Ο πρωτογενής τομέας σε κρίση στα νησιά – Χάλκη: 3 κτηνοτρόφοι, 3 μελισσοκόμοι -Κως: Στάβλοι δίπλα σε all inclusive ξενοδοχεία

Η κλι­μα­τι­κή κρίση ευ­θύ­νε­ται σε με­γά­λο βαθμό για την ανη­συ­χη­τι­κή αυτή πο­ρεία του πρω­το­γε­νούς τομέα προς τον αφα­νι­σμό

Σε αφα­νι­σμό οδεύ­ει ο πρω­το­γε­νής το­μέ­ας σε αρ­κε­τά ελ­λη­νι­κά νησιά, με τις προ­βλέ­ψεις για τα αμέ­σως επό­με­να χρό­νια να είναι δυ­σοί­ω­νες. Πέρα από το υψηλό κό­στος πα­ρα­γω­γής, η κλι­μα­τι­κή κρίση με τους όλο και πε­ρισ­σό­τε­ρους άνυ­δρους χει­μώ­νες και τη συ­νε­πα­γό­με­νη ανε­πάρ­κεια νερού, κυ­ρί­ως όμως το κυ­νή­γι του… του­ρι­στι­κού ονεί­ρου, εξα­φα­νί­ζει την κτη­νο­τρο­φία και τη γε­ωρ­γία στα νησιά, οδη­γώ­ντας τους δύο ζω­τι­κούς το­μείς – πλην κά­ποιων φω­τει­νών εξαι­ρέ­σε­ων – σε αργό θά­να­το.

Η με­γα­λύ­τε­ρη μεί­ω­ση σε αμι­γώς κτη­νο­τρο­φι­κές εκ­με­ταλ­λεύ­σεις ση­μειώ­θη­κε σε Νότιο και Βό­ρειο Αι­γαίο καθώς και Ιόνια Νησιά.

Ο πρω­το­γε­νής το­μέ­ας βάλ­λε­ται σε όλη τη χώρα, με τα στοι­χεία της Απο­γρα­φής του 2021 για τη Γε­ωρ­γία και την Κτη­νο­τρο­φία που πραγ­μα­το­ποί­η­σε η Ελ­λη­νι­κή Στα­τι­στι­κή Αρχή να είναι απο­κα­λυ­πτι­κά: οι γε­ωρ­γι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες εκτεί­νο­νται στο 21% της επι­φά­νειας της ελ­λη­νι­κής επι­κρά­τειας και απα­σχο­λούν το 12% του ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού της χώρας, πο­σο­στό το οποίο τα τε­λευ­ταία χρό­νια συ­νε­χώς μειώ­νε­ται, συ­νει­σφέ­ρο­ντας το 3,6% του συ­νο­λι­κού ΑΕΠ.

Είναι εν­δει­κτι­κό πως οι οι­κο­γε­νεια­κές μο­νά­δες και οι συ­νε­ται­ρι­σμοί στην Ελ­λά­δα είναι λι­γό­τε­ροι ανα­λο­γι­κά με άλλες χώρες της Ευ­ρω­παϊ­κής Ενω­σης. Μεί­ω­ση, όμως, πα­ρα­τη­ρεί­ται ταυ­τό­χρο­να στη χρη­σι­μο­ποιού­με­νη γε­ωρ­γι­κή έκτα­ση καθώς και στις ζω­ι­κές μο­νά­δες. Ετσι, από το 2009 έως το 2020 η μεί­ω­ση της χρη­σι­μο­ποιού­με­νης γε­ωρ­γι­κής έκτα­σης σε όλη την επι­κρά­τεια έφτα­σε το 18,8%, ενώ σε αυτή τη δε­κα­ε­τία μειώ­θη­καν κατά 20% οι αμι­γώς κτη­νο­τρο­φι­κές εκ­με­ταλ­λεύ­σεις.

