Τα Δωδεκάνησα παραμένουν από τους ελάχιστους νομούς της χώρας όπου οι γεννήσεις εξακολουθούν να μην υπολείπονται των θανάτων

• Ενώ σε πανελλαδικό επίπεδο οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά 42% ανάμεσα στο 2009 και το 2024 και η αναλογία εκτινάχθηκε στους 184 θανάτους ανά 100 γεννήσεις, ο νομός κατατάσσεται μαζί με την Ξάνθη και τρεις νομούς της Κρήτης στην ομάδα με λόγο κάτω από 100. Η απόσταση από την ηπειρωτική Ελλάδα, όπου καταγράφονται έως και 276 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις, είναι πλέον τεράστια

Η δημογραφική εικόνα της χώρας επιδεινώνεται με ταχύτητα που δεν έχει προηγούμενο στη μεταπολεμική περίοδο, όμως η επιδείνωση αυτή δεν είναι ομοιόμορφη. Νέα ανάλυση του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών, τα στοιχεία της οποίας παρουσίασε ο αφυπηρετήσας καθηγητής Δημογραφίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και διευθυντής του Ινστιτούτου κ. Βύρων Κοτζαμάνης, δείχνει ότι ο δημογραφικός χάρτης της Ελλάδας έχει σπάσει σε δύο ταχύτητες. Στη μία πλευρά βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής χώρας, όπου οι γεννήσεις έχουν κυριολεκτικά καταρρεύσει και οι θάνατοι είναι πλέον δύο και τρεις φορές περισσότεροι. Στην άλλη βρίσκεται μια μικρή ομάδα νησιωτικών και ορισμένων ακριτικών περιοχών, στην οποία περιλαμβάνονται τα Δωδεκάνησα, που συγκράτησαν μεγάλο μέρος του νεανικού τους πληθυσμού και συνεχίζουν να καταγράφουν σχεδόν ισοσκελισμένο φυσικό ισοζύγιο.

Το εθνικό πλαίσιο της κατάρρευσης
Τα μεγέθη σε επίπεδο χώρας είναι ενδεικτικά του βάθους της μεταβολής. Οι γεννήσεις από 148 χιλιάδες κατά μέσο όρο την περίοδο 1979-80 περιορίστηκαν στις 67 χιλιάδες το 2024-2025, ενώ η μέση ηλικία απόκτησης παιδιών αυξήθηκε κατά σχεδόν 6 έτη, από τα 26,2 στα 32,2. Ο ετήσιος δείκτης γονιμότητας υποχώρησε από 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες σε 1.240.
Πίσω από τους αριθμούς αυτούς, όπως προκύπτει από την έρευνα, βρίσκεται η πτώση της διαγενεακής γονιμότητας. Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν κατά μέσο όρο 2 παιδιά, ενώ όσες γεννήθηκαν γύρω στο 1985 απέκτησαν λιγότερα από 1,5. Η μείωση ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και συνεχίζεται έκτοτε, με μοναδική εξαίρεση την περίοδο 2003-2009, όταν η μαζική είσοδος αλλοδαπών μετά το 1990 έδωσε μια προσωρινή ανάσχεση.
Παράλληλα, τα φυσικά ισοζύγια αντιστράφηκαν. Την περίοδο 1971-1980 η χώρα κατέγραψε 638 χιλιάδες περισσότερες γεννήσεις από θανάτους. Την επόμενη δεκαετία το πλεόνασμα περιορίστηκε στις 276 χιλιάδες και τη μεθεπόμενη μόλις στις 22 χιλιάδες. Τη δεκαετία 2011-2020 καταγράφηκαν 267 χιλιάδες περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις και μόνο στην πενταετία 2021-2025 άλλες 290 χιλιάδες.

