Αρχισε η αντίστροφη μέτρηση για το Δουβλίνο-H Ευρωπαϊκή Ατζέντα για τη Μετανάστευση

Η τρα­γω­δία της 19ης Απρι­λίου 2015 και ο θάνατος περίπου 800 ανθρώ­πων που προ­σπα­θού­σαν να περά­σουν τη Μεσό­γειο ανα­ζη­τώ­ντας μια καλύ­τερη ζωή ίσως να ήταν το σημείο καμπής για την ευρω­παϊκή πολι­τική ασύλου και μετα­νά­στευ­σης. Σύμφωνα δε με το προ­σχέ­διο της «Ευρω­παϊ­κής Ατζέ­ντας για τη Μετα­νά­στευση», που πρό­κει­ται να ανα­κοι­νω­θεί την Τετάρτη 13 Μαΐου στις Βρυ­ξέλ­λες και απο­κα­λύ­πτει σήμερα κατ’ απο­κλει­στι­κό­τητα «Το Βήμα», το «Σύστημα του Δου­βλί­νου» πνέει πλέον τα λοίσθια και το 2016 μπορεί να απο­δει­χθεί το έτος εντός του οποίου θα αλλάξει.

Αλλαγές στο άσυλο

«Πρό­κει­ται για πορεία χωρίς επι­στροφή» σημειώ­νει ευρω­παίος διπλω­μά­της και οι πρώτες ενδεί­ξεις είχαν φανεί ήδη από την έκτακτη Σύνοδο Κορυφής της 23ης Απρι­λίου. Η μετα­βολή αυτή θα έχει βαθιές επι­πτώ­σεις τόσο στον τομέα του ασύλου όσο και στην αντι­με­τώ­πιση της παρά­νο­μης μετα­νά­στευ­σης. Οπως συνήθως συμ­βαί­νει στην Ευρω­παϊκή Ενωση (ΕΕ), η πορεία της αλλαγής δεν θα είναι πολύ γρήγορη. Η επίσημη παρα­δοχή θα αργήσει, ενώ τα κράτη-μέλη θα πρέπει να δράσουν στο πλαίσιο των εθνικών πολι­τι­κών τους.

Ωστόσο δεν πρέπει να υπάρ­χουν αμφι­βο­λίες ότι οι ημέρες του Συστή­μα­τος του Δου­βλί­νου όπως το γνω­ρί­ζαμε τελειώ­νουν. Αναμ­φί­βολα δε, δεν θα πρέπει να παρα­γνω­ρι­στεί η συνει­σφορά και της ελλη­νι­κής Προ­ε­δρίας του Συμ­βου­λίου κατά το πρώτο εξάμηνο του 2014 στην προ­ώ­θηση του δια­λό­γου για τον Κανο­νι­σμό του Δου­βλί­νου και την ανάγκη αλλαγών σε αυτόν. «Η Αθήνα – και στη συνέ­χεια η Ιταλία, αλλά με δια­φο­ρε­τικό τρόπο – έβαλε μια σειρά θεμάτων στο τραπέζι όταν κανείς δεν ήθελε ούτε να τα ακούσει» σημειώ­νει στο «Βήμα» κοι­νο­τική πηγή από τις Βρυ­ξέλ­λες.

Ο στόχος της ανα­θε­ώ­ρη­σης

Σύμφωνα με τη χαρα­κτη­ρι­στική αναφορά του Κανο­νι­σμού της «Ατζέ­ντας για τη Μετα­νά­στευση», «όταν σχε­διά­στηκε το Σύστημα του Δου­βλί­νου, η Ευρώπη βρι­σκό­ταν σε δια­φο­ρε­τικό στάδιο συνερ­γα­σίας στον τομέα του ασύλου. Οι εισροές που αντι­με­τώ­πιζε ήταν δια­φο­ρε­τι­κής φύσεως και κλί­μα­κας. Η Επι­τροπή θα ανα­λά­βει την αξιο­λό­γηση του Συστή­μα­τος του Δου­βλί­νου η οποία θα ολο­κλη­ρω­θεί μέχρι τα μέσα του 2016. Αν», συνε­χί­ζουν οι συγ­γρα­φείς του κει­μέ­νου, «τα απο­τε­λέ­σματα κατα­δεί­ξουν την ανάγκη να ξανα­σκε­φτούμε τις νομικές παρα­μέ­τρους του Δου­βλί­νου ώστε να επι­τύ­χουμε δικαιό­τερη κατα­νομή των αιτού­ντων άσυλο στην Ευρώπη, η Επι­τροπή θα είναι έτοιμη να ανα­λά­βει πρω­το­βου­λία για μια τέτοια μεταρ­ρύθ­μιση».