Διό­λου τυ­χαία, οι πε­ριο­χές όπου κα­τε­γρά­φη η με­γα­λύ­τε­ρη μεί­ω­ση είναι το Νότιο και το Βό­ρειο Αι­γαίο καθώς και τα Ιόνια Νησιά. Είναι χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό πως σε Κυ­κλά­δες και Δω­δε­κά­νη­σα – όπου ση­μειώ­θη­κε η με­γα­λύ­τε­ρη μεί­ω­ση (34%) σε χρη­σι­μο­ποιού­με­νη γε­ωρ­γι­κή έκτα­ση – οι με­τα­βο­λές στον αριθ­μό των ζώων είναι ρα­γδαί­ες: 14% για τα βο­οει­δή και 42,3% για τα αι­γο­πρό­βα­τα.

Ο πα­ρά­γο­ντας της κλι­μα­τι­κής κρί­σης

Ομως, και η κλι­μα­τι­κή κρίση ευ­θύ­νε­ται σε με­γά­λο βαθμό για την ανη­συ­χη­τι­κή αυτή πο­ρεία του πρω­το­γε­νούς τομέα προς τον αφα­νι­σμό. Σύμ­φω­να με την κα­θη­γή­τρια του Τμή­μα­τος Χη­μεί­ας του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Κρή­της Μαρία Κα­να­κί­δου, «η αύ­ξη­ση της θερ­μο­κρα­σί­ας και της ξη­ρα­σί­ας στην πε­ριο­χή μας, αλλά και της συ­χνό­τη­τας εμ­φά­νι­σης των ακραί­ων και­ρι­κών φαι­νο­μέ­νων (καύ­σω­νες, ρα­γδαί­ες βρο­χές, πλημ­μύ­ρες), επη­ρε­ά­ζει όχι μόνο την αν­θρώ­πι­νη υγεία αλλά και τον πα­ρα­γω­γι­κό τομέα, τη γε­ωρ­γία, τις καλ­λιέρ­γειες, την κτη­νο­τρο­φία και την αλιεία».

Μά­λι­στα, για τις επι­πτώ­σεις στη γε­ωρ­γία από την κλι­μα­τι­κή κρίση πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε στα τέλη Ιου­νί­ου φό­ρουμ δια­λό­γου του Εθνι­κού Δι­κτύ­ου για την Κλι­μα­τι­κή Αλ­λα­γή, που διορ­γα­νώ­θη­κε από το Πα­νε­πι­στή­μιο Κρή­της με την υπο­στή­ρι­ξη της Ακα­δη­μί­ας Αθη­νών και της Διοι­κού­σας Επι­τρο­πής του Δι­κτύ­ου, στην Κρήτη, που, όπως φαί­νε­ται, είναι μία από τις πε­ριο­χές που επη­ρε­ά­ζε­ται.

Την ίδια στιγ­μή, ο υπερ­του­ρι­σμός δη­μιουρ­γεί σο­βα­ρά προ­βλή­μα­τα στον πρω­το­γε­νή τομέα στα νησιά, με τους κτη­νο­τρό­φους και τους αγρό­τες να απο­τε­λούν πλέον επαγ­γελ­μα­τι­κές ομά­δες προς εξα­φά­νι­ση και τα βο­σκο­τό­πια μα­κρι­νή ανά­μνη­ση. Οι μεν πρώ­τοι άλ­λα­ξαν επαγ­γελ­μα­τι­κό προ­σα­να­το­λι­σμό, στρε­φό­με­νοι στην… πα­ρο­χή υπη­ρε­σιών, ενώ τα δεύ­τε­ρα έδω­σαν τη θέση τους σε φα­ρα­ω­νι­κές ξε­νο­δο­χεια­κές μο­νά­δες.

Πάρος: Λίγα βο­σκο­τό­πια για πο­λυα­πα­σχο­λού­με­νους κτη­νο­τρό­φους

Στο τρίτο με­γα­λύ­τε­ρο νησί των Κυ­κλά­δων ο πρω­το­γε­νής το­μέ­ας πα­ρου­σιά­ζει τα τε­λευ­ταία χρό­νια μια στα­θε­ρό­τη­τα, χωρίς αυτό να ση­μαί­νει πως δεν δέ­χε­ται πιέ­σεις. Οπως ση­μειώ­νει ο διευ­θυ­ντής του Αγρο­τι­κού Συ­νε­ται­ρι­σμού Πάρου Αλέ­ξης Γκό­κας, οι πα­ρά­γο­ντες που δυ­σχε­ραί­νουν την κτη­νο­τρο­φία στο νησί είναι το υψηλό κό­στος της γης, καθώς δί­νε­ται για εκ­με­τάλ­λευ­ση και ανοι­κο­δό­μη­ση εξο­χι­κών κα­τοι­κιών και ξε­νο­δο­χεια­κών μο­νά­δων. Αυτό έχει ως απο­τέ­λε­σμα να μην υπάρ­χει πρα­κτι­κά χώρος να βο­σκή­σουν τα ζώα.

