του­ρι­σμού: Ανά­δειξη  νέων μορφών του­ρι­σμού με την αξιο­ποί­ηση των συγκρι­τι­κών πλε­ο­νε­κτη­μά­των κάθε προ­ο­ρι­σμού. Αυτό απαιτεί νέα του­ρι­στικά προ­ϊ­ό­ντα, στο­χευ­μένα και πολύ καλά ανε­πτυγ­μένα. Σε αυτή τη δια­δι­κα­σία τον κυρί­αρχο ρόλο πρέπει να έχουν οι δήμοι, όπου σε συνερ­γα­σία με τις περι­φέ­ρειες θα ανα­πτύ­ξουν αυτά τα προ­ϊ­ό­ντα, όπως π..χ. ο πολι­τι­στι­κός, γαστρο­νο­μι­κός, κατα­δυ­τι­κός, οικο-τουρισμός, θαλάσ­σιος, θρη­σκευ­τι­κός/προ­σκυ­νη­μα­τι­κός, κα.
• Εκπαι­δευ­τική Του­ρι­στική Πολι­τική: Η του­ρι­στική εκπαί­δευση απο­τε­λεί τον ακρο­γω­νιαίο λίθο για την ανά­πτυξη ποιο­τι­κών υπη­ρε­σιών υψηλού επί­πε­δου σε όλους τους κλάδους της του­ρι­στι­κής δια­δι­κα­σίας. Ως εκ τούτου, η ύπαρξη ενός ξεκά­θα­ρου θεσμι­κού πλαι­σίου στην  του­ρι­στική εκπαί­δευση της Ελλάδας, με στο­χο­θέ­τηση και ευκρί­νεια στα προ­γράμ­ματα  μεταξύ των δια­φο­ρε­τι­κών επι­πέ­δων εκπαί­δευ­σης (ΙΕΚ, ΑΣΤΕ, ΤΕΙ, ΑΕΙ) απο­τε­λεί μια ανα­γκαία συνθήκη για την ποιό­τητα των παρε­χό­με­νων υπη­ρε­σιών.
• Στρα­τη­γικό Χωρικό Σχε­δια­σμό: Επίλυση ζητη­μά­των που αφορούν στις χωρο­τα­ξι­κές δυσλει­τουρ­γίες και αδυ­να­μίες στη θέσπιση κανόνων για τις επεν­δύ­σεις στον κλάδο, για την ανά­πτυξη νέων υπο­δο­μών, την επέ­κταση των πόλεων , κλπ. ούτως ώστε να στα­μα­τή­σει η άναρχη ανά­πτυξη.
• ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Εν κατα­κλείδι, πρέπει να κατα­νο­ή­σουμε  πως ο  του­ρι­σμός δεν είναι απο­τε­λεί μόνο μια παρα­γω­γική δια­δι­κα­σία, αλλά το αντι­κεί­μενο μιας σύν­θε­της και ολο­κλη­ρω­μέ­νης πολι­τι­κής διερ­γα­σίας, της του­ρι­στι­κής πολι­τι­κής.

Για να μπο­ρέ­σει να γίνει μια win2win κατά­σταση για τους ελλη­νι­κούς προ­ο­ρι­σμούς και να επι­τύ­χει η Ελλάδα τους στόχους της Αει­φό­ρου Ανά­πτυ­ξης για το 2030, θα πρέπει να επέλ­θουν  ριζικές αλλαγές ως προς την αντι­με­τώ­πιση του Του­ρι­σμού από τους διοι­κού­ντες, τους επι­χει­ρη­μα­τίες και τις τοπικές κοι­νω­νίες στο σύνολο τους.   Αλλαγές, οι οποίες καλού­νται να παίξουν έναν πρω­τα­γω­νι­στικό ρόλο στο χτίσιμο του ορά­μα­τος για τον τόπο τους.

Η δημιουρ­γία του­ρι­στι­κής συνεί­δη­σης με όρους βιω­σι­μό­τη­τας του προ­ο­ρι­σμού, η ανά­πτυξη μιας του­ρι­στι­κής κουλ­τού­ρας που θα υπερβεί το «εγώ» και θα συνερ­γα­στεί στο  «εμείς», και η χάραξη μιας του­ρι­στι­κής πολι­τι­κής  με όρους  αει­φο­ρίας , πρέπει να υιο­θε­τη­θούν σε κάθε πολι­τική πράξη και επι­χει­ρη­μα­τική δρα­στη­ριό­τητα.