Επο­μέ­νως το 2016 ανα­δει­κνύ­ε­ται έτος-«κλειδί» και η Κομι­σιόν σχε­διά­ζει να κινηθεί αρκετά γρήγορα. Ο απώ­τε­ρος στόχος θα είναι ένα ομοιό­μορφο καθε­στώς ασύλου σε όλη την ΕΕ, με την ανά­πτυξη ενός Κώδικα Ασύλου αλλά και ενός «πλαι­σίου για αμοι­βαία ανα­γνώ­ριση των απο­φά­σεων ασύλου», όπερ σημαί­νει ότι η απονομή ασύλου σε ένα κράτος-μέλος θα μπορεί να ανα­γνω­ρί­ζε­ται σε ένα άλλο. Στην πρόταση της Επι­τρο­πής γίνεται λόγος ακόμη και για μελ­λο­ντική ενιαία ευρω­παϊκή αρχή λήψης απο­φά­σεων για το άσυλο, καθώς και για Δικα­στή­ριο Ασύλου.

Σύμφωνα με πηγές που είναι σε θέση να γνω­ρί­ζουν το παρα­σκή­νιο των απο­φά­σεων στην έδρα της Επι­τρο­πής, ο ρόλος του έλληνα επι­τρό­που για τη Μετα­νά­στευση και τις Εσω­τε­ρι­κές Υπο­θέ­σεις Δημήτρη Αβρα­μό­που­λου υπήρξε κομ­βι­κός. Αν και είναι πάντοτε ιδιαί­τερα ευαί­σθητο ο επί­τρο­πος μιας χώρας να κινη­το­ποιεί­ται δημο­σίως για ζητή­ματα που απα­σχο­λούν τη χώρα του, ο κ. Αβρα­μό­που­λος αξιο­ποί­ησε την πολύ καλή σχέση και την προ­σω­πική χημεία του με τον πρόεδρο της Επι­τρο­πής Ζαν-Κλοντ Γιούν­κερ για να τον πείσει ότι δεν ήταν πλέον δυνατόν να μην τίθεται θέμα Δου­βλί­νου. Ο λου­ξεμ­βούρ­γιος πολι­τι­κός, με τη μακρά εμπει­ρία, κατά­λαβε αμέσως τα επι­χει­ρή­ματα και συμ­φώ­νησε.

Και γενι­κό­τερα όμως η γλώσσα της «Ατζέ­ντας για τη Μετα­νά­στευση» απο­πνέει έναν αέρα αλλαγής. Είναι η πρώτη φορά που οι έννοιες της εσω­τε­ρι­κής μετε­γκα­τά­στα­σης (relocation) και της μετε­γκα­τά­στα­σης (settlement) ανα­φέ­ρο­νται τόσο συχνά. Ιδιαί­τερα σε ό,τι αφορά την εσω­τε­ρική μετε­γκα­τά­σταση, που «καίει» τα «μετω­πικά κράτη» (frontline states), όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Μάλτα, τα οποία πρώτα καλού­νται να αντι­με­τω­πί­σουν τα μετα­να­στευ­τικά κύματα, προ­τεί­νε­ται η σύσταση ενός μηχα­νι­σμού που θα βασί­ζε­ται σε «κλείδα δια­νο­μής» για πρό­σφυ­γες και αιτού­ντες άσυλο σε έκτα­κτες περι­πτώ­σεις.