«Πα­ράλ­λη­λα, υπάρ­χει με­γά­λη δυ­σκο­λία στην εύ­ρε­ση αν­θρώ­πι­νου δυ­να­μι­κού, κι αυτό γιατί υπάρ­χουν πολ­λές επαγ­γελ­μα­τι­κές εναλ­λα­κτι­κές. Ακόμα και το θέμα του νερού παί­ζει κα­θο­ρι­στι­κό ρόλο. Ισως ο βα­σι­κός λόγος που η κτη­νο­τρο­φία αντέ­χει ακόμη είναι επει­δή το νησί πα­ρά­γει τη δική του ζω­ο­τρο­φή – το κρι­θά­ρι – κι αυτό βοη­θά­ει ση­μα­ντι­κά τους επαγ­γελ­μα­τί­ες».

Σή­με­ρα οι κτη­νο­τρο­φι­κές μο­νά­δες της Πάρου είναι ως επί το πλεί­στον μι­κρές, οι κτη­νο­τρό­φοι έχουν κυ­ρί­ως 10-15 αγε­λά­δες και είναι πο­λυα­πα­σχο­λού­με­νοι.

«Η πο­λυα­πα­σχό­λη­ση, άλ­λω­στε, είναι το αγρο­τι­κό μο­ντέ­λο που κυ­ριαρ­χεί στα νησιά. Αυτό που θα πρέ­πει να γίνει αντι­λη­πτό είναι πως εάν σβή­σει ο πρω­το­γε­νής το­μέ­ας στα νησιά, αυτός που θα πλη­γεί – όσο κι αν ακού­γε­ται πα­ρά­ξε­νο – είναι ο του­ρι­στι­κός κλά­δος. Κι αυτό γιατί οι ει­κό­νες από τα τοπία και το πε­ρι­βάλ­λον του νη­σιού που απα­θα­να­τί­ζει ο επι­σκέ­πτης είναι στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα αν­θρώ­πι­νες πα­ρεμ­βά­σεις και πιο συ­γκε­κρι­μέ­να πα­ρεμ­βά­σεις που έχουν κάνει οι γε­ωρ­γοί και οι κτη­νο­τρό­φοι: οι πε­ζού­λες, τα αμπέ­λια, οι ελαιώ­νες. Εάν λοι­πόν χαθεί αυτή η ενα­σχό­λη­ση με τη γη και τα ζώα, θα δη­μιουρ­γη­θεί ένα εντε­λώς δια­φο­ρε­τι­κό τοπίο, που δεν θα έχει κα­νέ­να του­ρι­στι­κό εν­δια­φέ­ρον» κα­τα­λή­γει ο Αλέ­ξης Γκό­κας.

Φο­λέ­γαν­δρος: «Ολα τα ει­σά­γου­με με το πλοίο της γραμ­μής»

«Σε πέντε χρό­νια δεν θα υπάρ­χει ούτε ένας βο­σκός πάνω στο νησί μας», προ­βλέ­πει ο δή­μαρ­χος Φο­λε­γάν­δρου Κυ­ριά­κος Μα­ρι­νά­κης. Οπως λέει, εάν ξε­κι­νή­σει κα­νείς από το λι­μά­νι και πάει μέχρι την άλλη άκρη του νη­σιού, το πι­θα­νό­τε­ρο είναι ότι δεν θα συ­να­ντή­σει ούτε ένα ζώο.