Ο δείκτης που ξεχωρίζει τον νομό
Ο πιο εύγλωττος δείκτης της έρευνας είναι η αναλογία θανάτων ανά 100 γεννήσεις. Το 2009 στη χώρα αντιστοιχούσαν 92 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις. Το 2024 η αναλογία διπλασιάστηκε και έφτασε τους 184. Σε επίπεδο νομού όμως ο δείκτης κυμαίνεται από 79 έως 276, διαφορά που αποτυπώνει δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες μέσα στην ίδια χώρα.
Τα Δωδεκάνησα, η Ξάνθη και τρεις από τους τέσσερις νομούς της Κρήτης, δηλαδή τα Χανιά, το Ρέθυμνο και το Ηράκλειο, είχαν και το 2024 λόγο κάτω από 100, δηλαδή λιγότερους θανάτους από γεννήσεις. Σε άλλους 5 νομούς οι θάνατοι ήταν οριακά περισσότεροι. Αντιθέτως, σε 17 νομούς, όλοι τους στην ηπειρωτική Ελλάδα, καταγράφηκαν από 175 έως 276 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις. Σε 9 από αυτούς, στα Τρίκαλα, την Αρκαδία, το Κιλκίς, την Καρδίτσα, την Άρτα, την Ευρυτανία, τη Φωκίδα, τα Γρεβενά και τις Σέρρες, αντιστοιχούν 2 ή και περισσότεροι θάνατοι για κάθε γέννηση.
Η σύνδεση με την πληθυσμιακή εξέλιξη είναι άμεση. Οι νομοί με αναλογία μεγαλύτερη του 175 ανά 100 συγκαταλέγονται, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της ΕΛΣΤΑΤ, σε εκείνους που από το 2009 έως το 2025 έχασαν πάνω από το 10% του πληθυσμού τους. Όσοι κινήθηκαν κάτω από το 125 ανά 100 κατέγραψαν είτε περιορισμένη μείωση είτε ακόμη και μικρή αύξηση.
Η αντοχή των νησιών στη δεκαπενταετία
Η ίδια διαφοροποίηση φαίνεται και στη μεταβολή των γεννήσεων ανάμεσα στο 2009 και το 2024. Ενώ πανελλαδικά οι γεννήσεις υποχώρησαν κατά 42%, από 117,44 σε 68,31 χιλιάδες, σε 6 νομούς της ηπειρωτικής Ελλάδας, στη Θεσπρωτία, τα Γρεβενά, τη Φθιώτιδα, την Κοζάνη, την Ευρυτανία και τη Φλώρινα, η μείωση ξεπέρασε το 50% και σε άλλους 10 κυμάνθηκε από 45% έως 50%. Στον αντίποδα, σε 6 νησιωτικούς νομούς η μείωση ήταν μικρότερη του 30%, ενώ στις Κυκλάδες και τη Ζάκυνθο δεν ξεπέρασε καν το 15%.
Τα Δωδεκάνησα ανήκουν σε αυτή τη δεύτερη ομάδα. Η αντοχή τους δεν οφείλεται σε κάποια τοπική ιδιαιτερότητα της γονιμότητας, αλλά κυρίως στη δομή του πληθυσμού. Όπως εξηγεί η έρευνα, οι νομοί που παρουσίασαν τις ηπιότερες μειώσεις χαρακτηρίζονται από νεανικότερους πληθυσμούς, καθώς συγκράτησαν μεγάλο μέρος των νέων τους και ταυτόχρονα προσέλκυσαν και άλλους, τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό. Η τουριστική οικονομία και η ζήτηση εργασίας που τη συνοδεύει λειτούργησαν εδώ ως ανάχωμα σε μια διαδικασία που στην ενδοχώρα εξελίχθηκε ανεμπόδιστα.

Τι δείχνουν τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ
Η εικόνα των Δωδεκανήσων, ωστόσο, είναι οριακή και όχι θριαμβευτική. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία φυσικής κίνησης πληθυσμού της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024, στα Δωδεκάνησα γεννήθηκαν 1.822 παιδιά, αριθμός αυξημένος κατά 4,4% σε σχέση με το 2023, τη στιγμή που πανελλαδικά οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά 4,2%. Την ίδια όμως χρονιά οι θάνατοι ανήλθαν σε 1.836, αυξημένοι κατά 4,5%, με αποτέλεσμα η φυσική μεταβολή να παραμείνει οριακά αρνητική.
Σε επίπεδο Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου καταγράφηκαν 3.002 γεννήσεις, αυξημένες κατά 2,5%, και 3.152 θάνατοι, αυξημένοι κατά 4%. Στις Κυκλάδες οι γεννήσεις υποχώρησαν ελαφρά κατά 0,4%, σε 1.180, ενώ οι θάνατοι έφτασαν τους 1.316. Για συγκριτικούς λόγους, στην Αττική οι γεννήσεις περιορίστηκαν σε 24.780, μειωμένες κατά 6%, έναντι 42.375 θανάτων, με φυσική μεταβολή αρνητική κατά περίπου 17.600.
Ανάμεσα στην κατάταξη της έρευνας, που τοποθετεί τα Δωδεκάνησα στην ομάδα με λόγο κάτω από 100, και στα απόλυτα μεγέθη της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024 υπάρχει μια μικρή απόκλιση, καθώς οι θάνατοι υπερβαίνουν οριακά τις γεννήσεις κατά 14. Η διαφορά αυτή δεν αναιρεί το βασικό συμπέρασμα, ότι δηλαδή ο νομός παραμένει στην ελάχιστη ομάδα των περιοχών με ισοσκελισμένο ισοζύγιο, δείχνει όμως πόσο λεπτό είναι το περιθώριο που τον χωρίζει από την εικόνα της υπόλοιπης χώρας.