Παράλ­ληλα, σε μια προ­σπά­θεια να μπορούν άνθρω­ποι από τρίτες χώρες να έρχο­νται με ασφά­λεια στην Ευρώπη, η Επι­τροπή σχε­διά­ζει να προ­τεί­νει ένα πανευ­ρω­παϊκό σύστημα μετε­γκα­τά­στα­σης, το οποίο θα λει­τουρ­γεί με κρι­τή­ρια όπως το μέγεθος του πλη­θυ­σμού, το ΑΕΠ, το ποσοστό ανερ­γίας, αλλά και ο αριθμός παλαιό­τε­ρων αιτού­ντων άσυλο και μετε­γκα­τα­στα­θέ­ντων σε κάθε χώρα ώστε να δια­σφα­λί­ζε­ται η κατα­νομή τους με δικαιο­σύνη. Μάλιστα, η Κομι­σιόν σχε­διά­ζει να προ­σφέ­ρει το ποσό των 50 εκατ. ευρώ για την περίοδο 2015-2016 για να στη­ρί­ξει το σύστημα.

Σήμερα η εσω­τε­ρική μετε­γκα­τά­σταση και η μετε­γκα­τά­σταση γίνο­νται κατά κύριο, αν όχι απο­κλει­στικό, λόγο σε εθε­λο­ντική βάση. Αν προ­χω­ρή­σει η ανα­θε­ώ­ρηση του Κανο­νι­σμού του Δου­βλί­νου, αυτό στα­διακά θα αλλάξει και θα κληθούν να συνει­σφέ­ρουν χώρες που σήμερα έχουν επι­με­λώς απο­φύ­γει να το πράξουν, όπως αυτές της Ανα­το­λι­κής Ευρώπης (ιδιαί­τερα δε η Πολωνία, λόγω μεγέ­θους). Μια τέτοια εξέλιξη θα επι­τρέ­ψει την απο­συμ­φό­ρηση χωρών όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, αλλά επίσης η Γερ­μα­νία και η Σουηδία, που είναι αυτές με πολύ μεγάλο αριθμό αιτού­ντων άσυλο.

Η εξω­τε­ρική διά­σταση

Το έτερο σημείο στο οποίο δίδεται έμφαση στην Ατζέντα είναι η συνερ­γα­σία με τρίτες χώρες, είτε αυτές είναι χώρες προ­έ­λευ­σης είτε χώρες διέ­λευ­σης. Η δράση στον τομέα αυτόν, η επο­νο­μα­ζό­μενη «εξω­τε­ρική διά­σταση», γίνεται με τη συμ­με­τοχή της Ευρω­παϊ­κής Υπη­ρε­σίας Εξω­τε­ρι­κής Δράσης της Φεντε­ρίκα Μογκε­ρίνι.

Η εγκα­θί­δρυση πιλο­τι­κών κέντρων σε χώρες της Αφρικής, σε συνερ­γα­σία με τον Διεθνή Οργα­νι­σμό Μετα­νά­στευ­σης (ΙΟΜ) και την Υπατη Αρμο­στεία του ΟΗΕ για τους Πρό­σφυ­γες με σκοπό την παροχή πλη­ρο­φο­ριών για εθε­λο­ντική μετε­γκα­τά­σταση ή και για εθε­λο­ντι­κές επι­στρο­φές, συνιστά ένα νέο μέτρο που προ­τεί­νε­ται. Παράλ­ληλα θα εξε­τα­στεί η συνερ­γα­σία στη δια­χεί­ριση συνόρων στο πλαίσιο των ευρω­παϊ­κών απο­στο­λών της Κοινής Πολι­τι­κής Ασφά­λειας και Αμυνας. Ο Νίγηρας θα είναι η πρώτη αφρι­κα­νική χώρα που θα εφαρ­μο­στεί το μοντέλο αυτό.