Ο του­ρι­σμός μπορεί να απο­τε­λέ­σει το όχημα για τη μετά­βαση σε μια νέα εποχή δια­κυ­βέρ­νη­σης για την Ελλάδα, συμ­βάλ­λο­ντας με αυτό τον τρόπο  στην ανά­πτυξη νέων πολι­τι­κών με ανθρω­πο­κε­ντρική προ­σέγ­γιση και  όρους προ­στα­σίας του περι­βάλ­λο­ντος, προ­κει­μέ­νου  να δια­μορ­φω­θεί ένα βιώσιμο ανα­πτυ­ξιακό μοντέλο δια­κυ­βέρ­νη­σης  στην Ελλάδα του 2030.

Ο του­ρι­σμός έχει όλες τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για  να απο­τε­λέ­σει μια win2win κατά­σταση για την Ελλάδα. Αρκεί να αντι­με­τω­πι­στεί η του­ρι­στική πολι­τική ως μια κοινή εθνική πολι­τική απ’ όλες τις  πολι­τι­κές δυνά­μεις του τόπου μας . Μένει να το απο­φα­σί­σουμε ως κοι­νω­νία στο σύνολο της…

 

Παρα­πο­μπές:

[i] Μελέτη  του  Δ.Λαγού, Καθη­γητή Του­ρι­στική Οικο­νο­μική και Διοί­κηση Του­ρι­στι­κών Επι­χει­ρή­σεων, στο Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου, με τίτλο «‘Η ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» που παρου­σιά­στηκε στη Ρόδο, στις 2 Ιουλίου 2017, στο πλαίσιο ημε­ρί­δας στη Ρόδο, στις 2 Ιουλίου 2017.

[ii]Το 2013-2014, ως περι­φε­ρειακή αρχή Ν.Αιγαίου, δημιουρ­γή­σαμε το Παρα­τη­ρη­τή­ριο Βιώ­σι­μου Του­ρι­σμού Αιγαίου,  με έδρα τη Ρόδο και πόρους του ΕΣΠΑ 2007-2013. Από το 2015, λει­τουρ­γεί μόνο από το πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου (tourismobservatory.ba.aegean.gr).

[iii][iii] Νέος οικι­στι­κός Νόμος 2508/97 & 2749/99

[iv] Το πρώτο Ειδικό Χωρο­τα­ξικό για τον Του­ρι­σμό θεσμο­θε­τή­θηκε το 2009 και ανα­θε­ω­ρή­θηκε το 2013, όμως ακυ­ρώ­θηκε από το ΣτΕ, όπως και το Ειδικό Χωρο­τα­ξικό Σχέδιο.

[v] Αντι­πε­ρι­φε­ρειάρ­χης Του­ρι­σμού, Ευρω­παϊ­κών Θεμάτων και Διεθνών Συνερ­γα­σιών  (2013-2014) και ανα­πλη­ρώ­τρια συντο­νί­στρια ομάδας εργα­σίας του­ρι­σμού (2016-2017)στην περι­φέ­ρεια Ν.Αιγαίου.

[vi] Οι προ­τά­σεις που κατα­θέτω αφορούν τη βιω­σι­μό­τητα της του­ρι­στι­κής πολι­τι­κής και όχι την ανά­πτυξη του του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος καθώς απο­τε­λεί μια άλλη ενότητα την οποία θα ανα­πτύξω σε άλλο άρθρο μου.

[vii] Βλ. σχετική εισή­γηση: ‘Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΗΠΙΑΣ ΙΣΧΥΟΣ. Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ Ν.ΑΙΓΑΙΟΥ ΩΣ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ’ στην Γ΄ Διε­πι­στη­μο­νική Διη­με­ρίδα με θέμα «Του­ρι­σμός, Πολι­τική και Επι­κοι­νω­νία» που συν­διορ­γα­νώ­θηκε από τις Σχολές των Οικο­νο­μι­κών και Πολι­τι­κών Επι­στη­μών του Αρι­στο­τε­λείου Πανε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λο­νί­κης και Εθνικού Καπο­δι­στρια­κού Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, στις 20-21 Οκτω­βρίου 2016 ( Ρόδος και Κως). ( http://www.eftaklaki.gr)