«Ο παπ­πούς μου ήταν βο­σκός, ο πα­τέ­ρας μου ήταν ελεύ­θε­ρος επαγ­γελ­μα­τί­ας αλλά κρά­τη­σε ως χόμπι το κομ­μά­τι της κτη­νο­τρο­φί­ας γιατί ήταν κάτι που είχε μάθει. Εγώ δεν έχω καμία επαφή με τον κτη­νο­τρο­φι­κό κλάδο. Αυτό που θέλω να πω, είναι ότι το επάγ­γελ­μα του βο­σκού ή του γε­ωρ­γού στα­μα­τά στον ίδιο τον βοσκό ή τον γε­ωρ­γό, καθώς τις πε­ρισ­σό­τε­ρες φορές οι από­γο­νοι δεν το ακο­λου­θούν, αντί­θε­τα ασχο­λού­νται με τον του­ρι­σμό», ση­μειώ­νει ο δή­μαρ­χος ενός νη­σιού που τα τε­λευ­ταία χρό­νια ανε­βαί­νει διαρ­κώς στην προ­τί­μη­ση Ελ­λή­νων και ξένων επι­σκε­πτών.

Οπως υπο­στη­ρί­ζει ο ίδιος, ακόμα και η απα­γό­ρευ­ση του πα­στου­ρώ­μα­τος – του δε­σί­μα­τος των άκρων των ζώων ή και του κε­φα­λιού με τα πόδια – ως μία βά­ναυ­ση και κα­κο­ποι­η­τι­κή συ­μπε­ρι­φο­ρά, συ­νέ­βα­λε ώστε κά­ποιοι κτη­νο­τρό­φοι να πά­ρουν την από­φα­ση και να τα πα­ρα­τή­σουν μία ώρα αρ­χύ­τε­ρα, αφού «έτσι είχαν μάθει να ερ­γά­ζο­νται».

Οσο για την αγρο­τι­κή πα­ρα­γω­γή, υπο­γραμ­μί­ζει πως το νησί δεν πα­ρά­γει πλέον τί­πο­τα. «Ολα τα ει­σά­γου­με. Η Φο­λέ­γαν­δρος πριν από 100 χρό­νια είχε όλες τις πρώ­τες ύλες. Σή­με­ρα, όμως, όλα τα αγρο­τι­κά προ­ϊ­ό­ντα θα έρ­θουν με τα πλοία της γραμ­μής, με ό,τι αυτό συ­νε­πά­γε­ται και για τις τιμές αλλά και για την επάρ­κεια σε πε­ριό­δους με­γά­λης ζή­τη­σης ή δύ­σκο­λων και­ρι­κών συν­θη­κών», πε­ρι­γρά­φει ο Κυ­ριά­κος Μα­ρι­νά­κης.

Ακόμη και η με­λισ­σο­κο­μία που ήταν κά­πο­τε σήμα κα­τα­τε­θέν του νη­σιού, τα τε­λευ­ταία δύο χρό­νια, εξαι­τί­ας των και­ρι­κών συν­θη­κών, τεί­νει να εκλεί­ψει, με την πα­ρα­γω­γή να έχει μειω­θεί στο ελά­χι­στο. Ο μο­να­δι­κός κλά­δος του πρω­το­γε­νούς τομέα που συ­νε­χί­ζει να ανθεί στη Φο­λέ­γαν­δρο, κατά τον δή­μαρ­χο, είναι η αλιεία, με τις επαγ­γελ­μα­τι­κές άδειες του κλά­δου να φτά­νουν αι­σί­ως τις 32.

Χάλκη: Τρεις κτη­νο­τρό­φοι, τρεις με­λισ­σο­κό­μοι

Οι μό­νι­μοι κά­τοι­κοι σε όλους τους μι­κρούς τό­πους της χώρας είναι η γενιά που γεν­νή­θη­κε και με­γά­λω­σε σε αυ­τούς.

«Δη­λα­δή η γενιά των πα­τε­ρά­δων και των παπ­πού­δων μας. Οι επό­με­νες γε­νιές έφυ­γαν από τις πε­ριο­χές αυτές, από τα νησιά. Πώς επη­ρε­ά­ζει αυτό τον πρω­το­γε­νή τομέα; Είναι πολύ απλό. Οσοι έχουν απο­μεί­νει και ασχο­λού­νται με τη γη και τα ζώα είναι οι άν­θρω­ποι που έμα­θαν να κά­νουν μόνο αυτό. Εάν πεις σή­με­ρα σε ένα παιδί που μόλις τε­λεί­ω­σε το σχο­λείο να γίνει βο­σκός ή αγρό­της, θα αρ­νη­θεί και θα πάει στο εύ­κο­λο χρήμα που προ­σφέ­ρει ο του­ρι­σμός. Οι δου­λειές του πρω­το­γε­νούς τομέα έχουν με­γά­λη τα­λαι­πω­ρία» εξη­γεί από την πλευ­ρά του και ο δή­μαρ­χος Χάλ­κης, Αγ­γε­λος Φρα­γκά­κης.