Θα ενι­σχυ­θούν επίσης, με αξιωματικούς-συνδέσμους, οι αντι­προ­σω­πείες της ΕΕ σε χώρες όπως η Αλγερία, η Αίγυ­πτος, το Μαρόκο, η Τυνησία, ο Λίβανος, το Πακι­στάν, η Ιορ­δα­νία κ.ά. Στην Ατζέντα γίνεται ιδιαί­τερη αναφορά στην Τουρκία με την οποία η συνερ­γα­σία πρέπει να ενι­σχυ­θεί. Για τον λόγο αυτόν θα εγκα­τα­στα­θεί στην Τουρκία σύν­δε­σμος του Frontex. Εμφαση θα δοθεί, τέλος, στο θέμα των επι­στρο­φών και στην καλύ­τερη εφαρ­μογή των Συμ­φω­νιών Επα­νεισ­δο­χής. Κρί­σι­μος θα είναι στο σημείο αυτό ο ρόλος του Frontex.

Η εσω­τε­ρική ασφά­λεια

Η τρα­γω­δία της 19ης Απρι­λίου οδήγησε τους ηγέτες της ΕΕ, στη Σύνοδο Κορυφής της 23ης Απρι­λίου, να ανα­λά­βουν δεσμεύ­σεις για ενί­σχυση των επι­χει­ρή­σεων του Frontex στη Μεσό­γειο, αλλά και στην ανάληψη πρω­το­βου­λιών για την κατα­στροφή των υπο­δο­μών των δικτύων λαθρο­με­τα­νά­στευ­σης και δια­κί­νη­σης ανθρώ­πων εκτός Ευρώπης. Ωστόσο στο μέτωπο αυτό οι απο­φά­σεις θα είναι δύσκο­λες, αν και είναι σαφές ότι η αντι­με­τώ­πιση της λαθρο­με­τα­νά­στευ­σης σχε­τί­ζε­ται άμεσα με την «Ευρω­παϊκή Ατζέντα για την Ασφά­λεια» που παρου­σιά­στηκε πρό­σφατα και στο Ευρω­παϊκό Κοι­νο­βού­λιο.

Πέραν των πρω­το­βου­λιών που η ΕΕ προ­τί­θε­ται να λάβει στο πλαίσιο της καλύ­τε­ρης και απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τε­ρης δια­χεί­ρι­σης συνόρων (border management), η Κομι­σιόν και η EEAS προ­σπα­θούν να κινη­θούν δυνα­μικά για την κατ’ αρχήν χρη­μα­τική ενί­σχυση της επι­χεί­ρη­σης «Τρίτων» του Frontex (καθώς και της μικρό­τε­ρης «Ποσει­δών»). Η πρόταση που κατα­τέ­θηκε στη Σύνοδο Κορυφής προ­βλέ­πει τον τρι­πλα­σια­σμό του μηνιαίου προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού του «Τρίτωνα» σε περίπου 9 εκατ. ευρώ. Τα σχέδια αυτά όμως δεν έχουν ακόμη υλο­ποι­η­θεί, με απο­τέ­λε­σμα ο Frontex να μην μπορεί να προ­χω­ρή­σει στην ενοι­κί­αση του απα­ραί­τη­του εξο­πλι­σμού.

Τα διλήμ­ματα των Ευρω­παίων

Ωστόσο μεγα­λύ­τερο ενδια­φέ­ρον παρου­σιά­ζει η συζή­τηση που διε­ξά­γε­ται στις Βρυ­ξέλ­λες για την ανά­πτυξη ευρω­παϊ­κής επι­χεί­ρη­σης που θα ανα­λά­βει την κατα­στροφή της υπο­δο­μής των δου­λε­μπό­ρων. Η Ρώμη είναι αυτή που πιέζει προς αυτή την κατεύ­θυνση. Η κυρία Μογκε­ρίνι σχε­διά­ζει να παρου­σιά­σει, την προσεχή Δευτέρα, στο Συμ­βού­λιο Ασφα­λείας των Ηνω­μέ­νων Εθνών ένα σχέδιο ψηφί­σμα­τος με το οποίο η ΕΕ (έχει προ­ε­τοι­μα­στεί από τα ευρω­παϊκά κράτη που κατέ­χουν έδρα στο Συμ­βού­λιο, ήτοι Βρε­τα­νία, Γαλλία ως μόνιμα μέλη, μαζί με Λιθουα­νία και Ισπανία) θα ζητεί υπο­στή­ριξη και εντολή για μια τέτοια επι­χεί­ρηση.