Γιατί προκύπτουν οι διαφορές ανά νομό
Η ερμηνεία που δίνει η έρευνα είναι κατά βάση δομική. Οι γεννήσεις κάθε χρονιά σε κάθε περιοχή εξαρτώνται από το πλήθος των γυναικών ηλικίας 25 έως 45 ετών και από την τελική τους γονιμότητα, ενώ οι θάνατοι εξαρτώνται από το πλήθος των ηλικιωμένων και από τις ανά ηλικία πιθανότητες θανάτου. Δύο περιοχές με τον ίδιο πληθυσμό μπορούν έτσι να εμφανίσουν διπλάσιο αριθμό γεννήσεων ή διπλάσιο αριθμό θανάτων, ανάλογα με την ηλικιακή τους σύνθεση.
Οι νομοί με τις μεγαλύτερες ποσοστιαίες μειώσεις γεννήσεων είχαν ήδη στη γενεά του 1960 χαμηλή γονιμότητα, την είδαν να συρρικνώνεται ταχύτερα στις επόμενες γενεές και ταυτόχρονα έχασαν με γρήγορο ρυθμό γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Οι νομοί που διατήρησαν λιγότερους θανάτους από γεννήσεις είχαν ηπιότερη μείωση γεννήσεων, βραδύτερη γήρανση και σαφώς νεανικότερους πληθυσμούς.
Στην πανελλαδική κατάρρευση συνέβαλε καθοριστικά και η μείωση του πλήθους των γυναικών 25 έως 44 ετών, οι οποίες περιορίστηκαν κατά σχεδόν 480 χιλιάδες, δηλαδή κατά 28%. Αυτό οφείλεται κυρίως στο ότι φτάνουν πλέον σε αναπαραγωγική ηλικία όλο και λιγότεροι νέοι, λόγω της πτώσης των γεννήσεων μετά το 1980, και δευτερευόντως στο αρνητικό μετά το 2010 μεταναστευτικό ισοζύγιο στις ηλικίες αυτές.
Η επόμενη κάμψη έχει ήδη προγραμματιστεί
Το πιο ανησυχητικό εύρημα της έρευνας αφορά το μέλλον. Η κατάρρευση της τελευταίας δεκαπενταετίας, με μείωση 42%, είναι πολύ εντονότερη από εκείνη της δεκαετίας του 1980, όταν οι γεννήσεις υποχώρησαν κατά 31%, από 148 χιλιάδες το 1980 σε 102 χιλιάδες το 1990. Μια τρίτη περίοδος σημαντικής μείωσης, της τάξης του 15%, αναμένεται ανάμεσα στο 2045 και το 2060 σε όλα τα σενάρια εξέλιξης της γονιμότητας και της θνησιμότητας, καθώς τότε θα φτάσουν σε αναπαραγωγική ηλικία οι γεννηθέντες την περίοδο 2010-2029, οι οποίοι υπολείπονται κατά 450 χιλιάδες των αντίστοιχων της εικοσαετίας 1990-2009.
Η παράμετρος αυτή αφορά και τα Δωδεκάνησα με τρόπο άμεσο. Η σημερινή σχετικά ευνοϊκή θέση του νομού στηρίζεται σε έναν πληθυσμό που παραμένει νεότερος από τον εθνικό μέσο όρο και σε μεταναστευτικές ροές, εσωτερικές και εξωτερικές, που τροφοδοτούν τις ηλικίες 25 έως 45 ετών. Αν οι ροές αυτές εξασθενήσουν ή αν η τοπική οικονομία πάψει να συγκρατεί νέους, το πλεονέκτημα μπορεί να εξανεμιστεί μέσα σε λίγα χρόνια, καθώς η απόσταση από το αρνητικό ισοζύγιο μετριέται ήδη σε δεκάδες και όχι σε εκατοντάδες περιπτώσεις ετησίως.