Η Χάλκη τη δε­κα­ε­τία του ’60 ήταν αυ­τό­νο­μη, πα­ρή­γε τόσο πολλά προ­ϊ­ό­ντα – φακές, στα­φύ­λια, κρι­θά­ρι, σι­τά­ρι – που έστελ­νε και στη Ρόδο. «Σή­με­ρα είναι τρεις κτη­νο­τρό­φοι στο νησί που έχουν κυ­ρί­ως κα­τσί­κια και αρνιά, χωρίς να πα­ρά­γουν γάλα ή να φτιά­χνουν τυρί, και τρεις οι­κο­γέ­νειες που έχουν με­λίσ­σια. Μά­λι­στα, εξαι­τί­ας της κλι­μα­τι­κής κρί­σης και των συν­θη­κών που έχουν δη­μιουρ­γη­θεί, ακόμα και αυτοί οι με­λισ­σο­κό­μοι, οι οποί­οι κά­νουν αυτή τη δου­λειά συ­μπλη­ρω­μα­τι­κά, αντι­με­τω­πί­ζουν σο­βα­ρά προ­βλή­μα­τα με την πα­ρα­γω­γή».

Ο δή­μαρ­χος Χάλ­κης πά­ντως προ­σθέ­τει πως είναι ντρο­πή για μια χώρα σαν την Ελ­λά­δα να μην προ­σφέ­ρει στον επι­σκέ­πτη το­πι­κά προ­ϊ­ό­ντα. «Θα πρέ­πει λοι­πόν να υπάρ­ξει ένας στρα­τη­γι­κός σχε­δια­σμός ο οποί­ος θα ενι­σχύ­ει τον πρω­το­γε­νή τομέα στα νησιά και θα εξα­σφα­λί­ζει πως τα προ­ϊ­ό­ντα των επαγ­γελ­μα­τιών θα τα απορ­ρο­φά ο του­ρι­στι­κός κλά­δος. Αυτό του­λά­χι­στον κά­νουν η Ισπα­νία και η Ιτα­λία» κα­τα­λή­γει.

Σέ­ρι­φος: «Μέλι Βουλ­γα­ρί­ας στα πρω­ι­νά»

«Στη Σέ­ρι­φο, η κτη­νο­τρο­φία έχει σχε­δόν εκλεί­ψει. Πρό­κει­ται για βαρύ και δύ­σκο­λο επάγ­γελ­μα αυτό του κτη­νο­τρό­φου. Πριν από 30 χρό­νια όσοι το ακο­λου­θού­σαν ήταν προ­ση­λω­μέ­νοι σε αυτή τη δου­λειά. Μετά ήρθε ο του­ρι­σμός, που συ­γκρι­τι­κά με την κτη­νο­τρο­φία, είναι πιο ξε­κού­ρα­στος», λέει ο δή­μαρ­χος Κων­στα­ντί­νος Ρε­βίν­θης.

Το μο­ντέ­λο που επι­κρα­τεί πλέον στο νησί είναι η κτη­νο­τρο­φία να έχει με­τα­τρα­πεί σχε­δόν σε… χόμπι, με τους λι­γο­στούς κα­τοί­κους που ασχο­λού­νται με αυτή να το κά­νουν συ­μπλη­ρω­μα­τι­κά, έχο­ντας πέντε – δέκα ζώα απλά για τις ανά­γκες της οι­κο­γέ­νειάς τους. «Δυ­στυ­χώς, αγρό­τες και κτη­νο­τρό­φοι είναι ίσως λι­γό­τε­ροι από 10. Κι όμως, μέχρι τα τέλη της δε­κα­ε­τί­ας του ’90, αρχές του 2000, ήταν πάρα πολ­λοί». Στη γε­ωρ­γία, δε, τα πα­ρα­δείγ­μα­τα επι­στρο­φής νέων στη γη είναι ελά­χι­στα, τόσα που με­τριού­νται στα δά­χτυ­λα του ενός χε­ριού, όπως πα­ρα­δέ­χε­ται ο δή­μαρ­χος του νη­σιού.