Ωστόσο η έγκριση μιας επι­χεί­ρη­σης για την κατα­στροφή των σκαφών των δου­λε­μπό­ρων, που μάλλον θα εμπί­πτει στο Κεφά­λαιο 7 του Χάρτη των Ηνω­μέ­νων Εθνών, μοιάζει απίθανο να εγκρι­θεί. Η Ρωσία και η Κίνα, που ως μόνιμα μέλη δια­θέ­τουν δικαί­ωμα βέτο, δύσκολα θα έδιναν τη συγκα­τά­θεσή τους. Επι­πλέον ο αρχικός στόχος μιας τέτοιας επι­χεί­ρη­σης θα ήταν η Λιβύη, όπου η έννοια της κρα­τι­κής δομής δεν υφί­στα­ται στην παρούσα φάση. Τι θα συμβεί όμως αν χρεια­στεί να διε­ξα­χθεί επι­χεί­ρηση σε άλλη χώρα, π.χ. στην Αίγυπτο; Αλλο ερώτημα που ανα­φύ­ε­ται είναι αν θα χρειά­ζε­ται ή όχι η συγκα­τά­θεση της χώρας στην οποία θα λάβει χώρα πιθανή επι­χεί­ρηση.

Το θέμα των δικτύων των δου­λε­μπό­ρων εντάσ­σε­ται σε μία από τις τρεις προ­τε­ραιό­τη­τες που κατα­δει­κνύ­ο­νται στην «Ευρω­παϊκή Ατζέντα για την Ασφά­λεια» και η οποία αφορά το οργα­νω­μένο έγκλημα (οι άλλες δύο αφορούν την τρο­μο­κρα­τία και το έγκλημα στον κυβερ­νο­χώρο).

Υπάρχει όμως, στο πλαίσιο αυτό, το γεγονός ότι μέσα στις χιλιά­δες των ανθρώ­πων που έρχο­νται μέσω των μετα­να­στευ­τι­κών κυμάτων στην Ευρώπη μπορεί να κρύ­βο­νται τρο­μο­κρα­τικά στοι­χεία. Δεν πρέπει να λησμο­νεί­ται ότι τα ευρω­παϊκά κράτη απο­τε­λούν μία εκ των βασικών πηγών ξένων μαχητών που πηγαί­νουν και στρα­τεύ­ο­νται στους τζι­χα­ντι­στές του Ισλα­μι­κού Κράτους και μικρό­τε­ρων οργα­νώ­σεων, ενώ στη συνέ­χεια αρκετοί επι­στρέ­φουν στην Ευρώπη και απο­πει­ρώ­νται τρο­μο­κρα­τι­κές επι­θέ­σεις τύπου «Charlie Hebdo».

Συγκλο­νι­στικά τα στοι­χεία της ετήσιας έκθεσης του Frontex
Δρα­μα­τική αύξηση του μετα­να­στευ­τι­κού κύματος
Οι αλλαγές τόσο στη μετα­νά­στευση και στο άσυλο όσο και στην ασφά­λεια καθί­στα­νται όλο και πιο απα­ραί­τη­τες αν δια­βά­σει κανείς την ετήσια έκθεση του Frontex που δημο­σιο­ποι­ή­θηκε πριν από λίγες ημέρες.

Το 2014 εντο­πί­στη­καν περισ­σό­τε­ροι από 280.000 άνθρω­ποι να προ­σπα­θούν να εισέλ­θουν παρα­νό­μως στην ΕΕ. Πρό­κει­ται για νέο ρεκόρ και νούμερο διπλά­σιο σε σχέση με το προη­γού­μενο ρεκόρ των 140.000 ανθρώ­πων που είχαν εντο­πι­στεί το 2011, τη χρονιά της Αρα­βι­κής Ανοιξης. Από όσους επι­χεί­ρη­σαν να εισέλ­θουν παρά­νομα σε ευρω­παϊκό έδαφος, το 28% (79.169) προ­ερ­χό­ταν από τη Συρία. Ρεκόρ σημειώ­θηκε στον αριθμό των ανθρώ­πων από την Ερυ­θραία, που από 11.300 το 2013 εκτο­ξεύ­θη­καν σε 34.500 το 2014! Στην τρίτη θέση βρί­σκο­νται οι Αφγανοί που έφθασαν τις 22.000, σε σχέση με 9.500 το 2013.

Οι δύο βασικές οδοί εισόδου είναι η Κεντρική Μεσό­γειος (μέσω Ιταλίας) και η Ανα­το­λική Μεσό­γειος (μέσω Ελλάδας). Το 60% των εντο­πι­σθέ­ντων, περίπου 170.000 μετα­νά­στες, ήρθαν μέσω της Κεντρι­κής Μεσο­γείου, καθώς η κατάρ­ρευση των κρα­τι­κών δομών της Λιβύης είναι ελκυ­στική για τα δίκτυα των δου­λε­μπό­ρων. Το 18% πέρασε από την Ανα­το­λική Μεσό­γειο, συνο­λικά 50.800 άνθρω­ποι.

Στο Αιγαίο Πέλαγος η αύξηση υπήρξε δρα­μα­τική: από 11.829 άτομα το 2013 φθάσαμε τα 43.377 το 2014. Οι περισ­σό­τε­ροι εξ αυτών δήλωσαν Σύροι, ενώ πολλοί δήλωσαν ψευδή προ­έ­λευση για να απο­φύ­γουν την επι­στροφή τους. Το άλλο πρό­βλημα που ανέκυψε ήταν ότι η επι­τή­ρηση έπρεπε να επε­κτα­θεί σε μεγα­λύ­τε­ρες περιο­χές από τη στιγμή που οι δου­λέ­μπο­ροι δεν περιο­ρί­στη­καν να κατευ­θυν­θούν προς Λέσβο, Χίο, Σάμο αλλά και σε μικρό­τερα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου.

Η έκθεση του Frontex δίνει έμφαση στη χρήση μεγάλων φορ­τη­γών πλοίων για την παρά­νομη μετα­φορά μετα­να­στών από την Τουρκία στην Ιταλία, κάτι που ξεκί­νησε τον Σεπτέμ­βριο του 2014 από λιμάνια όπως η Μερσίνα, τα Αδανα κ.ά. Ο τερά­στιος αυτός αριθμός ανθρώ­πων είχε ως απο­τέ­λε­σμα να αφιε­ρώ­νο­νται περισ­σό­τε­ροι πόροι στην άμεση φρο­ντίδα τους και όχι στην άντληση πλη­ρο­φο­ριών για την ταυ­τό­τητά τους, την κατα­γραφή απο­τυ­πω­μά­των κ.ά., με προ­φα­νείς επι­πτώ­σεις για την εσω­τε­ρική ασφά­λεια της ΕΕ. Αυτή η μέθοδος φέρεται να προ­σφέ­ρει τερά­στια κέρδη στους δου­λε­μπό­ρους τα οποία πιθανόν να χρη­μα­το­δο­τούν τρο­μο­κρα­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες.

Γενι­κό­τερα, η Τουρκία ανα­δει­κνύ­ε­ται «μαύρη τρύπα». Καθώς η Αγκυρα έχει καταρ­γή­σει τη βίζα για τους σύρους υπη­κό­ους (και όχι μόνο), απο­τε­λεί εύκολη δίοδο – πόσω μάλιστα που κράτη όπως η Αλγερία και η Αίγυ­πτος ζητούν βίζα – για όσους θέλουν να πάνε στην Ευρώπη. Επι­πλέον πολλοί άνθρω­ποι από τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή πηγαί­νουν αερο­πο­ρι­κώς στην Κων­στα­ντι­νού­πολη, η οποία έχει μετα­τρα­πεί σε κόμβο, προ­σπα­θώ­ντας στη συνέ­χεια να εισέλ­θουν παρά­νομα στην Ευρώπη και με πλαστά έγγραφα.

Το ΒΗΜΑ