«Η νη­σιω­τι­κό­τη­τα πλήτ­τει πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρο τους αγρό­τες και τους κτη­νο­τρό­φους. Οδεύ­ου­με σε μια μα­ζι­κή του­ρι­στι­κο­ποί­η­ση που δυ­στυ­χώς θα οδη­γή­σει στην ερη­μο­ποί­η­ση των νη­σιών. Είναι δυ­να­τόν να μπο­ρείς να πα­ρά­γεις μέλι και να σερ­βί­ρεις στα πρω­ι­νά μέλι Βουλ­γα­ρί­ας», ανα­ρω­τιέ­ται ο κ. Ρε­βίν­θης.

Κως: Στά­βλοι δίπλα σε all inclusive ξε­νο­δο­χεία

Σε επι­στο­λή που είχαν στεί­λει πρό­σφα­τα τα μέλη του Συλ­λό­γου Κτη­νο­τρό­φων Κω προς τον υπουρ­γό Αγρο­τι­κής Ανά­πτυ­ξης επι­ση­μαί­νουν πως τα τε­λευ­ταία χρό­νια η γε­ωρ­γία και η κτη­νο­τρο­φία στο νησί συρ­ρι­κνώ­νο­νται επι­κίν­δυ­να.

Με­τα­ξύ των όσων ανα­φέ­ρουν είναι πως οι αρ­κε­τές στα­βλι­κές εγκα­τα­στά­σεις του νη­σιού βρί­σκο­νται πλέον και μέσα σε οι­κι­στι­κές ζώνες «διότι με το πέ­ρα­σμα των χρό­νων έγι­ναν επε­κτά­σεις, χτί­στη­καν τε­ρά­στια ξε­νο­δο­χεία διά­σπαρ­τα στο νησί», με απο­τέ­λε­σμα οι μο­νά­δες που πριν από 20-30 χρό­νια «δεν ενο­χλού­σαν, τώρα να δη­μιουρ­γούν σο­βα­ρό πρό­βλη­μα».

Την ίδια στιγ­μή, εστιά­ζουν στο ζή­τη­μα της λει­ψυ­δρί­ας. «Δι­καί­ως φω­νά­ζου­με αρ­κε­τά χρό­νια για το νερό στο νησί μας. Το νερό τε­λειώ­νει! Εάν δεν έχου­με νερό, δεν θα υπάρ­χει ζωή. Η ρα­γδαία και από­το­μη άνο­δος του του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος γέν­νη­σε και άμεση ζή­τη­ση για πε­ρισ­σό­τε­ρο νερό. Εκα­το­ντά­δες πα­ρά­νο­μες γε­ω­τρή­σεις φυ­τρώ­νουν η μία πίσω από την άλλη για να ικα­νο­ποι­ή­σουν τη ζή­τη­ση των με­γά­λων ξε­νο­δο­χεια­κών μο­νά­δων. Αγα­πά­με το νησί μας, αγα­πά­με το επάγ­γελ­μά μας, δεν βαλ­θή­κα­με ενα­ντί­ον του του­ρι­σμού που είναι ση­μα­ντι­κός πα­ρά­γο­ντας ανά­πτυ­ξης, ζη­τά­με να υπάρ­χει μια ισορ­ρο­πία επαγ­γελ­μα­τι­κών προ­σα­να­το­λι­σμών, σαν αγρό­τες θα σας πούμε ότι η μο­νο­καλ­λιέρ­γεια κου­ρά­ζει ένα χω­ρά­φι, με τον ίδιο τρόπο και η μο­νο­καλ­λιέρ­γεια του του­ρι­σμού κά­ποια στιγ­μή θα κου­ρά­σει το νησί» επι­ση­μαί­νουν τα μέλη του Συλ­λό­γου.

Πηγή:Premium έκ­δο­ση «Τα ΝΕΑ»